परभणी जिल्ह्यातील मानवत तालुक्यात असलेल्या भोसा गावाजवळ इंद्रायणी देवीचे ऐतिहासिक मंदिर आहे. येथील विस्तीर्ण माळावर आणि निसर्गरम्य परिसरात हे स्थान वसलेले आहे. मराठवाड्यातील असंख्य भाविकांचे हे एक प्रमुख श्रद्धास्थान आहे. या देवीला जागृत आणि नवसाला पावणारी देवता मानले जाते. भाविक या देवीला ‘माळावरची देवी’ किंवा ‘माळावरची आई’ या नावांनीही ओळखतात. या ठिकाणी शारदीय नवरात्रोत्सवातील सातव्या माळेला आणि कोजागिरी पौर्णिमेला मोठ्या जत्रा असतात. या उत्सवांमध्ये हजारो भाविक दर्शनासाठी गर्दी करतात.
मंदिर असलेला माळ समुद्रसपाटीपासून साधारण ४०० मीटर उंच आणि सात किलोमीटर लांबीचा आहे. परभणी आणि मानवत या दोन तालुक्यांच्या सीमारेषेवर हे विस्तीर्ण पठार पसरलेले आहे. देवीच्या नावावरूनच या पठाराला ‘इंद्रायणी माळ’ असे नाव पडले आहे. सध्या हा परिसर एक पर्यटनस्थळ म्हणून विकसित होत आहे. विशेषतः पावसाळ्याच्या दिवसांत येथील नैसर्गिक सौंदर्य अधिक खुलते. या माळरानावर विविध प्रकारचे पक्षी पाहायला मिळतात. त्यामुळे पक्षीप्रेमींसाठी हा परिसर विशेष महत्त्वाचा ठरतो.
इंद्रायणी देवीच्या उत्पत्तीविषयीची कथा अशी की प्राचीन काळी हा संपूर्ण परिसर दंडकारण्याचा एक भाग होता. या जंगलात च्यवन नावाचे ऋषी आपल्या पत्नीसोबत राहात असत. काही कारणांमुळे त्यांच्या पत्नीच्या पोटी एका विचित्र बालकाचा जन्म झाला. त्याचे शरीर गोलाकार आणि दैत्यासारखे होते. गोल आकारामुळे या मुलाचे नाव ‘गोलासूर’ असे ठेवण्यात आले. पुढे गोलासुराने ब्रह्मदेवाची कठीण तपस्या करून अनेक शक्तिशाली वर मिळवले. या वरांच्या बळावर गोलासुर अत्यंत उन्मत्त झाला. तो ऋषीमुनी व देवांना त्रास देऊ लागला. त्याच्या त्रासाला कंटाळून सर्व देव आणि मानवांनी भगवान शिवशंकरांना मदतीसाठी साकडे घातले. गोलासुराचा वध करण्यासाठी शिवशंकरांनी नृसिंह अवतार घेतला. नृसिंह आणि गोलासुर यांच्यात अनेक वर्षे घनघोर युद्ध चालले. दीर्घकाळ युद्ध करूनही गोलासुराचा संहार होत नव्हता. त्यामुळे नृसिंहांनी थेट गोलासुराच्या पोटात उडी मारली आणि ते त्याचे जठर फाडू लागले. या वेदनांमुळे हा दैत्य व्याकुळ झाला. पोटातून बाहेर आल्यावर नृसिंहांनी आपली एक जटा उपटून एका मोठ्या शिळेवर आदळली. 
त्या शिळेतून इंद्रायणी, रुद्रायणी आणि ब्रह्मायणी या तीन दैवी शक्ती प्रकट झाल्या. या तिन्ही शक्तींच्या साहाय्याने नृसिंहांनी गोलासुर राक्षसाचा अंतिम वध केला. मृत्यूपूर्वी गोलासुराने आपली चूक मान्य केली. त्याने इंद्रायणी देवीला आपल्या मुखावर म्हणजेच चेहऱ्यावर निवास करण्याची विनंती केली. त्यानंतर या ठिकाणी त्या राक्षसाच्या आकाराचा एक पर्वत तयार झाला. त्यावरच ही देवी स्थापित झाली. इंद्रायणी देवीचे हे मंदिर पूर्वी हेमांडपंती स्थापत्यशैलीमध्ये बांधण्यात आले होते. कालौघात मंदिराची झीज झाल्यामुळे इ.स. २००२ मध्ये या संपूर्ण मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्यात आला. या नूतनीकरणानंतर मंदिराला त्याचे सध्याचे स्वरूप प्राप्त झाले आहे. हा संपूर्ण माळ थेट रस्त्याने जोडलेला आहे. भाविकांच्या सोयीसाठी येथे पक्के रस्ते बांधण्यात आले आहेत. त्यामुळे दुचाकी आणि चारचाकी वाहने थेट मंदिर परिसरापर्यंत पोहोचू शकतात. या विस्तीर्ण माळाच्या पश्चिम टोकाला इंद्रायणी देवीचे पूर्वाभिमुख मंदिर उभे आहे. मंदिराच्या समोरील भागात भाविकांच्या सोयीसाठी पेव्हर ब्लॉक बसवून प्रशस्त फरसबंदी करण्यात आलेली आहे. मंदिराच्या प्रांगणात सुमारे तीस फुटांपेक्षा जास्त उंचीची एक उंच दगडी दीपमाळ आहे. 
