पिंगळेश्वर मंदिर
पिंगळी, ता. परभणी, जि. परभणी
परभणी जिल्ह्यातील पिंगळगदा नदीच्या काठावर वसलेले पिंगळेश्वर मंदिर हे ऐतिहासिक आणि वास्तुकलेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे संरक्षित स्मारक आहे. या प्राचीन मंदिराची उभारणी साधारणपणे बाराव्या ते तेराव्या शतकात यादव राजांच्या कालखंडात झाली. हेमांडपंती स्थापत्यशैलीतील हे मंदिर त्रिदल पद्धतीचे आहे. मंदिराच्या संरचनेत सोळा दगडी स्तंभांचा सभामंडप, अंतराळ आणि तीन स्वतंत्र गर्भगृहे समाविष्ट आहेत. येथील मजबूत स्तंभांवर विविध देव-देवता, पौराणिक कथा आणि देखणी शिल्पे कोरलेली आहेत. मंदिराच्या अगदी समोरच तत्कालीन प्रगत जलव्यवस्थापनाची साक्ष देणारी ६० फूट खोल आणि १६८ पायऱ्यांची चौरसाकृती बारव आहे. ही संपूर्ण वास्तू मराठवाड्यातील प्राचीन वास्तुकलेचा आणि समृद्ध ऐतिहासिक वारशाचा एक उत्कृष्ट नमुना मानली जाते.
‘शिवमहापुराण’ आणि विशेषतः ‘स्कंदपुराणा’मध्ये महादेवाच्या विविध लिंगांची आणि त्यांच्या नामकरणाची सविस्तर माहिती मिळते. ‘स्कंदपुराणा’तील ‘अवंती खंडामध्ये’ आलेल्या उल्लेखानुसार उज्जैन परिसरातील प्राचीन चौऱ्याऐंशी महादेवांच्या मंदिरांच्या यादीत पिंगळेश्वर महादेवाचा प्रामुख्याने समावेश आहे.
पौराणिक कथेनुसार, प्राचीन काळी पिंगल नावाच्या ऋषींनी भगवान शिवाची कठोर आराधना केली होती. त्यांच्या या भक्तीवर आणि तपस्येवर प्रसन्न होऊन शिवाने त्यांना दर्शन दिले.
त्यांच्या विनंतीवरून भगवान शिव त्या ठिकाणी लिंग रूपात स्थिरावले. ऋषींच्या नावावरूनच या स्वरूपाला पिंगळेश्वर किंवा पिंगलेश्वर असे नाव मिळाले, असा संदर्भ धार्मिक ग्रंथांमध्ये आढळतो. या नावाचा दुसरा एक महत्त्वपूर्ण संदर्भ शिवतत्त्वाच्या तांत्रिक आणि आध्यात्मिक स्वरूपाशी जोडलेला आहे. संस्कृत कोश आणि विविध ऐतिहासिक ग्रंथांनुसार, ‘पिंगळ’ या शब्दाचा अर्थ तांबूस, पिवळसर किंवा सोनेरी रंगाची छटा असा होतो. हे रूप महादेवाच्या रौद्र, तेजस्वी आणि अग्नीशी साम्य दर्शवणाऱ्या स्वरूपाचे प्रतीक मानले जाते. ‘लिंगपुराण’ आणि ‘शिवसहस्रनामात’ शिवाच्या या तेजस्वी रूपाचे वर्णन करताना ‘पिंगल’ या संज्ञेचा वापर केलेला दिसतो.
पिंगळेश्वराचे हे पूर्वाभिमुख मंदिर पाच फूट उंच जोत्यावर बांधलेले आहे. मंदिराची एकूण रचना आणि त्यावरील कलाकुसर पाहता त्याचे प्राचीनत्व लक्षात येते.
चौथऱ्यापासून वरच्या शिखरापर्यंतचा संपूर्ण भाग एकाच अखंड पाषाणातून घडवून ही वास्तू उभारलेली आहे. या मंदिराचे स्वरूप सभामंडप, अंतराळ आणि तीन गर्भगृहे असे विभागलेले आहे. मंदिराच्या तिन्ही बाजूंच्या बाह्य भिंतींवर नक्षीचा एकच आडवा पट्टा कोरलेला दिसतो. या गावात पूर्वी या मंदिराव्यतिरिक्त हेमांडपंती शैलीतील इतरही काही मंदिरे अस्तित्वात होती. ही साक्ष आसपास विखुरलेल्या मंदिरांच्या अवशेषांवरून मिळते. काही वर्षांपूर्वी या परिसरात खोदकाम करत असताना काळ्या पाषाणात घडवलेली उत्तर चालुक्य शैलीतील एक हरिहराची मूर्ती सापडली होती. ही मूर्ती सध्या मंदिराबाहेर असलेल्या एका झाडाजवळ ठेवलेली आहे. ही मूर्ती सध्या भग्नावस्थेत असली, तरीही तिच्या पायांची ठेवण आणि एकूण अलंकरण पाहता मूळ मूर्ती कलात्मक होती, हे स्पष्ट होते.
सभामंडपातील लहानशा भिंतीला लागून भाविकांना बसण्यासाठी कक्षासने आहेत. मंडपाच्या मध्यभागी असलेल्या रंगशिलेवर चार खांबांची एक लहानशी चौकी उभारलेली आहे. सभामंडपातील सोळा दगडी स्तंभ मजबूत स्तंभपादावर उभे आहेत.
या सर्व स्तंभांवर विविध प्रकारचे सुंदर आकार कोरलेले आहेत. स्तंभांच्या मध्यभागावर व्याल, हत्ती, कृष्णलीला, भगवान विष्णूंचा वराह अवतार, वेगवेगळ्या भौमितीय आकृत्या, अप्सरांचे नृत्यशिल्प, मोर आणि राजहंस यांची उत्कृष्ट शिल्पे पाहायला मिळतात. या स्तंभांच्या कोपऱ्यांवर म्हणजेच कर्णावर नागांची शिल्पे कोरलेली आहेत. सभामंडपामध्येच समोर एक नंदीची पाषाणमूर्ती स्थापित केलेली आहे. सभामंडपाच्या पश्चिम, दक्षिण आणि उत्तर अशा तीन दिशांना तीन स्वतंत्र गर्भगृहे आहेत. अंतराळात दोन देवकोष्टके आहेत. सभामंडपाच्या पश्चिमेला मंदिराचे मुख्य गर्भगृह आहे. या मुख्य गर्भगृहाच्या द्वारशाखांवर अतिशय बारीक नक्षीकाम केलेले आहे. त्यावर अप्सरा आणि यक्षांच्या मूर्ती कोरलेल्या पाहायला मिळतात. गर्भगृहाच्या द्वारपट्टीच्या अगदी मध्यभागी असलेल्या ललाटबिंबावर श्रीगणेशाचे शिल्प कोरलेले आहे. गर्भगृहामध्ये एका मोठ्या शाळुंकेत पिंगळेश्वर महादेवाचे शिवलिंग प्रतिष्ठित आहे. या शिवलिंगाच्या मागील बाजूस असलेल्या मूर्तीपीठावरून येथे प्राचीन काळी एखाद्या मुख्य देवतेची मूर्ती स्थापित असावी, असा अंदाज येतो. मुख्य गर्भगृहाच्या गणेशपट्टीवर गरुडाचे शिल्प कोरलेले आहे. चौकटीवर वैष्णव संप्रदायाचे द्वारपाल आहेत. या आधारे, पूर्वी या मुख्य गर्भगृहात श्रीविष्णूंची मूर्ती स्थापित असावी, असा इतिहासकारांचा अंदाज आहे. मंदिराच्या दक्षिणेकडील गर्भगृहात सध्या ग्रामस्थांनी गणपतीची मूर्ती बसवलेली आहे. उत्तरेकडील गर्भगृह सध्या रिक्त आहे. दक्षिणेकडील गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या चौकटीवर वैष्णव द्वारपाल आहेत. उत्तरेकडील गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या चौकटीवर शैव द्वारपाल कोरलेले आहेत.
या रचनेवरून दक्षिणेकडील गर्भगृहात पूर्वी बहुधा श्रीलक्ष्मीची आणि उत्तरेकडील गर्भगृहात एखाद्या शैव देवतेची मूर्ती असावी, असा अंदाज वर्तवला जातो. दक्षिणेकडील गर्भगृहाकडे जाणाऱ्या मार्गावरील भिंतीवर ‘मकरध्वज जोगी ७००’ असा एक प्राचीन शिलालेख कोरलेला आढळतो. इतिहासाच्या अभ्यासानुसार, हा उल्लेख मध्ययुगीन काळातील प्रसिद्ध ‘नाथ संप्रदायाचे’ योगी मकरध्वज आणि त्यांच्या सातशे शिष्यांच्या भारतभर झालेल्या प्रवासाशी संबंधित मानला जातो. अशा प्रकारचा उल्लेख असलेले शिलालेख मध्य प्रदेश आणि महाराष्ट्रातील इतरही अनेक मध्ययुगीन मंदिरांमध्ये पाहायला मिळतात.
या पूर्वाभिमुख मंदिराच्या समोर एक विस्तीर्ण आणि सुस्थितीत असलेली प्राचीन बारव आहे. ही चौरसाकृती बारव २५.६० चौरस मीटर आकाराची आहे. ही बारव प्राचीन कलात्मक बारव स्थापत्याचा एक उत्कृष्ट नमुना मानली जाते. मराठवाड्यातील प्राचीन आणि प्रसिद्ध बारवांच्या क्रमवारीत पहिल्या पाच बारवांमध्ये या बारवेचा समावेश होतो. या बारवेची रचना प्राचीन काळातील उत्कृष्ट जलव्यवस्थापनाची साक्ष देते. प्राचीन काळी हा परिसर एका मुख्य व्यापारी मार्गावर असल्यामुळे येथे येणाऱ्या प्रवाशांची पाण्याची सोय व्हावी, या हेतूने ही विशाल बारव बांधली असावी, असा अंदाज आहे.
ही बारव सुमारे ६० फूट खोल आहे. बारवेच्या तळापर्यंत सुरक्षितपणे उतरण्यासाठी एकूण १६८ पायऱ्या बांधलेल्या आहेत. ही बारव चारही बाजूंनी आतमध्ये निमुळती होत जाणाऱ्या एका मोठ्या कुंडाच्या आकारात घडवलेली आहे. बारवेमध्ये उतरण्यासाठी चारही बाजूंनी पायऱ्यांची सोय आहे. तसेच ठरावीक अंतरावर भाविकांना थांबण्यासाठी पाच विश्रामस्थळे म्हणजेच चबुतरे तयार केलेले आहेत. पहिल्या विश्रामस्थळापासून दुसऱ्या विश्रामस्थळाकडे खाली उतरताना लहान देवकोष्टके कोरलेली दिसतात. येथे प्रत्येक कोपऱ्यात दोन याप्रमाणे एकूण आठ देवकोष्टके आहेत. या कोष्टकांमध्ये गणेश, नृसिंह, नाग, चामुंडा, दुर्गा, लक्ष्मी-नारायण, विष्णू आणि गणेश यांची प्राचीन मूर्ती प्रतिष्ठित केलेल्या आहेत. या बारवेच्या आतमध्ये महादेवाचे म्हणजेच शिवाचेही एक स्वतंत्र स्थान दिलेले आहे. बारवेच्या अगदी तळाशी असलेल्या एका पायरीवर नागाचे सुंदर शिल्प कोरलेले आहे. विशेष म्हणजे, सर्व ऋतूंमध्ये या बारवेमध्ये पाण्याचा मुबलक साठा असतो. पावसाळ्याच्या दिवसांत ही बारव पाण्याने काठोकाठ भरते. सध्या या ऐतिहासिक बारवेची दक्षिणेकडील बाजू थोडी खचली आहे. तसेच उत्तरेकडील जमिनीवरचे बांधकाम एका बाजूला काहीसे झुकत चालले आहे.
पिंगळेश्वर मंदिरातील या शिवलिंगाच्या दर्शनासाठी स्थानिक ग्रामस्थ आणि भाविक नित्यनेमाने येत असतात. महाशिवरात्र, कोजागिरी पौर्णिमा तसेच इतर विशेष धार्मिक पर्वांच्या वेळी मंदिरासमोरील या बारवेचा संपूर्ण परिसर स्थानिक ग्रामस्थांतर्फे हजारो दिव्यांनी उजळविला जातो. दीपप्रज्वलनाचा हा सोहळा आणि त्यावेळचे दृश्य प्रेक्षणीय असते. दररोज सकाळी सहा वाजल्यापासून रात्री नऊ वाजेपर्यंत भाविकांना येथे दर्शन घेता येते.
उपयुक्त माहिती
- परभणी शहरापासून १२ किमी अंतरावर
- परभणी येथून एसटी व खासगी वाहनांची सुविधा
- खासगी वाहने मंदिरापर्यंत येऊ शकतात
- परिसरात निवास व न्याहारीची सुविधा नाही
- संपर्क : पुजारी, मो. ८८०६६५५०३०
Pingaleshwar Temple
Pingali, Taluka Parbhani, District Parbhani
Situated on the banks of the Pingalgada River in Parbhani district, the Pingaleshwar Temple is a protected monument of immense historical and architectural significance. This ancient temple was constructed roughly between the twelfth and thirteenth centuries during the era of the Yadava kings. Built in the Hemadpanti architectural style, this temple follows the Tridal (three-shrine) pattern. The temple structure comprises a Sabha Mandapa (assembly hall) with sixteen stone pillars, an Antarala (vestibule), and three independent Garbhagrihas (sanctum sanctorum). Its sturdy pillars are adorned with carvings of various deities, mythological tales, and exquisite sculptures. Directly in front of the temple stands a square-shaped stepwell, sixty feet deep with one hundred and sixty-eight steps, which bears witness to the advanced water management systems of that era. This entire structure is considered a magnificent example of the ancient architecture and rich historical heritage of Marathwada.
Detailed information regarding the various Lingas of Lord Mahadeva and their naming conventions can be found in the ‘Shiva Mahapurana’ and especially the ‘Skanda Purana’. According to a reference in the ‘Avanti Khanda’ of the ‘Skanda Purana’, Pingaleshwar Mahadeva is prominently included in the list of eighty-four ancient Mahadeva temples in the Ujjain region.
According to mythology, in ancient times, a sage named Pingala performed rigorous penance to Lord Shiva. Pleased by his devotion and austerity, Shiva granted him a vision. At the sage’s request, Lord Shiva established Himself there in the form of a Linga. Religious texts suggest that this form came to be known as Pingaleshwar or Pingaleshvara, named after the sage. Another significant reference to this name is linked to the technical and spiritual nature of the Shiva Tattva. According to Sanskrit lexicons and various historical texts, the word ‘Pingala’ denotes a reddish-brown, yellowish, or golden hue. This form is considered a symbol of Mahadeva’s fierce, radiant, and fire-like nature. The term ‘Pingala’ is used to describe this radiant form of Shiva in the ‘Linga Purana’ and ‘Shiva Sahasranama’.
This east-facing Pingaleshwar temple is built on a five-foot-high plinth. The overall structure of the temple and the craftsmanship upon it reflect its antiquity.
