परभणी जिल्ह्यातील गंगाखेड येथे गोदावरी नदीच्या पात्राला लागूनच वसलेले चिंतामणी मंदिर हे या गावचे मुख्य ग्रामदैवत आहे. ‘दक्षिण काशी’ म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या या ऐतिहासिक क्षेत्रातील ग्रामस्थ कोणत्याही शुभकार्याची सुरुवात येथील चिंतामणीचे दर्शन घेऊन करतात. हे स्थान अत्यंत जागृत आणि नवसाला पावणारे गणेश मंदिर म्हणून संपूर्ण परिसरात प्रसिद्ध आहे. या मंदिरामध्ये वर्षभर भाविकांची गर्दी पाहायला मिळते. विशेषतः भाद्रपद महिन्यातील गणेशोत्सवादरम्यान गावातील सर्व सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळांच्या मूर्ती प्रतिष्ठापनेपूर्वी पहिल्यांदा या मंदिरात आणल्या जातात आणि त्यानंतरच त्यांची संबंधित मंडळांच्या मंडपांमध्ये प्रतिष्ठापना करण्यात येते.
गंगाखेड या गावाला ‘दक्षिण काशी’ अशी प्राचीन काळापासून ओळख लाभली आहे. येथील अनेक मंदिरे आणि गोदावरी नदीचा सुरम्य परिसर यामुळे या गावाला ऐतिहासिक व धार्मिक दृष्ट्या विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. निजामकाळात गंगाखेड हे निजामाचे एक पराक्रमी सरदार राजे रघोत्तमराव यांच्या जहागिरीचे मुख्य ठिकाण होते. राजे रघोत्तमराव यांनी अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात निजामाच्या दरबारात फार मोठी कामगिरी बजावली होती. हे जहागिरीचे गाव असल्यामुळे गावाभोवती सुरक्षेसाठी बांधण्यात आलेल्या जुन्या तटाचे अवशेष आजही काही ठिकाणी पाहायला मिळतात. 
येथील मुख्य राजवाडा दगडाने बांधलेला आहे आणि तो पुण्याच्या ‘शनिवारवाडा’ या वास्तूची हुबेहूब प्रतिकृती मानला जातो. या ऐतिहासिक गावामध्ये बालाजी मंदिर, चिंतामणी व कोटेश्वर मंदिर, संत जनाबाईंचे स्मारकमंदिर, शनिमारुती मंदिर आणि नृसिंह मंदिर अशी अनेक मंदिरे आहेत. त्यापैकीच एक असलेल्या या चिंतामणी मंदिरातील गणेश या गावाचे मुख्य ग्रामदैवत आहे.
या मंदिरात वसलेल्या चिंतामणी गणेशाच्या उत्पत्तीबाबत आणि त्याच्या स्वरूपाविषयी अनेक आख्यायिका प्रसिद्ध आहेत. ‘शिवपुराण’ या ग्रंथानुसार, पार्वती ही शिवशंकरांची मुख्य पत्नी आहे आणि शिवशंकरांनी गंगेला आपल्या जटेमध्ये स्थान दिल्यामुळे ती त्यांची दुसरी पत्नी मानली जाते. एकदा बीड जिल्ह्यातील परळी वैजनाथ क्षेत्री गंगेला पाहिल्यावर बालक गणेश “आई, तुझी सवत आली!” असे मोठ्याने ओरडला. या ऐतिहासिक प्रसंगामुळे परळी वैजनाथ येथील शिवमंदिराच्या पलीकडील उजव्या बाजूला असलेल्या गणेशाच्या मंदिराला ‘दक्षिणमुखी बोंबल्या गणेश मंदिर’ असे नाव पडले. गणेशाचे हे ओरडणे ऐकून तेथे आलेली पार्वती माता गणेशाला म्हणाली, “तू संपूर्ण जगाचे विघ्न हरण करतोस, 
त्यामुळे सवतीच्या रूपाने माझ्यावर आलेले हे विघ्नही तूच दूर कर.” मातेची ही आज्ञा शिरोधार्य मानून गणेश गंगाखेड येथे प्रकट झाला. येथून गोदावरी नदी शिवशंकरांना भेटण्यासाठी गावातून सरळ मार्गाने पुढे जाणार होती, मात्र समोर प्रकट झालेल्या गणेशाला ओलांडून जाणे तिला शक्य नव्हते. या कारणामुळे गोदावरीने येथे नदीपात्राला मोठा वळसा घातला आणि ती पुढे मार्गस्थ झाली. पुढे जाताना ती गणेशाला म्हणाली, “महादेवांना भेटण्याची माझी तीव्र इच्छा होती, पण तू समोर आल्यामुळे ही इच्छा अपूर्ण राहिली.”
त्यावर गणेश म्हणाला, “तुलाही महादेवांचे सहज दर्शन होऊ शकेल, पण त्यासाठी माखणी येथील पर्वतावर असलेल्या शंकराच्या देवस्थानाच्या ठिकाणी तुला गुप्त रूपाने जावे लागेल.” या संदर्भांनुसार गोदावरी नदी माखणी येथे गुप्त रूपाने गेली आणि तेथे गणेशाने शिवशंकरांना आवाहन केल्यानंतर गोदावरी नदीची व शिवशंकरांची भेट झाली, असे ‘गोदा माहात्म्य’ व ‘गणेशपुराण’ या ग्रंथांमध्ये नमूद असल्याचे सांगितले जाते.