याच परिसरात एक पवित्र ‘कल्लोळ’ म्हणजेच पाण्याचे कुंडही आहे. मुख्य मंदिराच्या दोन्ही बाजूंना पत्र्यांचे छप्पर असलेला मोठा मंडप बांधण्यात आलेला आहे. सभामंडप व गर्भगृह अशी या मंदिराची संरचना आहे. सभामंडपाच्या मध्यभागी एक यज्ञकुंड आहे. गर्भगृहात प्रवेश केल्यावर देवीचे मुख्य स्थान दिसते. येथे काही शेंदूर लावलेले तांदळे म्हणजेच नैसर्गिक पाषाण पूजले जातात. त्यांमधील सर्वात मोठा तांदळा मुख्य इंद्रायणी देवीचा आहे. गर्भगृहाच्या आतील भिंतींवर आणि छताच्या भागावर विविधरंगी काचेची मिनाकारी सजावट केलेली आहे. गर्भगृहावर वरच्या बाजूला नागर शैलीचे निमुळते होत जाणारे उंच शिखर आहे. या शिखरावर विविध देवकोष्टके आहेत. त्यांमध्ये प्राचीन ऋषी-मुनींची सुंदर शिल्पे कोरलेली आहेत.
या मंदिरात वर्षभर विविध धार्मिक सण आणि उत्सव पारंपारिक पद्धतीने साजरे केले जातात. शारदीय नवरात्रोत्सव हा येथील सर्वात मोठा आणि प्रमुख उत्सव आहे. या उत्सवाच्या काळात देवीच्या मूर्तीला चांदीच्या मौल्यवान आभूषणांनी मढवले जाते. तिच्या मस्तकावर चांदीचा सुंदर मुकुट चढवला जातो. नवरात्राच्या पहिल्या दिवशी मंदिरात घटस्थापना केली जाते. 
त्यानंतर सलग नऊ दिवस येथे अखंड भागवत सप्ताह आणि कीर्तन महोत्सव यांसारख्या धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. या उत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे येथे विशेष कुस्त्यांच्या स्पर्धा भरवल्या जातात. या स्पर्धांमध्ये अनेक मल्ल सहभागी होतात. नवरात्रातील सातव्या माळेच्या दिवशी तसेच अश्विन महिन्यातील कोजागिरी पौर्णिमेला येथे देवीची मोठी जत्रा असते.
या दोन्ही जत्रांच्या वेळी मराठवाड्याच्या विविध जिल्ह्यांतून हजारो भाविक अनवाणी पायाने हा डोंगर चढून माळावर येतात. अनेक भाविक आपली इच्छा पूर्ण व्हावी म्हणून सात किलोमीटर अंतराच्या या संपूर्ण माळाला अनवाणी पायाने प्रदक्षिणा घालतात. ही प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यासाठी भाविकांना दोन ते अडीच तास लागतात.
प्रदक्षिणा मार्गावर एक विशेष धार्मिक स्थान आहे. या ठिकाणी एका शाळुंकेमध्ये पिंडीच्या जागी एक नैसर्गिक गोल दगड प्रतिष्ठित आहे. भाविक या दगडाला ‘चिंतामणी’ या नावाने संबोधतात. या चिंतामणी दगडाविषयी भाविकांमध्ये मोठी श्रद्धा आहे. भाविक या ठिकाणी नवस बोलतात. तो नवस पूर्ण होणार असल्यास हा दगड स्वतःहून गोल फिरतो, अशी येथील लोकांची दृढ श्रद्धा आहे. भाविक येथे बाराही महिने मोठ्या श्रद्धेने नवसाच्या परड्या भरतात.
आपली इच्छा पूर्ण करण्यासाठी भाविक मंदिर परिसरातील वटवृक्षाला म्हणजेच वडाच्या झाडाला नवसाचे नारळ बांधतात. नवस पूर्ण झाल्यावर ते नारळ सोडले जातात. या मोठ्या जत्रांच्या काळात भाविकांकडून माळावर भंडाऱ्याचे मोठ्या प्रमाणावर आयोजन केले जाते. दररोज पहाटेपासून रात्री उशिरापर्यंत या मंदिरात भाविकांना देवीचे दर्शन घेता येते.