The entire structure, from the base to the upper Shikhara (spire), has been carved from a single monolithic stone. The temple is divided into a Sabha Mandapa, an Antarala, and three Garbhagrihas. A single horizontal band of intricate carvings is visible on the outer walls on all three sides of the temple. In the past, other temples in the Hemadpanti style existed in this village, a fact evidenced by the remnants of temples scattered in the vicinity. A few years ago, during excavation in this area, a sculpture of Harihara in the North Chalukyan style, carved from black stone, was discovered. This idol is currently kept near a tree outside the temple. Although the idol is now in a damaged state, its foot placement and overall ornamentation clearly indicate that the original sculpture was highly artistic.
Along the small walls of the Sabha Mandapa, there are stone seats (Kakshasanas) for devotees to sit. In the center of the Mandapa, a small platform with four pillars is erected on the Rangashila (central floor stone). The sixteen stone pillars of the Sabha Mandapa stand on sturdy bases.
Various beautiful shapes are carved onto all these pillars. On the middle sections of the pillars, one can see excellent sculptures of Vyala (mythical creatures), elephants, Krishna Leela, the Varaha avatar of Lord Vishnu, various geometric patterns, dancing Apsaras, peacocks, and swans. Sculptures of Nagas (serpents) are carved on the corners of these pillars. A stone idol of Nandi is installed in the front of the Sabha Mandapa. There are three independent Garbhagrihas to the west, south, and north of the Sabha Mandapa. The Antarala contains two Devakoshthakas (niches for deities). The main Garbhagriha of the temple is to the west of the Sabha Mandapa. The door frames of this main sanctum feature extremely fine carvings, displaying sculptures of Apsaras and Yakshas. On the Lalatabimba (central lintel) of the door frame, a sculpture of Shri Ganesha is carved. Inside the Garbhagriha, the Shiva Linga of Pingaleshwar Mahadeva is installed within a large Shalunka (base). Based on the pedestal behind this Shiva Linga, it is estimated that an idol of a primary deity was likely installed here in ancient times. A sculpture of Garuda is carved on the Ganesha-patti (lintel) of the main Garbhagriha. The door frame features door guardians of the Vaishnava tradition. Based on this, historians estimate that an idol of Lord Vishnu was likely installed in this main Garbhagriha in the past. In the southern Garbhagriha, villagers have currently installed an idol of Ganapati. The northern Garbhagriha is currently empty. The door frame of the southern Garbhagriha features Vaishnava door guardians, while the door frame of the northern Garbhagriha features Shaiva door guardians.
Based on this layout, it is speculated that the southern Garbhagriha likely housed an idol of Shri Lakshmi, and the northern Garbhagriha housed a Shaiva deity. An ancient inscription reading ‘Makaradhwaja Jogi 700’ is found carved on the wall along the path leading to the southern Garbhagriha. According to historical studies, this mention is believed to be related to the travels of the famous medieval ‘Nath Sampradaya’ Yogi Makaradhwaja and his seven hundred disciples across India. Similar inscriptions are found in many other medieval temples in Madhya Pradesh and Maharashtra.
In front of this east-facing temple lies a vast and well-preserved ancient stepwell. This square-shaped stepwell measures 25.60 square meters. It is considered a masterpiece of ancient artistic stepwell architecture and is ranked among the top five ancient and famous stepwells in Marathwada. The design of this stepwell stands as a testament to the excellent water management of the ancient era. It is estimated that this massive stepwell was built to provide water to travelers, as this area was located on a major trade route in ancient times.
This stepwell is approximately 60 feet deep. A total of 168 steps have been constructed to descend safely to the base of the well. This stepwell is fashioned in the shape of a large reservoir that tapers inwards from all four sides. There are provisions for steps on all four sides to descend into the well. Additionally, five resting places, or platforms, have been built at regular intervals for devotees to pause. As one descends from the first resting place to the second, small niches can be seen carved into the walls. There are a total of eight such niches, with two in each corner. Ancient idols of Ganesha, Narasimha, Naga, Chamunda, Durga, Lakshmi-Narayana, Vishnu, and Ganesha are consecrated in these niches. A separate space has also been dedicated to Mahadeva, that is, Shiva, inside this stepwell. A beautiful sculpture of a serpent is carved onto one of the steps at the very bottom of the well. Notably, this well contains an abundant supply of water in all seasons. During the monsoon days, this well fills to the brim. Currently, the southern side of this historical stepwell has subsided slightly. Also, the construction on the northern ground is tilting somewhat to one side.
Local villagers and devotees regularly come to have darshan of this Shiva Linga at the Pingaleshwar temple. During Mahashivratri, Kojagiri Purnima, and other special religious festivals, the entire area of this stepwell in front of the temple is illuminated by the local villagers with thousands of lamps. This ceremony of lighting lamps and the scene at that time is a sight to behold. Devotees can have darshan here every day from 6 o’clock in the morning until 9 o’clock at night.
Useful Information
- 12 km away from Parbhani city
- ST bus and private vehicle facilities available from Parbhani
- Private vehicles can reach the temple
- No accommodation or breakfast facilities available in the area
- Contact: Priest, Mob. 8806655030
पिंगळेश्वर मंदिर
पिंगळी, तहसील परभणी, जिला परभणी
परभणी जिले में पिंगळगदा नदी के तट पर स्थित पिंगळेश्वर मंदिर ऐतिहासिक और वास्तुकला की दृष्टि से अत्यंत महत्वपूर्ण संरक्षित स्मारक है। इस प्राचीन मंदिर का निर्माण सामान्यतः बारहवीं से तेरहवीं शताब्दी के दौरान यादव राजाओं के कालखंड में हुआ था। हेमाडपंती स्थापत्य शैली में बना यह मंदिर त्रिदल पद्धति का है। मंदिर की संरचना में सोलह पत्थर के स्तंभों वाला सभामंडप, अंतराळ और तीन स्वतंत्र गर्भगृह शामिल हैं। यहाँ के मजबूत स्तंभों पर विभिन्न देवी-देवताओं, पौराणिक कथाओं और सुंदर शिल्प उकेरे गए हैं। मंदिर के ठीक सामने तत्कालीन उन्नत जल प्रबंधन का प्रमाण देने वाली ६० फुट गहरी और १६८ सीढ़ियों वाली चौकोर बावड़ी है। यह संपूर्ण वास्तुकला मराठवाड़ा की प्राचीन वास्तुकला और समृद्ध ऐतिहासिक विरासत का एक उत्कृष्ट नमूना मानी जाती है।
‘शिवमहापुराण’ और विशेष रूप से ‘स्कंदपुराण’ में महादेव के विभिन्न लिंगों और उनके नामकरण की विस्तृत जानकारी मिलती है। ‘स्कंदपुराण’ के ‘अवंती खंड’ में आए उल्लेख के अनुसार, उज्जैन क्षेत्र के प्राचीन चौरासी महादेव मंदिरों की सूची में पिंगळेश्वर महादेव का प्रमुखता से समावेश है।
पौराणिक कथा के अनुसार, प्राचीन काल में पिंगल नामक ऋषि ने भगवान शिव की कठोर आराधना की थी। उनकी इस भक्ति और तपस्या से प्रसन्न होकर शिव ने उन्हें दर्शन दिए। उनके अनुरोध पर भगवान शिव उस स्थान पर लिंग रूप में स्थापित हो गए। ऋषियों के नाम पर ही इस स्वरूप को पिंगळेश्वर या पिंगलेश्वर नाम मिला, ऐसा संदर्भ धार्मिक ग्रंथों में मिलता है। इस नाम का दूसरा महत्वपूर्ण संदर्भ शिवतत्त्व के तांत्रिक और आध्यात्मिक स्वरूप से जुड़ा है। संस्कृत कोश और विभिन्न ऐतिहासिक ग्रंथों के अनुसार, ‘पिंगल’ शब्द का अर्थ तांबूस, पीलापन लिए हुए या सुनहरी आभा होता है। यह रूप महादेव के रौद्र, तेजस्वी और अग्नि के समान स्वरूप का प्रतीक माना जाता है। ‘लिंगपुराण’ और ‘शिवसहस्रनाम’ में शिव के इस तेजस्वी रूप का वर्णन करते समय ‘पिंगल’ संज्ञा का प्रयोग किया गया है।
पिंगळेश्वर का यह पूर्वाभिमुख मंदिर पाँच फुट ऊँचे चबूतरे पर बना है। मंदिर की कुल संरचना और उस पर की गई नक्काशी को देखकर इसकी प्राचीनता का आभास होता है।
चबूतरे से लेकर ऊपर के शिखर तक का संपूर्ण भाग एक ही अखंड पत्थर को तराशकर बनाया गया है। इस मंदिर का स्वरूप सभामंडप, अंतराळ और तीन गर्भगृहों में विभाजित है। मंदिर की तीनों ओर की बाहरी दीवारों पर नक्काशी की एक ही क्षैतिज पट्टी दिखाई देती है। इस गाँव में पहले इस मंदिर के अलावा हेमाडपंती शैली के अन्य मंदिर भी अस्तित्व में थे। यह प्रमाण आसपास बिखरे हुए मंदिरों के अवशेषों से मिलता है। कुछ वर्ष पूर्व इस क्षेत्र में खुदाई के दौरान काले पत्थर में तराशी गई उत्तर चालुक्य शैली की एक हरिहर की मूर्ति मिली थी। यह मूर्ति वर्तमान में मंदिर के बाहर एक पेड़ के पास रखी गई है। यह मूर्ति भले ही खंडित अवस्था में है, फिर भी इसके पैरों की बनावट और अलंकरण को देखकर यह स्पष्ट होता है कि मूल मूर्ति अत्यंत कलात्मक रही होगी।
सभामंडप की छोटी दीवार से सटकर भक्तों के बैठने के लिए कक्षासन बने हैं। मंडप के मध्य में स्थित रंगशिला पर चार स्तंभों वाली एक छोटी चौकी बनी है। सभामंडप के सोलह पत्थर के स्तंभ मजबूत आधारों पर खड़े हैं।
इन सभी स्तंभों पर विभिन्न प्रकार के सुंदर आकार उकेरे गए हैं। स्तंभों के मध्य भाग पर व्याल, हाथी, कृष्णलीला, भगवान विष्णु का वराह अवतार, विभिन्न ज्यामितीय आकृतियाँ, अप्सराओं के नृत्य शिल्प, मोर और राजहंस के उत्कृष्ट शिल्प देखने को मिलते हैं। इन स्तंभों के कोनों पर यानी कर्ण पर नागों के शिल्प उकेरे गए हैं। सभामंडप में ही सामने नंदी की एक पाषाण मूर्ति स्थापित है। सभामंडप की पश्चिम, दक्षिण और उत्तर दिशाओं में तीन स्वतंत्र गर्भगृह हैं। अंतराळ में दो देवकोष्ठक हैं। सभामंडप के पश्चिम में मंदिर का मुख्य गर्भगृह है। इस मुख्य गर्भगृह के द्वार शाखाओं पर अत्यंत बारीक नक्काशी की गई है। उस पर अप्सराओं और यक्षों की मूर्तियाँ उकेरी गई हैं। गर्भगृह के द्वारपट्टी के ठीक मध्य में स्थित ललाटबिंब पर श्रीगणेश का शिल्प उकेरा गया है। गर्भगृह में एक बड़ी शाळुंका में पिंगळेश्वर महादेव का शिवलिंग प्रतिष्ठित है। इस शिवलिंग के पीछे स्थित मूर्ति पीठ से यह अनुमान लगाया जा सकता है कि यहाँ प्राचीन काल में किसी मुख्य देवता की मूर्ति स्थापित रही होगी। मुख्य गर्भगृह की गणेशपट्टी पर गरुड़ का शिल्प उकेरा गया है। चौखट पर वैष्णव संप्रदाय के द्वारपाल हैं। इस आधार पर इतिहासकारों का अनुमान है कि पहले इस मुख्य गर्भगृह में श्रीविष्णु की मूर्ति स्थापित रही होगी। मंदिर के दक्षिणी गर्भगृह में वर्तमान में ग्रामीणों ने गणपति की मूर्ति स्थापित की है। उत्तरी गर्भगृह वर्तमान में रिक्त है। दक्षिणी गर्भगृह के प्रवेश द्वार की चौखट पर वैष्णव द्वारपाल हैं। उत्तरी गर्भगृह के प्रवेश द्वार की चौखट पर शैव द्वारपाल उकेरे गए हैं।
इस संरचना से यह अनुमान लगाया जाता है कि दक्षिणी गर्भगृह में पहले संभवतः श्रीलक्ष्मी और उत्तरी गर्भगृह में किसी शैव देवता की मूर्ति रही होगी। दक्षिणी गर्भगृह की ओर जाने वाले मार्ग की दीवार पर ‘मकरध्वज जोगी ७००’ नामक एक प्राचीन शिलालेख उकेरा हुआ मिलता है। इतिहास के अध्ययन के अनुसार, यह उल्लेख मध्ययुगीन काल के प्रसिद्ध ‘नाथ संप्रदाय’ के योगी मकरध्वज और उनके सात सौ शिष्यों की भारत भर में हुई यात्रा से संबंधित माना जाता है। इस प्रकार के उल्लेख वाले शिलालेख मध्य प्रदेश और महाराष्ट्र के अन्य कई मध्ययुगीन मंदिरों में देखने को मिलते हैं।
इस पूर्वाभिमुख मंदिर के सामने एक विशाल और सुव्यवस्थित प्राचीन बावड़ी है। यह चौकोर बावड़ी २५.६० वर्ग मीटर आकार की है। यह बावड़ी प्राचीन कलात्मक बावड़ी स्थापत्य का एक उत्कृष्ट नमूना मानी जाती है। मराठवाड़ा की प्राचीन और प्रसिद्ध बावड़ियों की सूची में यह बावड़ी शीर्ष पाँच में शामिल है। इस बावड़ी की संरचना प्राचीन काल के उत्कृष्ट जल प्रबंधन का प्रमाण देती है। प्राचीन काल में यह क्षेत्र एक मुख्य व्यापारिक मार्ग पर स्थित होने के कारण यहाँ आने वाले यात्रियों की पानी की सुविधा के लिए यह विशाल बावड़ी बनवाई गई होगी, ऐसा अनुमान है।
यह बावड़ी लगभग ६० फुट गहरी है। बावड़ी के तल तक सुरक्षित रूप से उतरने के लिए कुल १६८ सीढ़ियाँ बनाई गई हैं। यह बावड़ी चारों ओर से अंदर की ओर संकरी होती जाने वाली एक विशाल कुंड के आकार में निर्मित है। बावड़ी में उतरने के लिए चारों दिशाओं में सीढ़ियों की व्यवस्था है। साथ ही, निश्चित दूरी पर भक्तों के विश्राम के लिए पाँच विश्राम स्थल यानी चबूतरे बनाए गए हैं। पहले विश्राम स्थल से दूसरे विश्राम स्थल की ओर नीचे उतरते समय छोटे देवकोष्ठक (देव-आले) उकेरे हुए दिखाई देते हैं। यहाँ प्रत्येक कोने में दो के हिसाब से कुल आठ देवकोष्ठक हैं। इन कोष्ठकों में गणेश, नृसिंह, नाग, चामुंडा, दुर्गा, लक्ष्मी-नारायण, विष्णु और गणेश की प्राचीन मूर्तियाँ प्रतिष्ठित हैं। इस बावड़ी के भीतर महादेव यानी शिव का भी एक स्वतंत्र स्थान दिया गया है। बावड़ी के बिल्कुल तल पर स्थित एक सीढ़ी पर नाग की सुंदर प्रतिमा उकेरी गई है। विशेष बात यह है कि सभी ऋतुओं में इस बावड़ी में जल का प्रचुर भंडार रहता है। वर्षा ऋतु के दिनों में यह बावड़ी पानी से लबालब भर जाती है। वर्तमान में इस ऐतिहासिक बावड़ी का दक्षिणी हिस्सा थोड़ा धंस गया है। साथ ही, उत्तरी भूमि पर बना निर्माण एक ओर कुछ झुकने लगा है।
पिंगळेश्वर मंदिर स्थित इस शिवलिंग के दर्शन के लिए स्थानीय ग्रामीण और भक्त नित्य नियम से आते रहते हैं। महाशिवरात्रि, कोजागिरी पूर्णिमा तथा अन्य विशेष धार्मिक पर्वों के अवसर पर मंदिर के सामने स्थित इस बावड़ी का संपूर्ण परिसर स्थानीय ग्रामीणों द्वारा हजारों दीपों से जगमगा दिया जाता है। दीप प्रज्वलन का यह उत्सव और उस समय का दृश्य दर्शनीय होता है। प्रतिदिन सुबह ६ बजे से रात ९ बजे तक भक्त यहाँ दर्शन कर सकते हैं।
उपयोगी जानकारी
- परभणी शहर से १२ किमी की दूरी पर
- परभणी से एसटी और निजी वाहनों की सुविधा
- निजी वाहन मंदिर तक आ सकते हैं
- परिसर में आवास और भोजन की सुविधा नहीं है
- संपर्क : पुजारी, मो. ८८०६६५५०३०
पिंगळेश्वर मंदिर
पिंगळी, ता. परभणी, जि. परभणी
परभणी जिल्ह्यातील पिंगळगदा नदीच्या काठावर वसलेले पिंगळेश्वर मंदिर हे ऐतिहासिक आणि वास्तुकलेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे संरक्षित स्मारक आहे. या प्राचीन मंदिराची उभारणी साधारणपणे १२ व्या ते १३ व्या शतकात यादव राजांच्या कालखंडात झाली. हेमांडपंती स्थापत्यशैलीतील हे मंदिर त्रिदल पद्धतीचे आहे. मंदिराच्या संरचनेत १६ दगडी स्तंभांचा सभामंडप, अंतराळ आणि ३ स्वतंत्र गर्भगृहे समाविष्ट आहेत. येथील मजबूत स्तंभांवर विविध देव-देवता, पौराणिक कथा आणि देखणी शिल्पे कोरलेली आहेत. मंदिराच्या अगदी समोरच तत्कालीन प्रगत जलव्यवस्थापनाची साक्ष देणारी ६० फूट खोल आणि १६८ पायऱ्यांची चौरसाकृती बारव आहे. ही संपूर्ण वास्तू मराठवाड्यातील प्राचीन वास्तुकलेचा आणि समृद्ध ऐतिहासिक वारशाचा एक उत्कृष्ट नमुना मानली जाते.