मंदिराच्या उत्पत्तीविषयी दुसरी एक स्थानिक आख्यायिका सांगितली जाते. त्यानुसार पूर्वी या संपूर्ण परिसरामध्ये एक मोठी टेकडी होती, त्यामुळे गावातील लोक गुरे येथे चरायला आणत असत. 
एके दिवशी गुरे चरत असताना एका व्यक्तीला काही अंतरावर एक मोठा आवाज ऐकू आला. त्याने तात्काळ त्या ठिकाणी जाऊन पाहिले असता त्याला गणेशाची एक मूर्ती दिसली. त्या व्यक्तीने गावातील इतर सर्व मंडळींना याबाबत सांगितले तेव्हा ते सर्वजण येथे जमा झाले. त्यावेळी ही मूर्ती जमिनीतून हळूहळू वर येत असल्याचे सर्वांच्या निदर्शनास आले. मूर्ती पूर्णपणे जमिनीतून वर आल्यानंतर ग्रामस्थांनी तिची त्याच ठिकाणी विधिवत प्रतिष्ठापना केली आणि कालांतराने येथे मंदिर उभारण्यात आले. सुरुवातीच्या काळात ही मूर्ती आकाराने लहान होती, परंतु वर्षानुवर्षे त्यावर शेंदराचा लेप चढत गेल्यामुळे आता या मूर्तीचा आकार सतत वाढत गेल्याचे सांगितले जाते.
गोदावरी नदीच्या काठाजवळ असलेल्या या चिंतामणी मंदिरात प्रवेश करण्यासाठी भाविकांना काही पायऱ्या चढाव्या लागतात. या संपूर्ण मंदिराला तटबंदी बांधलेली आहे आणि त्याच्या दर्शनी भागामध्ये दोन्ही बाजूंना दोन बुरुज आहेत. मंदिराच्या मुख्य महाद्वारातून आत आल्यावर एक प्रांगण लागते.
प्रांगणात सुरुवातीलाच नव्याने बांधलेल्या एका मंडपामध्ये हनुमानाच्या शेंदूरचर्चित मूर्तीचे दर्शन होते. येथून भाविकांना थोडा वळसा मारून पुढे जावे लागते आणि त्यानंतर मुख्य चिंतामणी मंदिर समोर येते. या मंदिरासमोरील एका चौथऱ्यावर गणेशाची धातूची मूर्ती स्थापन केलेली आहे.
मंदिराच्या गर्भगृहामध्ये चिंतामणी गणेशाची शेंदूरचर्चित मूर्ती विराजमान आहे आणि या मूर्तीवर डोळे कोरलेले आहेत. गर्भगृहाच्या छतावर काचकामाची सजावट केलेली आहे. गर्भगृहाच्या वरच्या दिशेने निमुळते होत जाणारे एक उंच शिखर बांधलेले आहे. त्यावर दगडी आमलक आणि सोनेरी कळस आहे.
मुख्य मंदिराच्या अगदी समोर संतोषी मातेचे मंदिर आहे. या मंदिरातील संतोषी मातेच्या मुख्य मूर्तीच्या मागच्या बाजूला आणखी एक छोटी मूर्ती कोरलेली आहे. येथून काही पावलांच्या अंतरावर प्राचीन कोटेश्वर महादेवाचे मंदिर आहे.
सभामंडप आणि गर्भगृह अशा दोन पारंपरिक भागांमध्ये या शिवमंदिराची रचना केलेली आहे. येथील सभामंडपामध्ये नंदीची मूर्ती विराजमान आहे आणि मुख्य गर्भगृहामध्ये मोठ्या शाळुंकेमध्ये शिवलिंग प्रतिष्ठित आहे. या मंदिराच्या अगदी जवळच एक बेलाचे झाड आहे.
येथील चिंतामणी गणेशावर गावातील सर्व लोकांची नितांत श्रद्धा आहे आणि त्यामुळेच येथे नेहमी भाविकांची वर्दळ पाहायला मिळते. गावातील कोणत्याही शुभकार्याची सुरुवात येथील चिंतामणीच्या दर्शनानेच केली जाते. दर मंगळवारी तसेच संकष्टी चतुर्थीला अनेक भाविक येथे दर्शनासाठी येतात आणि चिंतामणीला मोदकाचा नैवेद्य अर्पण करतात. अंगारकी चतुर्थी तसेच विनायक चतुर्थीलाही येथे भाविकांची प्रचंड गर्दी जमते.
या मंदिरामध्ये दररोज सकाळी देवावर अभिषेक करण्यात येतो आणि रोज रात्री ठीक ८ च्या सुमारास महाआरती करण्यात येते. भाद्रपद महिन्यातील गणेशोत्सवादरम्यान गावातील सर्व सार्वजनिक गणेश मंडळांचे पदाधिकारी आपल्या मंडळाच्या मूर्ती प्रतिष्ठापनेपूर्वी प्रथम या मंदिरात आणतात.
येथे काही काळ मूर्ती ठेवल्यानंतरच मुख्य मंडपांमध्ये त्यांची विधिवत प्रतिष्ठापना केली जाते. तसेच विसर्जन मिरवणुकीच्या वेळीही येथील चिंतामणीचे अंतिम दर्शन आणि आशीर्वाद घेतल्यानंतरच गावातील सर्व गणेशमूर्तींच्या विसर्जनास सुरुवात करण्यात येते. दररोज पहाटेपासून रात्री उशिरापर्यंत भाविकांना या मंदिरात दर्शन घेता येते.