‘शिवमहापुराण’ आणि विशेषतः ‘स्कंदपुराणा’मध्ये महादेवाच्या विविध लिंगांची आणि त्यांच्या नामकरणाची सविस्तर माहिती मिळते. ‘स्कंदपुराणा’तील ‘अवंती खंडामध्ये’ आलेल्या उल्लेखानुसार उज्जैन परिसरातील प्राचीन ८४ महादेवांच्या मंदिरांच्या यादीत पिंगळेश्वर महादेवाचा प्रामुख्याने समावेश आहे.
पौराणिक कथेनुसार, प्राचीन काळी पिंगल नावाच्या ऋषींनी भगवान शिवाची कठोर आराधना केली होती. त्यांच्या या भक्तीवर आणि तपस्येवर प्रसन्न होऊन शिवाने त्यांना दर्शन दिले. त्यांच्या विनंतीवरून भगवान शिव त्या ठिकाणी लिंग रूपात स्थिरावले. ऋषींच्या नावावरूनच या स्वरूपाला पिंगळेश्वर किंवा पिंगलेश्वर असे नाव मिळाले, असा संदर्भ धार्मिक ग्रंथांमध्ये आढळतो. या नावाचा दुसरा एक महत्त्वपूर्ण संदर्भ शिवतत्त्वाच्या तांत्रिक आणि आध्यात्मिक स्वरूपाशी जोडलेला आहे. संस्कृत कोश आणि विविध ऐतिहासिक ग्रंथांनुसार, ‘पिंगळ’ या शब्दाचा अर्थ तांबूस, पिवळसर किंवा सोनेरी रंगाची छटा असा होतो. हे रूप महादेवाच्या रौद्र, तेजस्वी आणि अग्नीशी साम्य दर्शवणाऱ्या स्वरूपाचे प्रतीक मानले जाते. ‘लिंगपुराण’ आणि ‘शिवसहस्रनामात’ शिवाच्या या तेजस्वी रूपाचे वर्णन करताना ‘पिंगल’ या संज्ञेचा वापर केलेला दिसतो.
पिंगळेश्वराचे हे पूर्वाभिमुख मंदिर ५ फूट उंच जोत्यावर बांधलेले आहे. मंदिराची एकूण रचना आणि त्यावरील कलाकुसर पाहता त्याचे प्राचीनत्व लक्षात येते.
चौथऱ्यापासून वरच्या शिखरापर्यंतचा संपूर्ण भाग एकाच अखंड पाषाणातून घडवून ही वास्तू उभारलेली आहे. या मंदिराचे स्वरूप सभामंडप, अंतराळ आणि ३ गर्भगृहे असे विभागलेले आहे. मंदिराच्या तिन्ही बाजूंच्या बाह्य भिंतींवर नक्षीचा एकच आडवा पट्टा कोरलेला दिसतो. या गावात पूर्वी या मंदिराव्यतिरिक्त हेमांडपंती शैलीतील इतरही काही मंदिरे अस्तित्वात होती. ही साक्ष आसपास विखुरलेल्या मंदिरांच्या अवशेषांवरून मिळते. काही वर्षांपूर्वी या परिसरात खोदकाम करत असताना काळ्या पाषाणात घडवलेली उत्तर चालुक्य शैलीतील एक हरिहराची मूर्ती सापडली होती. ही मूर्ती सध्या मंदिराबाहेर असलेल्या एका झाडाजवळ ठेवलेली आहे. ही मूर्ती सध्या भग्नावस्थेत असली, तरीही तिच्या पायांची ठेवण आणि एकूण अलंकरण पाहता मूळ मूर्ती कलात्मक होती, हे स्पष्ट होते.
सभामंडपातील लहानशा भिंतीला लागून भाविकांना बसण्यासाठी कक्षासने आहेत. मंडपाच्या मध्यभागी असलेल्या रंगशिलेवर ४ खांबांची एक लहानशी चौकी उभारलेली आहे. सभामंडपातील १६ दगडी स्तंभ मजबूत स्तंभपादावर उभे आहेत.
या सर्व स्तंभांवर विविध प्रकारचे सुंदर आकार कोरलेले आहेत. स्तंभांच्या मध्यभागावर व्याल, हत्ती, कृष्णलीला, भगवान विष्णूंचा वराह अवतार, वेगवेगळ्या भौमितीय आकृत्या, अप्सरांचे नृत्यशिल्प, मोर आणि राजहंस यांची उत्कृष्ट शिल्पे पाहायला मिळतात. या स्तंभांच्या कोपऱ्यांवर म्हणजेच कर्णावर नागांची शिल्पे कोरलेली आहेत. सभामंडपामध्येच समोर एक नंदीची पाषाणमूर्ती स्थापित केलेली आहे. सभामंडपाच्या पश्चिम, दक्षिण आणि उत्तर अशा ३ दिशांना ३ स्वतंत्र गर्भगृहे आहेत. अंतराळात २ देवकोष्टके आहेत. सभामंडपाच्या पश्चिमेला मंदिराचे मुख्य गर्भगृह आहे. या मुख्य गर्भगृहाच्या द्वारशाखांवर अतिशय बारीक नक्षीकाम केलेले आहे. त्यावर अप्सरा आणि यक्षांच्या मूर्ती कोरलेल्या पाहायला मिळतात. गर्भगृहाच्या द्वारपट्टीच्या अगदी मध्यभागी असलेल्या ललाटबिंबावर श्रीगणेशाचे शिल्प कोरलेले आहे. गर्भगृहामध्ये एका मोठ्या शाळुंकेत पिंगळेश्वर महादेवाचे शिवलिंग प्रतिष्ठित आहे. या शिवलिंगाच्या मागील बाजूस असलेल्या मूर्तीपीठावरून येथे प्राचीन काळी एखाद्या मुख्य देवतेची मूर्ती स्थापित असावी, असा अंदाज येतो. मुख्य गर्भगृहाच्या गणेशपट्टीवर गरुडाचे शिल्प कोरलेले आहे. चौकटीवर वैष्णव संप्रदायाचे द्वारपाल आहेत. या आधारे, पूर्वी या मुख्य गर्भगृहात श्रीविष्णूंची मूर्ती स्थापित असावी, असा इतिहासकारांचा अंदाज आहे. मंदिराच्या दक्षिणेकडील गर्भगृहात सध्या ग्रामस्थांनी गणपतीची मूर्ती बसवलेली आहे. उत्तरेकडील गर्भगृह सध्या रिक्त आहे. दक्षिणेकडील गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या चौकटीवर वैष्णव द्वारपाल आहेत. उत्तरेकडील गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या चौकटीवर शैव द्वारपाल कोरलेले आहेत.
या रचनेवरून दक्षिणेकडील गर्भगृहात पूर्वी बहुधा श्रीलक्ष्मीची आणि उत्तरेकडील गर्भगृहात एखाद्या शैव देवतेची मूर्ती असावी, असा अंदाज वर्तवला जातो. दक्षिणेकडील गर्भगृहाकडे जाणाऱ्या मार्गावरील भिंतीवर ‘मकरध्वज जोगी ७००’ असा एक प्राचीन शिलालेख कोरलेला आढळतो. इतिहासाच्या अभ्यासानुसार, हा उल्लेख मध्ययुगीन काळातील प्रसिद्ध ‘नाथ संप्रदायाचे’ योगी मकरध्वज आणि त्यांच्या ७०० शिष्यांच्या भारतभर झालेल्या प्रवासाशी संबंधित मानला जातो. अशा प्रकारचा उल्लेख असलेले शिलालेख मध्य प्रदेश आणि महाराष्ट्रातील इतरही अनेक मध्ययुगीन मंदिरांमध्ये पाहायला मिळतात.
या पूर्वाभिमुख मंदिराच्या समोर एक विस्तीर्ण आणि सुस्थितीत असलेली प्राचीन बारव आहे. ही चौरसाकृती बारव २५.६० चौरस मीटर आकाराची आहे. ही बारव प्राचीन कलात्मक बारव स्थापत्याचा एक उत्कृष्ट नमुना मानली जाते. मराठवाड्यातील प्राचीन आणि प्रसिद्ध बारवांच्या क्रमवारीत पहिल्या ५ बारवांमध्ये या बारवेचा समावेश होतो. या बारवेची रचना प्राचीन काळातील उत्कृष्ट जलव्यवस्थापनाची साक्ष देते. प्राचीन काळी हा परिसर एका मुख्य व्यापारी मार्गावर असल्यामुळे येथे येणाऱ्या प्रवाशांची पाण्याची सोय व्हावी, या हेतूने ही विशाल बारव बांधली असावी, असा अंदाज आहे.
આ વાવ આશરે ૬૦ ફૂટ ઊંડી છે. વાવના તળિયા સુધી સુરક્ષિત રીતે ઉતરવા માટે કુલ ૧૬૮ પગથિયાં બાંધવામાં આવેલાં છે. આ વાવ ચારેય બાજુથી અંદરની તરફ સાંકડી થતી જતી એક વિશાળ કુંડના આકારમાં કંડારવામાં આવી છે. વાવમાં ઉતરવા માટે ચારેય બાજુએ પગથિયાંની વ્યવસ્થા છે. તેમજ ચોક્કસ અંતરે શ્રદ્ધાળુઓને બેસવા માટે પાંચ વિશ્રામસ્થળો એટલે કે ચબૂતરા તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે. પ્રથમ વિશ્રામસ્થળથી બીજા વિશ્રામસ્થળ તરફ નીચે ઉતરતી વખતે નાના દેવકોષ્ઠો કોતરેલા જોવા મળે છે. અહીં દરેક ખૂણામાં બે લેખે કુલ આઠ દેવકોષ્ઠો છે. આ કોષ્ઠોમાં ગણેશ, નૃસિંહ, નાગ, ચામુંડા, દુર્ગા, લક્ષ્મી-નારાયણ, વિષ્ણુ અને ગણેશની પ્રાચીન મૂર્તિઓ પ્રતિષ્ઠિત કરવામાં આવેલી છે. આ વાવની અંદર મહાદેવ એટલે કે શિવજીનું પણ એક સ્વતંત્ર સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. વાવના તળિયે આવેલા એક પગથિયા પર નાગનું સુંદર શિલ્પ કોતરેલું છે. વિશેષ વાત એ છે કે, તમામ ઋતુઓમાં આ વાવમાં પાણીનો પુષ્કળ સંગ્રહ હોય છે. ચોમાસાના દિવસોમાં આ વાવ પાણીથી છલોછલ ભરાઈ જાય છે. હાલમાં આ ઐતિહાસિક વાવની દક્ષિણ દિશાની બાજુ થોડી ધસી ગઈ છે. તેમજ ઉત્તર દિશાના જમીન પરનું બાંધકામ એક તરફ થોડું નમી રહ્યું છે.
પિંગળેશ્વર મંદિરમાં રહેલા આ શિવલિંગના દર્શન માટે સ્થાનિક ગ્રામજનો અને શ્રદ્ધાળુઓ નિત્ય નિયમિતપણે આવતા હોય છે. મહાશિવરાત્રિ, કોજાગિરી પૂર્ણિમા તેમજ અન્ય વિશેષ ધાર્મિક પર્વોના સમયે મંદિરની સામે આવેલી આ વાવનો સમગ્ર પરિસર સ્થાનિક ગ્રામજનો દ્વારા હજારો દીવાઓથી ઝળહળી ઉઠે છે. દીપ પ્રજ્વલનનો આ ઉત્સવ અને તે સમયનું દ્રશ્ય જોવાલાયક હોય છે. દરરોજ સવારે ૬ વાગ્યાથી રાત્રે ૯ વાગ્યા સુધી શ્રદ્ધાળુઓ અહીં દર્શન કરી શકે છે.
ઉપયોગી માહિતી
- પરભણી શહેરથી ૧૨ કિમી અંતરે
- પરભણીથી એસટી અને ખાનગી વાહનોની સુવિધા
- ખાનગી વાહનો મંદિર સુધી આવી શકે છે
- પરિસરમાં રહેવા અને જમવાની સુવિધા નથી
- સંપર્ક : પૂજારી, મો. ૮૮૦૬૬૫૫૦૩૦
पिंगळेश्वर मंदिर
पिंगळी, ता. परभणी, जि. परभणी
परभणी जिल्ह्यातील पिंगळगदा नदीच्या काठावर वसलेले पिंगळेश्वर मंदिर हे ऐतिहासिक आणि वास्तुकलेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे संरक्षित स्मारक आहे. या प्राचीन मंदिराची उभारणी साधारणपणे १२ व्या ते १३ व्या शतकात यादव राजांच्या कालखंडात झाली. हेमाडपंती स्थापत्यशैलीतील हे मंदिर त्रिदल पद्धतीचे आहे. मंदिराच्या संरचनेत १६ दगडी स्तंभांचा सभामंडप, अंतराळ आणि ३ स्वतंत्र गर्भगृहे समाविष्ट आहेत. येथील मजबूत स्तंभांवर विविध देव-देवता, पौराणिक कथा आणि देखणी शिल्पे कोरलेली आहेत. मंदिराच्या अगदी समोरच तत्कालीन प्रगत जलव्यवस्थापनाची साक्ष देणारी ६० फूट खोल आणि १६८ पायऱ्यांची चौरसाकृती बारव आहे. ही संपूर्ण वास्तू मराठवाड्यातील प्राचीन वास्तुकलेचा आणि समृद्ध ऐतिहासिक वारशाचा एक उत्कृष्ट नमुना मानली जाते.
‘शिवमहापुराण’ आणि विशेषतः ‘स्कंदपुराणा’मध्ये महादेवाच्या विविध लिंगांची आणि त्यांच्या नामकरणाची सविस्तर माहिती मिळते. ‘स्कंदपुराणा’तील ‘अवंती खंडामध्ये’ आलेल्या उल्लेखानुसार उज्जैन परिसरातील प्राचीन ८४ महादेवांच्या मंदिरांच्या यादीत पिंगळेश्वर महादेवाचा प्रामुख्याने समावेश आहे.
पौराणिक कथेनुसार, प्राचीन काळी पिंगल नावाच्या ऋषींनी भगवान शिवाची कठोर आराधना केली होती. त्यांच्या या भक्तीवर आणि तपस्येवर प्रसन्न होऊन शिवाने त्यांना दर्शन दिले. त्यांच्या विनंतीवरून भगवान शिव त्या ठिकाणी लिंग रूपात स्थिरावले. ऋषींच्या नावावरूनच या स्वरूपाला पिंगळेश्वर किंवा पिंगलेश्वर असे नाव मिळाले, असा संदर्भ धार्मिक ग्रंथांमध्ये आढळतो. या नावाचा दुसरा एक महत्त्वपूर्ण संदर्भ शिवतत्त्वाच्या तांत्रिक आणि आध्यात्मिक स्वरूपाशी जोडलेला आहे. संस्कृत कोश आणि विविध ऐतिहासिक ग्रंथांनुसार, ‘पिंगळ’ या शब्दाचा अर्थ तांबूस, पिवळसर किंवा सोनेरी रंगाची छटा असा होतो. हे रूप महादेवाच्या रौद्र, तेजस्वी आणि अग्नीशी साम्य दर्शवणाऱ्या स्वरूपाचे प्रतीक मानले जाते. ‘लिंगपुराण’ आणि ‘शिवसहस्रनामात’ शिवाच्या या तेजस्वी रूपाचे वर्णन करताना ‘पिंगल’ या संज्ञेचा वापर केलेला दिसतो.
पिंगळेश्वराचे हे पूर्वाभिमुख मंदिर ५ फूट उंच जोत्यावर बांधलेले आहे. मंदिराची एकूण रचना आणि त्यावरील कलाकुसर पाहता त्याचे प्राचीनत्व लक्षात येते.
चौथऱ्यापासून वरच्या शिखरापर्यंतचा संपूर्ण भाग एकाच अखंड पाषाणातून घडवून ही वास्तू उभारलेली आहे. या मंदिराचे स्वरूप सभामंडप, अंतराळ आणि ३ गर्भगृहे असे विभागलेले आहे. मंदिराच्या तिन्ही बाजूंच्या बाह्य भिंतींवर नक्षीचा एकच आडवा पट्टा कोरलेला दिसतो. या गावात पूर्वी या मंदिराव्यतिरिक्त हेमाडपंती शैलीतील इतरही काही मंदिरे अस्तित्वात होती. ही साक्ष आसपास विखुरलेल्या मंदिरांच्या अवशेषांवरून मिळते. काही वर्षांपूर्वी या परिसरात खोदकाम करत असताना काळ्या पाषाणात घडवलेली उत्तर चालुक्य शैलीतील एक हरिहराची मूर्ती सापडली होती. ही मूर्ती सध्या मंदिराबाहेर असलेल्या एका झाडाजवळ ठेवलेली आहे. ही मूर्ती सध्या भग्नावस्थेत असली, तरीही तिच्या पायांची ठेवण आणि एकूण अलंकरण पाहता मूळ मूर्ती कलात्मक होती, हे स्पष्ट होते.
सभामंडपातील लहानशा भिंतीला लागून भाविकांना बसण्यासाठी कक्षासने आहेत. मंडपाच्या मध्यभागी असलेल्या रंगशिलेवर ४ खांबांची एक लहानशी चौकी उभारलेली आहे. सभामंडपातील १६ दगडी स्तंभ मजबूत स्तंभपादावर उभे आहेत.
या सर्व स्तंभांवर विविध प्रकारचे सुंदर आकार कोरलेले आहेत. स्तंभांच्या मध्यभागावर व्याल, हत्ती, कृष्णलीला, भगवान विष्णूंचा वराह अवतार, वेगवेगळ्या भौमितीय आकृत्या, अप्सरांचे नृत्यशिल्प, मोर आणि राजहंस यांची उत्कृष्ट शिल्पे पाहायला मिळतात. या स्तंभांच्या कोपऱ्यांवर म्हणजेच कर्णावर नागांची शिल्पे कोरलेली आहेत. सभामंडपामध्येच समोर एक नंदीची पाषाणमूर्ती स्थापित केलेली आहे. सभामंडपाच्या पश्चिम, दक्षिण आणि उत्तर अशा ३ दिशांना ३ स्वतंत्र गर्भगृहे आहेत. अंतराळात २ देवकोष्टके आहेत. सभामंडपाच्या पश्चिमेला मंदिराचे मुख्य गर्भगृह आहे. या मुख्य गर्भगृहाच्या द्वारशाखांवर अतिशय बारीक नक्षीकाम केलेले आहे. त्यावर अप्सरा आणि यक्षांच्या मूर्ती कोरलेल्या पाहायला मिळतात. गर्भगृहाच्या द्वारपट्टीच्या अगदी मध्यभागी असलेल्या ललाटबिंबावर श्रीगणेशाचे शिल्प कोरलेले आहे. गर्भगृहामध्ये एका मोठ्या शाळुंकेत पिंगळेश्वर महादेवाचे शिवलिंग प्रतिष्ठित आहे. या शिवलिंगाच्या मागील बाजूस असलेल्या मूर्तीपीठावरून येथे प्राचीन काळी एखाद्या मुख्य देवतेची मूर्ती स्थापित असावी, असा अंदाज येतो. मुख्य गर्भगृहाच्या गणेशपट्टीवर गरुडाचे शिल्प कोरलेले आहे. चौकटीवर वैष्णव संप्रदायाचे द्वारपाल आहेत. या आधारे, पूर्वी या मुख्य गर्भगृहात श्रीविष्णूंची मूर्ती स्थापित असावी, असा इतिहासकारांचा अंदाज आहे. मंदिराच्या दक्षिणेकडील गर्भगृहात सध्या ग्रामस्थांनी गणपतीची मूर्ती बसवलेली आहे. उत्तरेकडील गर्भगृह सध्या रिक्त आहे. दक्षिणेकडील गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या चौकटीवर वैष्णव द्वारपाल आहेत. उत्तरेकडील गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या चौकटीवर शैव द्वारपाल कोरलेले आहेत.
या रचनेवरून दक्षिणेकडील गर्भगृहात पूर्वी बहुधा श्रीलक्ष्मीची आणि उत्तरेकडील गर्भगृहात एखाद्या शैव देवतेची मूर्ती असावी, असा अंदाज वर्तवला जातो. दक्षिणेकडील गर्भगृहाकडे जाणाऱ्या मार्गावरील भिंतीवर ‘मकरध्वज जोगी ७००’ असा एक प्राचीन शिलालेख कोरलेला आढळतो. इतिहासाच्या अभ्यासानुसार, हा उल्लेख मध्ययुगीन काळातील प्रसिद्ध ‘नाथ संप्रदायाचे’ योगी मकरध्वज आणि त्यांच्या ७०० शिष्यांच्या भारतभर झालेल्या प्रवासाशी संबंधित मानला जातो. अशा प्रकारचा उल्लेख असलेले शिलालेख मध्य प्रदेश आणि महाराष्ट्रातील इतरही अनेक मध्ययुगीन मंदिरांमध्ये पाहायला मिळतात.
या पूर्वाभिमुख मंदिराच्या समोर एक विस्तीर्ण आणि सुस्थितीत असलेली प्राचीन बारव आहे. ही चौरसाकृती बारव २५.६० चौरस मीटर आकाराची आहे. ही बारव प्राचीन कलात्मक बारव स्थापत्यशास्त्राचा एक उत्कृष्ट नमुना मानली जाते. मराठवाड्यातील प्राचीन आणि प्रसिद्ध बारवांच्या क्रमवारीत पहिल्या ५ बारवांमध्ये या बारवेचा समावेश होतो. या बारवेची रचना प्राचीन काळातील उत्कृष्ट जलव्यवस्थापनाची साक्ष देते. प्राचीन काळी हा परिसर एका मुख्य व्यापारी मार्गावर असल्यामुळे येथे येणाऱ्या प्रवाशांची पाण्याची सोय व्हावी, या हेतूने ही विशाल बारव बांधली असावी, असा अंदाज आहे.
இந்த படிக்கிணறு சுமார் ௬௦ அடி ஆழம் கொண்டது. கிணற்றின் அடிப்பகுதி வரை பாதுகாப்பாக இறங்குவதற்கு மொத்தம் ௧௬௮ படிகள் கட்டப்பட்டுள்ளன. இந்த படிக்கிணறு நான்கு பக்கங்களிலும் உள்ளே குறுகிச் செல்லும் ஒரு பெரிய குளம் போன்ற அமைப்பில் செதுக்கப்பட்டுள்ளது. கிணற்றுக்குள் இறங்குவதற்கு நான்கு பக்கங்களிலும் படிகள் உள்ளன. மேலும், குறிப்பிட்ட இடைவெளியில் பக்தர்கள் ஓய்வெடுப்பதற்காக ஐந்து ஓய்விடங்கள் அதாவது மேடைகள் அமைக்கப்பட்டுள்ளன. முதல் ஓய்விடத்திலிருந்து இரண்டாவது ஓய்விடத்திற்கு கீழே இறங்கும்போது சிறிய தேவகோட்டங்கள் செதுக்கப்பட்டுள்ளதைக் காணலாம். இங்கு ஒவ்வொரு மூலையிலும் இரண்டு வீதம் மொத்தம் எட்டு தேவகோட்டங்கள் உள்ளன. இந்த கோட்டங்களில் கணபதி, நரசிம்மர், நாகர், சாமுண்டா, துர்கை, லட்சுமி-நாராயணர், விஷ்ணு மற்றும் கணபதி ஆகியோரின் பழமையான சிலைகள் பிரதிஷ்டை செய்யப்பட்டுள்ளன. இந்த படிக்கிணற்றுக்குள் மகாதேவர் அதாவது சிவபெருமானுக்கும் ஒரு தனி இடம் ஒதுக்கப்பட்டுள்ளது. கிணற்றின் மிக அடியில் உள்ள ஒரு படியில் நாகத்தின் அழகான சிற்பம் செதுக்கப்பட்டுள்ளது. குறிப்பாக, அனைத்து பருவங்களிலும் இந்த படிக்கிணற்றில் நீர் தாராளமாக இருக்கும். மழைக்கால நாட்களில் இந்த படிக்கிணறு நீர் நிரம்பி வழியும். தற்போது இந்த வரலாற்றுச் சிறப்புமிக்க படிக்கிணற்றின் தெற்குப் பகுதி சற்று இடிந்து காணப்படுகிறது. மேலும், வடக்கு பகுதியில் உள்ள தரைத்தளக் கட்டுமானம் ஒரு பக்கமாகச் சாய்ந்து வருகிறது.
பிங்களேஷ்வர் கோவிலில் உள்ள இந்த சிவலிங்கத்தைத் தரிசிப்பதற்காக உள்ளூர் கிராம மக்களும் பக்தர்களும் தினசரி வருகை தருகின்றனர். மகாசிவராத்திரி, கோஜாகிரி பௌர்ணமி மற்றும் பிற விசேஷ சமய விழாக்களின் போது, கோவிலுக்கு முன்னால் உள்ள இந்த படிக்கிணற்றுப் பகுதி முழுவதையும் உள்ளூர் கிராம மக்கள் ஆயிரக்கணக்கான தீபங்களால் ஒளிரச் செய்கின்றனர். தீபமேற்றும் இந்த விழாவும், அந்த நேரத்து காட்சியும் கண்கொள்ளாக் காட்சியாக இருக்கும். தினமும் காலை ௬ மணி முதல் இரவு ௯ மணி வரை பக்தர்கள் இங்கு தரிசனம் செய்யலாம்.
பயனுள்ள தகவல்கள்
- பர்பணி நகரத்திலிருந்து ௧௨ கி.மீ தொலைவில்
- பர்பணியிலிருந்து அரசுப் பேருந்து மற்றும் தனியார் வாகன வசதி
- தனியார் வாகனங்கள் கோவில் வரை வரலாம்
- இப்பகுதியில் தங்குவதற்கும் உணவிற்கும் வசதி இல்லை
- தொடர்பு : பூசாரி, அலைபேசி: ௮௮௦௬௬௫௫௦௩௦
पिंगळेश्वर मंदिर
पिंगळी, ता. परभणी, जि. परभणी
परभणी जिल्ह्यातील पिंगळगदा नदीच्या काठावर वसलेले पिंगळेश्वर मंदिर हे ऐतिहासिक आणि वास्तुकलेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे संरक्षित स्मारक आहे. या प्राचीन मंदिराची उभारणी साधारणपणे १२ व्या ते १३ व्या शतकात यादव राजांच्या कालखंडात झाली. हेमांडपंती स्थापत्यशैलीतील हे मंदिर त्रिदल पद्धतीचे आहे. मंदिराच्या संरचनेत १६ दगडी स्तंभांचा सभामंडप, अंतराळ आणि ३ स्वतंत्र गर्भगृहे समाविष्ट आहेत. येथील मजबूत स्तंभांवर विविध देव-देवता, पौराणिक कथा आणि देखणी शिल्पे कोरलेली आहेत. मंदिराच्या अगदी समोरच तत्कालीन प्रगत जलव्यवस्थापनाची साक्ष देणारी ६० फूट खोल आणि १६८ पायऱ्यांची चौरसाकृती बारव आहे. ही संपूर्ण वास्तू मराठवाड्यातील प्राचीन वास्तुकलेचा आणि समृद्ध ऐतिहासिक वारशाचा एक उत्कृष्ट नमुना मानली जाते.
‘शिवमहापुराण’ आणि विशेषतः ‘स्कंदपुराणा’मध्ये महादेवाच्या विविध लिंगांची आणि त्यांच्या नामकरणाची सविस्तर माहिती मिळते. ‘स्कंदपुराणा’तील ‘अवंती खंडामध्ये’ आलेल्या उल्लेखानुसार उज्जैन परिसरातील प्राचीन ८४ महादेवांच्या मंदिरांच्या यादीत पिंगळेश्वर महादेवाचा प्रामुख्याने समावेश आहे.
पौराणिक कथेनुसार, प्राचीन काळी पिंगल नावाच्या ऋषींनी भगवान शिवाची कठोर आराधना केली होती. त्यांच्या या भक्तीवर आणि तपस्येवर प्रसन्न होऊन शिवाने त्यांना दर्शन दिले. त्यांच्या विनंतीवरून भगवान शिव त्या ठिकाणी लिंग रूपात स्थिरावले. ऋषींच्या नावावरूनच या स्वरूपाला पिंगळेश्वर किंवा पिंगलेश्वर असे नाव मिळाले, असा संदर्भ धार्मिक ग्रंथांमध्ये आढळतो. या नावाचा दुसरा एक महत्त्वपूर्ण संदर्भ शिवतत्त्वाच्या तांत्रिक आणि आध्यात्मिक स्वरूपाशी जोडलेला आहे. संस्कृत कोश आणि विविध ऐतिहासिक ग्रंथांनुसार, ‘पिंगळ’ या शब्दाचा अर्थ तांबूस, पिवळसर किंवा सोनेरी रंगाची छटा असा होतो. हे रूप महादेवाच्या रौद्र, तेजस्वी आणि अग्नीशी साम्य दर्शवणाऱ्या स्वरूपाचे प्रतीक मानले जाते. ‘लिंगपुराण’ आणि ‘शिवसहस्रनामात’ शिवाच्या या तेजस्वी रूपाचे वर्णन करताना ‘पिंगल’ या संज्ञेचा वापर केलेला दिसतो.
पिंगळेश्वराचे हे पूर्वाभिमुख मंदिर ५ फूट उंच जोत्यावर बांधलेले आहे. मंदिराची एकूण रचना आणि त्यावरील कलाकुसर पाहता त्याचे प्राचीनत्व लक्षात येते.
चौथऱ्यापासून वरच्या शिखरापर्यंतचा संपूर्ण भाग एकाच अखंड पाषाणातून घडवून ही वास्तू उभारलेली आहे. या मंदिराचे स्वरूप सभामंडप, अंतराळ आणि ३ गर्भगृहे असे विभागलेले आहे. मंदिराच्या तिन्ही बाजूंच्या बाह्य भिंतींवर नक्षीचा एकच आडवा पट्टा कोरलेला दिसतो. या गावात पूर्वी या मंदिराव्यतिरिक्त हेमांडपंती शैलीतील इतरही काही मंदिरे अस्तित्वात होती. ही साक्ष आसपास विखुरलेल्या मंदिरांच्या अवशेषांवरून मिळते. काही वर्षांपूर्वी या परिसरात खोदकाम करत असताना काळ्या पाषाणात घडवलेली उत्तर चालुक्य शैलीतील एक हरिहराची मूर्ती सापडली होती. ही मूर्ती सध्या मंदिराबाहेर असलेल्या एका झाडाजवळ ठेवलेली आहे. ही मूर्ती सध्या भग्नावस्थेत असली, तरीही तिच्या पायांची ठेवण आणि एकूण अलंकरण पाहता मूळ मूर्ती कलात्मक होती, हे स्पष्ट होते.
सभामंडपातील लहानशा भिंतीला लागून भाविकांना बसण्यासाठी कक्षासने आहेत. मंडपाच्या मध्यभागी असलेल्या रंगशिलेवर ४ खांबांची एक लहानशी चौकी उभारलेली आहे. सभामंडपातील १६ दगडी स्तंभ मजबूत स्तंभपादावर उभे आहेत.
या सर्व स्तंभांवर विविध प्रकारचे सुंदर आकार कोरलेले आहेत. स्तंभांच्या मध्यभागावर व्याल, हत्ती, कृष्णलीला, भगवान विष्णूंचा वराह अवतार, वेगवेगळ्या भौमितीय आकृत्या, अप्सरांचे नृत्यशिल्प, मोर आणि राजहंस यांची उत्कृष्ट शिल्पे पाहायला मिळतात. या स्तंभांच्या कोपऱ्यांवर म्हणजेच कर्णावर नागांची शिल्पे कोरलेली आहेत. सभामंडपामध्येच समोर एक नंदीची पाषाणमूर्ती स्थापित केलेली आहे. सभामंडपाच्या पश्चिम, दक्षिण आणि उत्तर अशा ३ दिशांना ३ स्वतंत्र गर्भगृहे आहेत. अंतराळात २ देवकोष्टके आहेत. सभामंडपाच्या पश्चिमेला मंदिराचे मुख्य गर्भगृह आहे. या मुख्य गर्भगृहाच्या द्वारशाखांवर अतिशय बारीक नक्षीकाम केलेले आहे. त्यावर अप्सरा आणि यक्षांच्या मूर्ती कोरलेल्या पाहायला मिळतात. गर्भगृहाच्या द्वारपट्टीच्या अगदी मध्यभागी असलेल्या ललाटबिंबावर श्रीगणेशाचे शिल्प कोरलेले आहे. गर्भगृहामध्ये एका मोठ्या शाळुंकेत पिंगळेश्वर महादेवाचे शिवलिंग प्रतिष्ठित आहे. या शिवलिंगाच्या मागील बाजूस असलेल्या मूर्तीपीठावरून येथे प्राचीन काळी एखाद्या मुख्य देवतेची मूर्ती स्थापित असावी, असा अंदाज येतो. मुख्य गर्भगृहाच्या गणेशपट्टीवर गरुडाचे शिल्प कोरलेले आहे. चौकटीवर वैष्णव संप्रदायाचे द्वारपाल आहेत. या आधारे, पूर्वी या मुख्य गर्भगृहात श्रीविष्णूंची मूर्ती स्थापित असावी, असा इतिहासकारांचा अंदाज आहे. मंदिराच्या दक्षिणेकडील गर्भगृहात सध्या ग्रामस्थांनी गणपतीची मूर्ती बसवलेली आहे. उत्तरेकडील गर्भगृह सध्या रिक्त आहे. दक्षिणेकडील गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या चौकटीवर वैष्णव द्वारपाल आहेत. उत्तरेकडील गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या चौकटीवर शैव द्वारपाल कोरलेले आहेत.
या रचनेवरून दक्षिणेकडील गर्भगृहात पूर्वी बहुधा श्रीलक्ष्मीची आणि उत्तरेकडील गर्भगृहात एखाद्या शैव देवतेची मूर्ती असावी, असा अंदाज वर्तवला जातो. दक्षिणेकडील गर्भगृहाकडे जाणाऱ्या मार्गावरील भिंतीवर ‘मकरध्वज जोगी ७००’ असा एक प्राचीन शिलालेख कोरलेला आढळतो. इतिहासाच्या अभ्यासानुसार, हा उल्लेख मध्ययुगीन काळातील प्रसिद्ध ‘नाथ संप्रदायाचे’ योगी मकरध्वज आणि त्यांच्या ७०० शिष्यांच्या भारतभर झालेल्या प्रवासाशी संबंधित मानला जातो. अशा प्रकारचा उल्लेख असलेले शिलालेख मध्य प्रदेश आणि महाराष्ट्रातील इतरही अनेक मध्ययुगीन मंदिरांमध्ये पाहायला मिळतात.
या पूर्वाभिमुख मंदिराच्या समोर एक विस्तीर्ण आणि सुस्थितीत असलेली प्राचीन बारव आहे. ही चौरसाकृती बारव २५.६० चौरस मीटर आकाराची आहे. ही बारव प्राचीन कलात्मक बारव स्थापत्यशास्त्राचा एक उत्कृष्ट नमुना मानली जाते. मराठवाड्यातील प्राचीन आणि प्रसिद्ध बारवांच्या क्रमवारीत पहिल्या ५ बारवांमध्ये या बारवेचा समावेश होतो. या बारवेची रचना प्राचीन काळातील उत्कृष्ट जलव्यवस्थापनाची साक्ष देते. प्राचीन काळी हा परिसर एका मुख्य व्यापारी मार्गावर असल्यामुळे येथे येणाऱ्या प्रवाशांची पाण्याची सोय व्हावी, या हेतूने ही विशाल बारव बांधली असावी, असा अंदाज आहे.
ఈ మెట్ల బావి సుమారు ౬౦ అడుగుల లోతులో ఉంది. బావి అడుగు వరకు సురక్షితంగా దిగడానికి మొత్తం ౧౬౮ మెట్లు నిర్మించబడ్డాయి. ఈ బావి నాలుగు వైపులా లోపలికి వెళ్లే కొద్దీ ఇరుకుగా మారుతూ, ఒక పెద్ద కుండ ఆకారంలో నిర్మించబడింది. బావిలోకి దిగడానికి నాలుగు వైపులా మెట్ల సౌకర్యం ఉంది. అలాగే నిర్ణీత దూరంలో భక్తులు విశ్రాంతి తీసుకోవడానికి ఐదు విశ్రాంతి స్థలాలు లేదా చబుతరాలు నిర్మించారు. మొదటి విశ్రాంతి స్థలం నుండి రెండవ విశ్రాంతి స్థలానికి కిందకు దిగుతున్నప్పుడు చిన్న చిన్న దేవకోష్ఠకాలు చెక్కబడి కనిపిస్తాయి. ఇక్కడ ప్రతి మూలలో రెండు చొప్పున మొత్తం ఎనిమిది దేవకోష్ఠకాలు ఉన్నాయి. ఈ కోష్ఠకాలలో గణేశుడు, నృసింహుడు, నాగదేవత, చాముండ, దుర్గ, లక్ష్మీ-నారాయణుడు, విష్ణువు మరియు గణేశుని ప్రాచీన విగ్రహాలు ప్రతిష్ఠించబడ్డాయి. ఈ బావి లోపల మహాదేవుడైన శివునికి కూడా ఒక ప్రత్యేక స్థానం కల్పించబడింది. బావికి అత్యంత అడుగున ఉన్న ఒక మెట్టుపై నాగుపాము యొక్క అందమైన శిల్పం చెక్కబడి ఉంది. విశేషమేమిటంటే, అన్ని కాలాల్లోనూ ఈ బావిలో నీరు పుష్కలంగా ఉంటుంది. వర్షాకాలంలో ఈ బావి నీటితో నిండుగా నిండిపోతుంది. ప్రస్తుతం ఈ చారిత్రక బావికి దక్షిణ వైపున కొంత భాగం కుంగిపోయింది. అలాగే ఉత్తర వైపున భూమిపై ఉన్న నిర్మాణం ఒక వైపుకు కొద్దిగా వంగుతోంది.
పింగళేశ్వర ఆలయంలోని ఈ శివలింగ దర్శనం కోసం స్థానిక గ్రామస్థులు మరియు భక్తులు నిత్యం వస్తుంటారు. మహాశివరాత్రి, కోజగిరి పౌర్ణమి మరియు ఇతర ప్రత్యేక ధార్మిక పర్వదినాల సమయంలో ఆలయం ముందున్న ఈ బావి పరిసరాలన్నింటినీ స్థానిక గ్రామస్థులు వేలకొద్దీ దీపాలతో వెలిగిస్తారు. దీపప్రజ్వలన వేడుక మరియు ఆ సమయపు దృశ్యం చూడముచ్చటగా ఉంటుంది. ప్రతిరోజూ ఉదయం ౬ గంటల నుండి రాత్రి ౯ గంటల వరకు భక్తులు ఇక్కడ దర్శనం చేసుకోవచ్చు.
ఉపయోగకరమైన సమాచారం
- పర్భణీ నగరం నుండి ౧౨ కి.మీ దూరంలో
- పర్భణీ నుండి ఎస్.టి మరియు ప్రైవేట్ వాహనాల సౌకర్యం
- ప్రైవేట్ వాహనాలు ఆలయం వరకు రాగలవు
- పరిసరాల్లో వసతి మరియు అల్పాహార సౌకర్యం లేదు
- సంప్రదించండి : పూజారి, మొ. ౮౮౦౬౬౫౫౦౩౦
पिंगळेश्वर मंदिर
पिंगळी, ता. परभणी, जि. परभणी
परभणी जिल्ह्यातील पिंगळगदा नदीच्या काठावर वसलेले पिंगळेश्वर मंदिर हे ऐतिहासिक आणि वास्तुकलेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे संरक्षित स्मारक आहे. या प्राचीन मंदिराची उभारणी साधारणपणे १२ व्या ते १३ व्या शतकात यादव राजांच्या कालखंडात झाली. हेमांडपंती स्थापत्यशैलीतील हे मंदिर त्रिदल पद्धतीचे आहे. मंदिराच्या संरचनेत १६ दगडी स्तंभांचा सभामंडप, अंतराळ आणि ३ स्वतंत्र गर्भगृहे समाविष्ट आहेत. येथील मजबूत स्तंभांवर विविध देव-देवता, पौराणिक कथा आणि देखणी शिल्पे कोरलेली आहेत. मंदिराच्या अगदी समोरच तत्कालीन प्रगत जलव्यवस्थापनाची साक्ष देणारी ६० फूट खोल आणि १६८ पायऱ्यांची चौरसाकृती बारव आहे. ही संपूर्ण वास्तू मराठवाड्यातील प्राचीन वास्तुकलेचा आणि समृद्ध ऐतिहासिक वारशाचा एक उत्कृष्ट नमुना मानली जाते.
‘शिवमहापुराण’ आणि विशेषतः ‘स्कंदपुराणा’मध्ये महादेवाच्या विविध लिंगांची आणि त्यांच्या नामकरणाची सविस्तर माहिती मिळते. ‘स्कंदपुराणा’तील ‘अवंती खंडामध्ये’ आलेल्या उल्लेखानुसार उज्जैन परिसरातील प्राचीन ८४ महादेवांच्या मंदिरांच्या यादीत पिंगळेश्वर महादेवाचा प्रामुख्याने समावेश आहे.
पौराणिक कथेनुसार, प्राचीन काळी पिंगल नावाच्या ऋषींनी भगवान शिवाची कठोर आराधना केली होती. त्यांच्या या भक्तीवर आणि तपस्येवर प्रसन्न होऊन शिवाने त्यांना दर्शन दिले. त्यांच्या विनंतीवरून भगवान शिव त्या ठिकाणी लिंग रूपात स्थिरावले. ऋषींच्या नावावरूनच या स्वरूपाला पिंगळेश्वर किंवा पिंगलेश्वर असे नाव मिळाले, असा संदर्भ धार्मिक ग्रंथांमध्ये आढळतो. या नावाचा दुसरा एक महत्त्वपूर्ण संदर्भ शिवतत्त्वाच्या तांत्रिक आणि आध्यात्मिक स्वरूपाशी जोडलेला आहे. संस्कृत कोश आणि विविध ऐतिहासिक ग्रंथांनुसार, ‘पिंगळ’ या शब्दाचा अर्थ तांबूस, पिवळसर किंवा सोनेरी रंगाची छटा असा होतो. हे रूप महादेवाच्या रौद्र, तेजस्वी आणि अग्नीशी साम्य दर्शवणाऱ्या स्वरूपाचे प्रतीक मानले जाते. ‘लिंगपुराण’ आणि ‘शिवसहस्रनामात’ शिवाच्या या तेजस्वी रूपाचे वर्णन करताना ‘पिंगल’ या संज्ञेचा वापर केलेला दिसतो.
पिंगळेश्वराचे हे पूर्वाभिमुख मंदिर ५ फूट उंच जोत्यावर बांधलेले आहे. मंदिराची एकूण रचना आणि त्यावरील कलाकुसर पाहता त्याचे प्राचीनत्व लक्षात येते.
चौथऱ्यापासून वरच्या शिखरापर्यंतचा संपूर्ण भाग एकाच अखंड पाषाणातून घडवून ही वास्तू उभारलेली आहे. या मंदिराचे स्वरूप सभामंडप, अंतराळ आणि ३ गर्भगृहे असे विभागलेले आहे. मंदिराच्या तिन्ही बाजूंच्या बाह्य भिंतींवर नक्षीचा एकच आडवा पट्टा कोरलेला दिसतो. या गावात पूर्वी या मंदिराव्यतिरिक्त हेमांडपंती शैलीतील इतरही काही मंदिरे अस्तित्वात होती. ही साक्ष आसपास विखुरलेल्या मंदिरांच्या अवशेषांवरून मिळते. काही वर्षांपूर्वी या परिसरात खोदकाम करत असताना काळ्या पाषाणात घडवलेली उत्तर चालुक्य शैलीतील एक हरिहराची मूर्ती सापडली होती. ही मूर्ती सध्या मंदिराबाहेर असलेल्या एका झाडाजवळ ठेवलेली आहे. ही मूर्ती सध्या भग्नावस्थेत असली, तरीही तिच्या पायांची ठेवण आणि एकूण अलंकरण पाहता मूळ मूर्ती कलात्मक होती, हे स्पष्ट होते.
सभामंडपातील लहानशा भिंतीला लागून भाविकांना बसण्यासाठी कक्षासने आहेत. मंडपाच्या मध्यभागी असलेल्या रंगशिलेवर ४ खांबांची एक लहानशी चौकी उभारलेली आहे. सभामंडपातील १६ दगडी स्तंभ मजबूत स्तंभपादावर उभे आहेत.
या सर्व स्तंभांवर विविध प्रकारचे सुंदर आकार कोरलेले आहेत. स्तंभांच्या मध्यभागावर व्याल, हत्ती, कृष्णलीला, भगवान विष्णूंचा वराह अवतार, वेगवेगळ्या भौमितीय आकृत्या, अप्सरांचे नृत्यशिल्प, मोर आणि राजहंस यांची उत्कृष्ट शिल्पे पाहायला मिळतात. या स्तंभांच्या कोपऱ्यांवर म्हणजेच कर्णावर नागांची शिल्पे कोरलेली आहेत. सभामंडपामध्येच समोर एक नंदीची पाषाणमूर्ती स्थापित केलेली आहे. सभामंडपाच्या पश्चिम, दक्षिण आणि उत्तर अशा ३ दिशांना ३ स्वतंत्र गर्भगृहे आहेत. अंतराळात २ देवकोष्टके आहेत. सभामंडपाच्या पश्चिमेला मंदिराचे मुख्य गर्भगृह आहे. या मुख्य गर्भगृहाच्या द्वारशाखांवर अतिशय बारीक नक्षीकाम केलेले आहे. त्यावर अप्सरा आणि यक्षांच्या मूर्ती कोरलेल्या पाहायला मिळतात. गर्भगृहाच्या द्वारपट्टीच्या अगदी मध्यभागी असलेल्या ललाटबिंबावर श्रीगणेशाचे शिल्प कोरलेले आहे. गर्भगृहामध्ये एका मोठ्या शाळुंकेत पिंगळेश्वर महादेवाचे शिवलिंग प्रतिष्ठित आहे. या शिवलिंगाच्या मागील बाजूस असलेल्या मूर्तीपीठावरून येथे प्राचीन काळी एखाद्या मुख्य देवतेची मूर्ती स्थापित असावी, असा अंदाज येतो. मुख्य गर्भगृहाच्या गणेशपट्टीवर गरुडाचे शिल्प कोरलेले आहे. चौकटीवर वैष्णव संप्रदायाचे द्वारपाल आहेत. या आधारे, पूर्वी या मुख्य गर्भगृहात श्रीविष्णूंची मूर्ती स्थापित असावी, असा इतिहासकारांचा अंदाज आहे. मंदिराच्या दक्षिणेकडील गर्भगृहात सध्या ग्रामस्थांनी गणपतीची मूर्ती बसवलेली आहे. उत्तरेकडील गर्भगृह सध्या रिक्त आहे. दक्षिणेकडील गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या चौकटीवर वैष्णव द्वारपाल आहेत. उत्तरेकडील गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या चौकटीवर शैव द्वारपाल कोरलेले आहेत.
या रचनेवरून दक्षिणेकडील गर्भगृहात पूर्वी बहुधा श्रीलक्ष्मीची आणि उत्तरेकडील गर्भगृहात एखाद्या शैव देवतेची मूर्ती असावी, असा अंदाज वर्तवला जातो. दक्षिणेकडील गर्भगृहाकडे जाणाऱ्या मार्गावरील भिंतीवर ‘मकरध्वज जोगी ७००’ असा एक प्राचीन शिलालेख कोरलेला आढळतो. इतिहासाच्या अभ्यासानुसार, हा उल्लेख मध्ययुगीन काळातील प्रसिद्ध ‘नाथ संप्रदायाचे’ योगी मकरध्वज आणि त्यांच्या ७०० शिष्यांच्या भारतभर झालेल्या प्रवासाशी संबंधित मानला जातो. अशा प्रकारचा उल्लेख असलेले शिलालेख मध्य प्रदेश आणि महाराष्ट्रातील इतरही अनेक मध्ययुगीन मंदिरांमध्ये पाहायला मिळतात.
या पूर्वाभिमुख मंदिराच्या समोर एक विस्तीर्ण आणि सुस्थितीत असलेली प्राचीन बारव आहे. ही चौरसाकृती बारव २५.६० चौरस मीटर आकाराची आहे. ही बारव प्राचीन कलात्मक बारव स्थापत्याचा एक उत्कृष्ट नमुना मानली जाते. मराठवाड्यातील प्राचीन आणि प्रसिद्ध बारवांच्या क्रमवारीत पहिल्या ५ बारवांमध्ये या बारवेचा समावेश होतो. या बारवेची रचना प्राचीन काळातील उत्कृष्ट जलव्यवस्थापनाची साक्ष देते. प्राचीन काळी हा परिसर एका मुख्य व्यापारी मार्गावर असल्यामुळे येथे येणाऱ्या प्रवाशांची पाण्याची सोय व्हावी, या हेतूने ही विशाल बारव बांधली असावी, असा अंदाज आहे.
ഈ വാപി ഏകദേശം ൬൦ അടി ആഴമുള്ളതാണ്. വാപിയുടെ അടിഭാഗത്തേക്ക് സുരക്ഷിതമായി ഇറങ്ങുന്നതിനായി ആകെ ൧൬൮ പടികൾ നിർമ്മിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഈ വാപി നാലു വശങ്ങളിൽ നിന്നും ഉള്ളിലേക്ക് ഇടുങ്ങിയുവരുന്ന ഒരു വലിയ കുളത്തിന്റെ ആകൃതിയിലാണ് നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്. വാപിയിലേക്ക് ഇറങ്ങുന്നതിനായി നാലു വശങ്ങളിലും പടികളുണ്ട്. കൂടാതെ, നിശ്ചിത അകലത്തിൽ ഭക്തർക്ക് വിശ്രമിക്കുന്നതിനായി അഞ്ച് വിശ്രമസ്ഥലങ്ങൾ അഥവാ തറകൾ ഒരുക്കിയിട്ടുണ്ട്. ആദ്യത്തെ വിശ്രമസ്ഥലത്തുനിന്ന് രണ്ടാമത്തെ വിശ്രമസ്ഥലത്തേക്ക് താഴേക്ക് ഇറങ്ങുമ്പോൾ ചെറിയ ദേവകോഷ്ഠങ്ങൾ കൊത്തിവെച്ചിരിക്കുന്നത് കാണാം. ഇവിടെ ഓരോ മൂലയിലും രണ്ടെണ്ണം വീതം ആകെ എട്ട് ദേവകോഷ്ഠങ്ങളുണ്ട്. ഈ കോഷ്ഠങ്ങളിൽ ഗണപതി, നരസിംഹൻ, നാഗം, ചാമുണ്ഡ, ദുർഗ്ഗ, ലക്ഷ്മി-നാരായണൻ, വിഷ്ണു, ഗണപതി എന്നിവരുടെ പ്രാചീന വിഗ്രഹങ്ങൾ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഈ വാപിക്കുള്ളിൽ മഹാദേവനായ ശിവന് ഒരു പ്രത്യേക സ്ഥാനവും നൽകിയിട്ടുണ്ട്. വാപിയുടെ ഏറ്റവും അടിയിലുള്ള ഒരു പടിയിൽ നാഗത്തിന്റെ മനോഹരമായ ശില്പം കൊത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ട്. പ്രത്യേകിച്ചും, എല്ലാ ഋതുക്കളിലും ഈ വാപിയിൽ ധാരാളം വെള്ളം ഉണ്ടാകാറുണ്ട്. മഴക്കാലത്ത് ഈ വാപി വെള്ളം നിറഞ്ഞ് തുളുമ്പാറുണ്ട്. നിലവിൽ ഈ ചരിത്രപരമായ വാപിയുടെ തെക്കുഭാഗം അല്പം ഇടിഞ്ഞുതാഴ്ന്നിട്ടുണ്ട്. അതുപോലെ വടക്കുഭാഗത്തെ ഭൂമിയിലെ നിർമ്മാണം ഒരു വശത്തേക്ക് അല്പം ചരിഞ്ഞുവരുന്നുണ്ട്.
പിംഗളേശ്വർ ക്ഷേത്രത്തിലെ ഈ ശിവലിംഗ ദർശനത്തിനായി നാട്ടുകാരും ഭക്തരും നിത്യേന വരാറുണ്ട്. മഹാശിവരാത്രി, കോജാഗിരി പൗർണ്ണമി തുടങ്ങിയ വിശേഷപ്പെട്ട മതപരമായ ആഘോഷവേളകളിൽ ക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിലുള്ള ഈ വാപിയുടെ പരിസരം മുഴുവൻ നാട്ടുകാർ ചേർന്ന് ആയിരക്കണക്കിന് ദീപങ്ങൾ തെളിയിച്ച് പ്രകാശിപ്പിക്കാറുണ്ട്. ദീപപ്രജ്വലനത്തിന്റെ ഈ ചടങ്ങും അന്നത്തെ കാഴ്ചയും അതിമനോഹരമാണ്. എല്ലാ ദിവസവും രാവിലെ ആറു മണി മുതൽ രാത്രി ഒൻപത് മണി വരെ ഭക്തർക്ക് ഇവിടെ ദർശനം നടത്താം.
ഉപയുക്തമായ വിവരങ്ങൾ
- പർഭണി നഗരത്തിൽ നിന്ന് ൧൨ കി.മീ അകലെ
- പർഭണിയിൽ നിന്ന് എസ്.ടി ബസ്, സ്വകാര്യ വാഹന സൗകര്യം
- സ്വകാര്യ വാഹനങ്ങൾക്ക് ക്ഷേത്രം വരെ വരാം
- പരിസരത്ത് താമസത്തിനും ഭക്ഷണത്തിനും സൗകര്യമില്ല
- ബന്ധപ്പെടാൻ : പൂജാരി, മൊബൈൽ ൮൮൦൬൬൫൫൦൩൦
पिंगळेश्वर मंदिर
पिंगळी, ता. परभणी, जि. परभणी
परभणी जिल्ह्यातील पिंगळगदा नदीच्या काठावर वसलेले पिंगळेश्वर मंदिर हे ऐतिहासिक आणि वास्तुकलेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे संरक्षित स्मारक आहे. या प्राचीन मंदिराची उभारणी साधारणपणे १२ व्या ते १३ व्या शतकात यादव राजांच्या कालखंडात झाली. हेमांडपंती स्थापत्यशैलीतील हे मंदिर त्रिदल पद्धतीचे आहे. मंदिराच्या संरचनेत १६ दगडी स्तंभांचा सभामंडप, अंतराळ आणि ३ स्वतंत्र गर्भगृहे समाविष्ट आहेत. येथील मजबूत स्तंभांवर विविध देव-देवता, पौराणिक कथा आणि देखणी शिल्पे कोरलेली आहेत. मंदिराच्या अगदी समोरच तत्कालीन प्रगत जलव्यवस्थापनाची साक्ष देणारी ६० फूट खोल आणि १६८ पायऱ्यांची चौरसाकृती बारव आहे. ही संपूर्ण वास्तू मराठवाड्यातील प्राचीन वास्तुकलेचा आणि समृद्ध ऐतिहासिक वारशाचा एक उत्कृष्ट नमुना मानली जाते.
‘शिवमहापुराण’ आणि विशेषतः ‘स्कंदपुराणा’मध्ये महादेवाच्या विविध लिंगांची आणि त्यांच्या नामकरणाची सविस्तर माहिती मिळते. ‘स्कंदपुराणा’तील ‘अवंती खंडामध्ये’ आलेल्या उल्लेखानुसार उज्जैन परिसरातील प्राचीन ८४ महादेवांच्या मंदिरांच्या यादीत पिंगळेश्वर महादेवाचा प्रामुख्याने समावेश आहे.
पौराणिक कथेनुसार, प्राचीन काळी पिंगल नावाच्या ऋषींनी भगवान शिवाची कठोर आराधना केली होती. त्यांच्या या भक्तीवर आणि तपस्येवर प्रसन्न होऊन शिवाने त्यांना दर्शन दिले. त्यांच्या विनंतीवरून भगवान शिव त्या ठिकाणी लिंग रूपात स्थिरावले. ऋषींच्या नावावरूनच या स्वरूपाला पिंगळेश्वर किंवा पिंगलेश्वर असे नाव मिळाले, असा संदर्भ धार्मिक ग्रंथांमध्ये आढळतो. या नावाचा दुसरा एक महत्त्वपूर्ण संदर्भ शिवतत्त्वाच्या तांत्रिक आणि आध्यात्मिक स्वरूपाशी जोडलेला आहे. संस्कृत कोश आणि विविध ऐतिहासिक ग्रंथांनुसार, ‘पिंगळ’ या शब्दाचा अर्थ तांबूस, पिवळसर किंवा सोनेरी रंगाची छटा असा होतो. हे रूप महादेवाच्या रौद्र, तेजस्वी आणि अग्नीशी साम्य दर्शवणाऱ्या स्वरूपाचे प्रतीक मानले जाते. ‘लिंगपुराण’ आणि ‘शिवसहस्रनामात’ शिवाच्या या तेजस्वी रूपाचे वर्णन करताना ‘पिंगल’ या संज्ञेचा वापर केलेला दिसतो.
पिंगळेश्वराचे हे पूर्वाभिमुख मंदिर ५ फूट उंच जोत्यावर बांधलेले आहे. मंदिराची एकूण रचना आणि त्यावरील कलाकुसर पाहता त्याचे प्राचीनत्व लक्षात येते.
चौथऱ्यापासून वरच्या शिखरापर्यंतचा संपूर्ण भाग एकाच अखंड पाषाणातून घडवून ही वास्तू उभारलेली आहे. या मंदिराचे स्वरूप सभामंडप, अंतराळ आणि ३ गर्भगृहे असे विभागलेले आहे. मंदिराच्या तिन्ही बाजूंच्या बाह्य भिंतींवर नक्षीचा एकच आडवा पट्टा कोरलेला दिसतो. या गावात पूर्वी या मंदिराव्यतिरिक्त हेमांडपंती शैलीतील इतरही काही मंदिरे अस्तित्वात होती. ही साक्ष आसपास विखुरलेल्या मंदिरांच्या अवशेषांवरून मिळते. काही वर्षांपूर्वी या परिसरात खोदकाम करत असताना काळ्या पाषाणात घडवलेली उत्तर चालुक्य शैलीतील एक हरिहराची मूर्ती सापडली होती. ही मूर्ती सध्या मंदिराबाहेर असलेल्या एका झाडाजवळ ठेवलेली आहे. ही मूर्ती सध्या भग्नावस्थेत असली, तरीही तिच्या पायांची ठेवण आणि एकूण अलंकरण पाहता मूळ मूर्ती कलात्मक होती, हे स्पष्ट होते.
सभामंडपातील लहानशा भिंतीला लागून भाविकांना बसण्यासाठी कक्षासने आहेत. मंडपाच्या मध्यभागी असलेल्या रंगशिलेवर ४ खांबांची एक लहानशी चौकी उभारलेली आहे. सभामंडपातील १६ दगडी स्तंभ मजबूत स्तंभपादावर उभे आहेत.
या सर्व स्तंभांवर विविध प्रकारचे सुंदर आकार कोरलेले आहेत. स्तंभांच्या मध्यभागावर व्याल, हत्ती, कृष्णलीला, भगवान विष्णूंचा वराह अवतार, वेगवेगळ्या भौमितीय आकृत्या, अप्सरांचे नृत्यशिल्प, मोर आणि राजहंस यांची उत्कृष्ट शिल्पे पाहायला मिळतात. या स्तंभांच्या कोपऱ्यांवर म्हणजेच कर्णावर नागांची शिल्पे कोरलेली आहेत. सभामंडपामध्येच समोर एक नंदीची पाषाणमूर्ती स्थापित केलेली आहे. सभामंडपाच्या पश्चिम, दक्षिण आणि उत्तर अशा ३ दिशांना ३ स्वतंत्र गर्भगृहे आहेत. अंतराळात २ देवकोष्टके आहेत. सभामंडपाच्या पश्चिमेला मंदिराचे मुख्य गर्भगृह आहे. या मुख्य गर्भगृहाच्या द्वारशाखांवर अतिशय बारीक नक्षीकाम केलेले आहे. त्यावर अप्सरा आणि यक्षांच्या मूर्ती कोरलेल्या पाहायला मिळतात. गर्भगृहाच्या द्वारपट्टीच्या अगदी मध्यभागी असलेल्या ललाटबिंबावर श्रीगणेशाचे शिल्प कोरलेले आहे. गर्भगृहामध्ये एका मोठ्या शाळुंकेत पिंगळेश्वर महादेवाचे शिवलिंग प्रतिष्ठित आहे. या शिवलिंगाच्या मागील बाजूस असलेल्या मूर्तीपीठावरून येथे प्राचीन काळी एखाद्या मुख्य देवतेची मूर्ती स्थापित असावी, असा अंदाज येतो. मुख्य गर्भगृहाच्या गणेशपट्टीवर गरुडाचे शिल्प कोरलेले आहे. चौकटीवर वैष्णव संप्रदायाचे द्वारपाल आहेत. या आधारे, पूर्वी या मुख्य गर्भगृहात श्रीविष्णूंची मूर्ती स्थापित असावी, असा इतिहासकारांचा अंदाज आहे. मंदिराच्या दक्षिणेकडील गर्भगृहात सध्या ग्रामस्थांनी गणपतीची मूर्ती बसवलेली आहे. उत्तरेकडील गर्भगृह सध्या रिक्त आहे. दक्षिणेकडील गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या चौकटीवर वैष्णव द्वारपाल आहेत. उत्तरेकडील गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या चौकटीवर शैव द्वारपाल कोरलेले आहेत.
या रचनेवरून दक्षिणेकडील गर्भगृहात पूर्वी बहुधा श्रीलक्ष्मीची आणि उत्तरेकडील गर्भगृहात एखाद्या शैव देवतेची मूर्ती असावी, असा अंदाज वर्तवला जातो. दक्षिणेकडील गर्भगृहाकडे जाणाऱ्या मार्गावरील भिंतीवर ‘मकरध्वज जोगी ७००’ असा एक प्राचीन शिलालेख कोरलेला आढळतो. इतिहासाच्या अभ्यासानुसार, हा उल्लेख मध्ययुगीन काळातील प्रसिद्ध ‘नाथ संप्रदायाचे’ योगी मकरध्वज आणि त्यांच्या ७०० शिष्यांच्या भारतभर झालेल्या प्रवासाशी संबंधित मानला जातो. अशा प्रकारचा उल्लेख असलेले शिलालेख मध्य प्रदेश आणि महाराष्ट्रातील इतरही अनेक मध्ययुगीन मंदिरांमध्ये पाहायला मिळतात.
या पूर्वाभिमुख मंदिराच्या समोर एक विस्तीर्ण आणि सुस्थितीत असलेली प्राचीन बारव आहे. ही चौरसाकृती बारव २५.६० चौरस मीटर आकाराची आहे. ही बारव प्राचीन कलात्मक बारव स्थापत्याचा एक उत्कृष्ट नमुना मानली जाते. मराठवाड्यातील प्राचीन आणि प्रसिद्ध बारवांच्या क्रमवारीत पहिल्या ५ बारवांमध्ये या बारवेचा समावेश होतो. या बारवेची रचना प्राचीन काळातील उत्कृष्ट जलव्यवस्थापनाची साक्ष देते. प्राचीन काळी हा परिसर एका मुख्य व्यापारी मार्गावर असल्यामुळे येथे येणाऱ्या प्रवाशांची पाण्याची सोय व्हावी, या हेतूने ही विशाल बारव बांधली असावी, असा अंदाज आहे.
ಈ ಬಾವಿಯು ಸುಮಾರು ೬೦ ಅಡಿ ಆಳವಿದೆ. ಬಾವಿಯ ತಳಭಾಗದವರೆಗೆ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಇಳಿಯಲು ಒಟ್ಟು ೧೬೮ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಬಾವಿಯನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಕಡೆಯಿಂದ ಒಳಗಡೆ ಕಿರಿದಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುವ ದೊಡ್ಡ ಕುಂಡದ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬಾವಿಯೊಳಗೆ ಇಳಿಯಲು ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯಲು ಐದು ವಿಶ್ರಾಂತಿ ತಾಣಗಳು ಅಂದರೆ ಕಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೊದಲ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ತಾಣದಿಂದ ಎರಡನೇ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ತಾಣಕ್ಕೆ ಕೆಳಗೆ ಇಳಿಯುವಾಗ ಸಣ್ಣ ದೇವಕೋಷ್ಠಗಳು ಕೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಇರುವಂತೆ ಒಟ್ಟು ಎಂಟು ದೇವಕೋಷ್ಠಗಳಿವೆ. ಈ ಕೋಷ್ಠಗಳಲ್ಲಿ ಗಣೇಶ, ನೃಸಿಂಹ, ನಾಗ, ಚಾಮುಂಡಾ, ದುರ್ಗಾ, ಲಕ್ಷ್ಮೀ-ನಾರಾಯಣ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಗಣೇಶನ ಪ್ರಾಚೀನ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಬಾವಿಯ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಹಾದೇವನ ಅಂದರೆ ಶಿವನಿಗೂ ಒಂದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಬಾವಿಯ ತಳಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಮೆಟ್ಟಿಲಿನ ಮೇಲೆ ನಾಗನ ಸುಂದರ ಶಿಲ್ಪವನ್ನು ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ, ಎಲ್ಲಾ ಋತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಈ ಬಾವಿಯಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಸಂಗ್ರಹ ಹೇರಳವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮಳೆಗಾಲದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಬಾವಿಯು ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿ ತುಳುಕುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಬಾವಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗವು ಸ್ವಲ್ಪ ಕುಸಿದಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಉತ್ತರದ ಕಡೆಯ ಮೇಲ್ಭಾಗದ ನಿರ್ಮಾಣವು ಒಂದು ಬದಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ವಾಲುತ್ತಿದೆ.
ಪಿಂಗಳೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಶಿವಲಿಂಗದ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಮತ್ತು ಭಕ್ತರು ನಿತ್ಯವೂ ಬರುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಮಹಾಶಿವರಾತ್ರಿ, ಕೋಜಾಗಿರಿ ಹುಣ್ಣಿಮೆ ಹಾಗೂ ಇತರ ವಿಶೇಷ ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಬ್ಬಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಮುಂದಿರುವ ಈ ಬಾವಿಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪರಿಸರವನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಸಾವಿರಾರು ದೀಪಗಳಿಂದ ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೀಪೋತ್ಸವದ ಈ ಸಮಾರಂಭ ಮತ್ತು ಆ ಸಮಯದ ದೃಶ್ಯವು ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿದಿನ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ೬ ಗಂಟೆಯಿಂದ ರಾತ್ರಿ ೯ ಗಂಟೆಯವರೆಗೆ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ದರ್ಶನ ಪಡೆಯಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ.
ಉಪಯುಕ್ತ ಮಾಹಿತಿ
- ಪರಭಣಿ ನಗರದಿಂದ ೧೨ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ
- ಪರಭಣಿಯಿಂದ ಎಸ್ಟಿ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ವಾಹನಗಳ ಸೌಲಭ್ಯ
- ಖಾಸಗಿ ವಾಹನಗಳು ದೇವಸ್ಥಾನದವರೆಗೆ ಬರಬಹುದು
- ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ವಸತಿ ಮತ್ತು ಉಪಾಹಾರದ ಸೌಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ
- ಸಂಪರ್ಕ : ಪೂಜಾರಿ, ಮೊ. ೮೮೦೬೬೫೫೦೩೦
पिंगळेश्वर मंदिर
पिंगळी, ता. परभणी, जि. परभणी
परभणी जिल्ह्यातील पिंगळगदा नदीच्या काठावर वसलेले पिंगळेश्वर मंदिर हे ऐतिहासिक आणि वास्तुकलेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे संरक्षित स्मारक आहे. या प्राचीन मंदिराची उभारणी साधारणपणे बाराव्या ते तेराव्या शतकात यादव राजांच्या कालखंडात झाली. हेमांडपंती स्थापत्यशैलीतील हे मंदिर त्रिदल पद्धतीचे आहे. मंदिराच्या संरचनेत सोळा दगडी स्तंभांचा सभामंडप, अंतराळ आणि तीन स्वतंत्र गर्भगृहे समाविष्ट आहेत. येथील मजबूत स्तंभांवर विविध देव-देवता, पौराणिक कथा आणि देखणी शिल्पे कोरलेली आहेत. मंदिराच्या अगदी समोरच तत्कालीन प्रगत जलव्यवस्थापनाची साक्ष देणारी ६० फूट खोल आणि १६८ पायऱ्यांची चौरसाकृती बारव आहे. ही संपूर्ण वास्तू मराठवाड्यातील प्राचीन वास्तुकलेचा आणि समृद्ध ऐतिहासिक वारशाचा एक उत्कृष्ट नमुना मानली जाते.
‘शिवमहापुराण’ आणि विशेषतः ‘स्कंदपुराणा’मध्ये महादेवाच्या विविध लिंगांची आणि त्यांच्या नामकरणाची सविस्तर माहिती मिळते. ‘स्कंदपुराणा’तील ‘अवंती खंडामध्ये’ आलेल्या उल्लेखानुसार उज्जैन परिसरातील प्राचीन चौऱ्याऐंशी महादेवांच्या मंदिरांच्या यादीत पिंगळेश्वर महादेवाचा प्रामुख्याने समावेश आहे.
पौराणिक कथेनुसार, प्राचीन काळी पिंगल नावाच्या ऋषींनी भगवान शिवाची कठोर आराधना केली होती. त्यांच्या या भक्तीवर आणि तपस्येवर प्रसन्न होऊन शिवाने त्यांना दर्शन दिले. त्यांच्या विनंतीवरून भगवान शिव त्या ठिकाणी लिंग रूपात स्थिरावले. ऋषींच्या नावावरूनच या स्वरूपाला पिंगळेश्वर किंवा पिंगलेश्वर असे नाव मिळाले, असा संदर्भ धार्मिक ग्रंथांमध्ये आढळतो. या नावाचा दुसरा एक महत्त्वपूर्ण संदर्भ शिवतत्त्वाच्या तांत्रिक आणि आध्यात्मिक स्वरूपाशी जोडलेला आहे. संस्कृत कोश आणि विविध ऐतिहासिक ग्रंथांनुसार, ‘पिंगळ’ या शब्दाचा अर्थ तांबूस, पिवळसर किंवा सोनेरी रंगाची छटा असा होतो. हे रूप महादेवाच्या रौद्र, तेजस्वी आणि अग्नीशी साम्य दर्शवणाऱ्या स्वरूपाचे प्रतीक मानले जाते. ‘लिंगपुराण’ आणि ‘शिवसहस्रनामात’ शिवाच्या या तेजस्वी रूपाचे वर्णन करताना ‘पिंगल’ या संज्ञेचा वापर केलेला दिसतो.
पिंगळेश्वराचे हे पूर्वाभिमुख मंदिर पाच फूट उंच जोत्यावर बांधलेले आहे. मंदिराची एकूण रचना आणि त्यावरील कलाकुसर पाहता त्याचे प्राचीनत्व लक्षात येते.
चौथऱ्यापासून वरच्या शिखरापर्यंतचा संपूर्ण भाग एकाच अखंड पाषाणातून घडवून ही वास्तू उभारलेली आहे. या मंदिराचे स्वरूप सभामंडप, अंतराळ आणि तीन गर्भगृहे असे विभागलेले आहे. मंदिराच्या तिन्ही बाजूंच्या बाह्य भिंतींवर नक्षीचा एकच आडवा पट्टा कोरलेला दिसतो. या गावात पूर्वी या मंदिराव्यतिरिक्त हेमांडपंती शैलीतील इतरही काही मंदिरे अस्तित्वात होती. ही साक्ष आसपास विखुरलेल्या मंदिरांच्या अवशेषांवरून मिळते. काही वर्षांपूर्वी या परिसरात खोदकाम करत असताना काळ्या पाषाणात घडवलेली उत्तर चालुक्य शैलीतील एक हरिहराची मूर्ती सापडली होती. ही मूर्ती सध्या मंदिराबाहेर असलेल्या एका झाडाजवळ ठेवलेली आहे. ही मूर्ती सध्या भग्नावस्थेत असली, तरीही तिच्या पायांची ठेवण आणि एकूण अलंकरण पाहता मूळ मूर्ती कलात्मक होती, हे स्पष्ट होते.
सभामंडपातील लहानशा भिंतीला लागून भाविकांना बसण्यासाठी कक्षासने आहेत. मंडपाच्या मध्यभागी असलेल्या रंगशिलेवर चार खांबांची एक लहानशी चौकी उभारलेली आहे. सभामंडपातील सोळा दगडी स्तंभ मजबूत स्तंभपादावर उभे आहेत.
या सर्व स्तंभांवर विविध प्रकारचे सुंदर आकार कोरलेले आहेत. स्तंभांच्या मध्यभागावर व्याल, हत्ती, कृष्णलीला, भगवान विष्णूंचा वराह अवतार, वेगवेगळ्या भौमितीय आकृत्या, अप्सरांचे नृत्यशिल्प, मोर आणि राजहंस यांची उत्कृष्ट शिल्पे पाहायला मिळतात. या स्तंभांच्या कोपऱ्यांवर म्हणजेच कर्णावर नागांची शिल्पे कोरलेली आहेत. सभामंडपामध्येच समोर एक नंदीची पाषाणमूर्ती स्थापित केलेली आहे. सभामंडपाच्या पश्चिम, दक्षिण आणि उत्तर अशा तीन दिशांना तीन स्वतंत्र गर्भगृहे आहेत. अंतराळात दोन देवकोष्टके आहेत. सभामंडपाच्या पश्चिमेला मंदिराचे मुख्य गर्भगृह आहे. या मुख्य गर्भगृहाच्या द्वारशाखांवर अतिशय बारीक नक्षीकाम केलेले आहे. त्यावर अप्सरा आणि यक्षांच्या मूर्ती कोरलेल्या पाहायला मिळतात. गर्भगृहाच्या द्वारपट्टीच्या अगदी मध्यभागी असलेल्या ललाटबिंबावर श्रीगणेशाचे शिल्प कोरलेले आहे. गर्भगृहामध्ये एका मोठ्या शाळुंकेत पिंगळेश्वर महादेवाचे शिवलिंग प्रतिष्ठित आहे. या शिवलिंगाच्या मागील बाजूस असलेल्या मूर्तीपीठावरून येथे प्राचीन काळी एखाद्या मुख्य देवतेची मूर्ती स्थापित असावी, असा अंदाज येतो. मुख्य गर्भगृहाच्या गणेशपट्टीवर गरुडाचे शिल्प कोरलेले आहे. चौकटीवर वैष्णव संप्रदायाचे द्वारपाल आहेत. या आधारे, पूर्वी या मुख्य गर्भगृहात श्रीविष्णूंची मूर्ती स्थापित असावी, असा इतिहासकारांचा अंदाज आहे. मंदिराच्या दक्षिणेकडील गर्भगृहात सध्या ग्रामस्थांनी गणपतीची मूर्ती बसवलेली आहे. उत्तरेकडील गर्भगृह सध्या रिक्त आहे. दक्षिणेकडील गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या चौकटीवर वैष्णव द्वारपाल आहेत. उत्तरेकडील गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या चौकटीवर शैव द्वारपाल कोरलेले आहेत.
या रचनेवरून दक्षिणेकडील गर्भगृहात पूर्वी बहुधा श्रीलक्ष्मीची आणि उत्तरेकडील गर्भगृहात एखाद्या शैव देवतेची मूर्ती असावी, असा अंदाज वर्तवला जातो. दक्षिणेकडील गर्भगृहाकडे जाणाऱ्या मार्गावरील भिंतीवर ‘मकरध्वज जोगी ७००’ असा एक प्राचीन शिलालेख कोरलेला आढळतो. इतिहासाच्या अभ्यासानुसार, हा उल्लेख मध्ययुगीन काळातील प्रसिद्ध ‘नाथ संप्रदायाचे’ योगी मकरध्वज आणि त्यांच्या सातशे शिष्यांच्या भारतभर झालेल्या प्रवासाशी संबंधित मानला जातो. अशा प्रकारचा उल्लेख असलेले शिलालेख मध्य प्रदेश आणि महाराष्ट्रातील इतरही अनेक मध्ययुगीन मंदिरांमध्ये पाहायला मिळतात.
या पूर्वाभिमुख मंदिराच्या समोर एक विस्तीर्ण आणि सुस्थितीत असलेली प्राचीन बारव आहे. ही चौरसाकृती बारव २५.६० चौरस मीटर आकाराची आहे. ही बारव प्राचीन कलात्मक बारव स्थापत्याचा एक उत्कृष्ट नमुना मानली जाते. मराठवाड्यातील प्राचीन आणि प्रसिद्ध बारवांच्या क्रमवारीत पहिल्या पाच बारवांमध्ये या बारवेचा समावेश होतो. या बारवेची रचना प्राचीन काळातील उत्कृष्ट जलव्यवस्थापनाची साक्ष देते. प्राचीन काळी हा परिसर एका मुख्य व्यापारी मार्गावर असल्यामुळे येथे येणाऱ्या प्रवाशांची पाण्याची सोय व्हावी, या हेतूने ही विशाल बारव बांधली असावी, असा अंदाज आहे.
এই বারব বা বাউড়িটি প্রায় ৬০ ফুট গভীর। বাউড়ির তলদেশ পর্যন্ত নিরাপদে নামার জন্য মোট ১৬৮টি সিঁড়ি তৈরি করা হয়েছে। এই বাউড়িটি চারদিক থেকে ভেতরের দিকে ক্রমশ সরু হয়ে যাওয়া একটি বিশাল কুণ্ডের আকারে নির্মিত। বাউড়িতে নামার জন্য চারপাশেই সিঁড়ির ব্যবস্থা রয়েছে। এছাড়া নির্দিষ্ট দূরত্বে ভক্তদের বিশ্রামের জন্য পাঁচটি বিশ্রামস্থল বা চবুতরা তৈরি করা হয়েছে। প্রথম বিশ্রামস্থল থেকে দ্বিতীয় বিশ্রামস্থলের দিকে নিচে নামার সময় ছোট ছোট দেবকোষ্ঠ বা কুলুঙ্গি খোদাই করা দেখা যায়। এখানে প্রতিটি কোণে দুটি করে মোট আটটি দেবকোষ্ঠ রয়েছে। এই কোষ্ঠগুলোতে গণেশ, নৃসিংহ, নাগ, চামুণ্ডা, দুর্গা, লক্ষ্মী-নারায়ণ, বিষ্ণু এবং গণেশের প্রাচীন মূর্তি প্রতিষ্ঠিত রয়েছে। এই বাউড়ির ভেতরে মহাদেব অর্থাৎ শিবের জন্যও একটি স্বতন্ত্র স্থান দেওয়া হয়েছে। বাউড়ির একেবারে তলদেশের একটি সিঁড়িতে নাগের সুন্দর ভাস্কর্য খোদাই করা আছে। বিশেষ বিষয় হলো, সব ঋতুতেই এই বাউড়িতে প্রচুর পরিমাণে জল থাকে। বর্ষাকালে এই বাউড়ি জলে কানায় কানায় পূর্ণ হয়ে যায়। বর্তমানে এই ঐতিহাসিক বাউড়ির দক্ষিণ দিকের অংশ কিছুটা ধসে গেছে। এছাড়া উত্তর দিকের ভূমির ওপরের নির্মাণকাজ একপাশে কিছুটা হেলে পড়ছে।
পিঙ্গলেশ্বর মন্দিরের এই শিবলিঙ্গ দর্শনের জন্য স্থানীয় গ্রামবাসী এবং ভক্তরা নিয়মিত আসেন। মহাশিবরাত্রি, কোজাগরী পূর্ণিমা এবং অন্যান্য বিশেষ ধর্মীয় উৎসবের সময় মন্দিরের সামনের এই বাউড়ির পুরো চত্বর স্থানীয় গ্রামবাসীদের দ্বারা হাজার হাজার প্রদীপের আলোয় আলোকিত করে তোলা হয়। দীপপ্রজ্জ্বলনের এই উৎসব এবং সেই সময়ের দৃশ্য অত্যন্ত মনোরম হয়। প্রতিদিন সকাল ৬টা থেকে রাত ৯টা পর্যন্ত ভক্তরা এখানে দর্শন করতে পারেন।
প্রয়োজনীয় তথ্য
- পরভণী শহর থেকে ১২ কিমি দূরত্বে
- পরভণী থেকে এসটি (ST) ও ব্যক্তিগত যানবাহনের সুবিধা
- ব্যক্তিগত যানবাহন মন্দির পর্যন্ত আসতে পারে
- এলাকায় থাকা ও খাওয়ার সুবিধা নেই
- যোগাযোগ : পূজারি, মো. ৮৮০৬৬৫৫০৩০
ਪਿੰਗਲੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ
ਪਿੰਗਲੀ, ਤਹਿਸੀਲ ਪਰਭਣੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਰਭਣੀ
ਪਰਭਣੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਿੰਗਲਗਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਪਿੰਗਲੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਮਾਰਕ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਦਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਗਭਗ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਤੋਂ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਯਾਦਵ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਕਾਲਖੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੇਮਾਡਪੰਤੀ ਸਥਾਪਤਯ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਇਹ ਮੰਦਰ ਤ੍ਰਿਦਲ ਪੱਧਤੀ ਦਾ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਸੋਲਾਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਵਾਲਾ ਸਭਾਮੰਡਪ, ਅੰਤਰਾਲ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸੁਤੰਤਰ ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਉੱਕਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਉੱਨਤ ਜਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੀ ੬੦ ਫੁੱਟ ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ੧੬੮ ਪੌੜੀਆਂ ਵਾਲੀ ਚੌਰਸ ਬਾਰਵ (ਬਾਉਲੀ) ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰੀ ਇਮਾਰਤ ਮਰਾਠਵਾੜਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਨਮੂਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
‘ਸ਼ਿਵਮਹਾਪੁਰਾਣ’ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ‘ਸਕੰਦਪੁਰਾਣ’ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ‘ਸਕੰਦਪੁਰਾਣ’ ਦੇ ‘ਅਵੰਤੀ ਖੰਡ’ ਵਿੱਚ ਆਏ ਉਲੇਖ ਅਨੁਸਾਰ ਉਜੈਨ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚੌਰਾਸੀ ਮਹਾਦੇਵ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਪਿੰਗਲੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪਿੰਗਲ ਨਾਮ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਠੋਰ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ‘ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਹੀ ਇਸ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪਿੰਗਲੇਸ਼ਵਰ ਜਾਂ ਪਿੰਗਲੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ, ਅਜਿਹਾ ਸੰਦਰਭ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਮ ਦਾ ਦੂਜਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਦਰਭ ਸ਼ਿਵਤੱਤਵ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ‘ਪਿੰਗਲ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗਾ, ਪੀਲਾ ਜਾਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਦੀ ਝਲਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੂਪ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਰੌਦਰ, ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਸਮਾਨਤਾ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਲਿੰਗਪੁਰਾਣ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਿਵਸਹਸ੍ਰਨਾਮ’ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਇਸ ਤੇਜਸਵੀ ਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ‘ਪਿੰਗਲ’ ਸੰਗਿਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਪਿੰਗਲੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਇਹ ਪੂਰਬੀ ਮੁਖੀ ਮੰਦਰ ਪੰਜ ਫੁੱਟ ਉੱਚੇ ਚਬੂਤਰੇ ‘ਤੇ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਦੀ ਕੁੱਲ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਉਸ ‘ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਲਾਕਾਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਚਬੂਤਰੇ ਤੋਂ ਉੱਪਰਲੇ ਸਿਖਰ ਤੱਕ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹਿੱਸਾ ਇੱਕ ਹੀ ਅਖੰਡ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚੋਂ ਘੜ ਕੇ ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਦਰ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਭਾਮੰਡਪ, ਅੰਤਰਾਲ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗਰਭਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਕੰਧਾਂ ‘ਤੇ ਨਕਸ਼ੀਕਾਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਲੇਟਵੀਂ ਪੱਟੀ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੇਮਾਡਪੰਤੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕੁਝ ਮੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਹ ਗਵਾਹੀ ਆਸ-ਪਾਸ ਖਿੱਲਰੇ ਹੋਏ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖੁਦਾਈ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਕਾਲੇ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਘੜੀ ਹੋਈ ਉੱਤਰੀ ਚਾਲੁਕਯ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਹਰੀਹਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਇਹ ਮੂਰਤੀ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਕੋਲ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਮੂਰਤੀ ਭਾਵੇਂ ਭੰਨ-ਤੋੜ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਸਜਾਵਟ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੂਲ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾਤਮਕ ਸੀ।
ਸਭਾਮੰਡਪ ਦੀ ਛੋਟੀ ਕੰਧ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਕਕਸ਼ਾਸਨ (ਬੈਠਣ ਵਾਲੇ ਆਸਣ) ਹਨ। ਮੰਡਪ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੌਜੂਦ ਰੰਗਸ਼ਿਲਾ ‘ਤੇ ਚਾਰ ਖੰਭਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਚੌਕੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਸਭਾਮੰਡਪ ਦੇ ਸੋਲਾਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਥੰਮ੍ਹ-ਅਧਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਆਕਾਰ ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ‘ਤੇ ਵਿਆਲ, ਹਾਥੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਲੀਲਾ, ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਵਰਾਹ ਅਵਤਾਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਿਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨ੍ਰਿਤ-ਸ਼ਿਲਪ, ਮੋਰ ਅਤੇ ਰਾਜਹੰਸ ਦੇ ਉੱਤਮ ਸ਼ਿਲਪ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਨਿਆਂ ‘ਤੇ ਭਾਵ ਕਰਣ ‘ਤੇ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਲਪ ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਭਾਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਨੰਦੀ ਦੀ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਭਾਮੰਡਪ ਦੀਆਂ ਪੱਛਮੀ, ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਤਿੰਨ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸੁਤੰਤਰ ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਹਨ। ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੇਵਕੋਸ਼ਟਕ ਹਨ। ਸਭਾਮੰਡਪ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੰਦਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਸ ਮੁੱਖ ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਫਰੇਮਾਂ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਬਾਰੀਕ ਨਕਸ਼ੀਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ‘ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਉੱਕਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਪੱਟੀ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ‘ਤੇ ਲਲਾਟਬਿੰਬ ‘ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗਣੇਸ਼ ਦਾ ਸ਼ਿਲਪ ਉੱਕਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸ਼ਾਲੁੰਕਾ ਵਿੱਚ ਪਿੰਗਲੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਮੌਜੂਦ ਮੂਰਤੀ-ਪੀਠ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੁੱਖ ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਗਣੇਸ਼-ਪੱਟੀ ‘ਤੇ ਗਰੁੜ ਦਾ ਸ਼ਿਲਪ ਉੱਕਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਚੌਖਟ ‘ਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਦਰਬਾਨ ਹਨ। ਇਸ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਮੁੱਖ ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਗਣਪਤੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਦੀ ਚੌਖਟ ‘ਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਦਰਬਾਨ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਦੀ ਚੌਖਟ ‘ਤੇ ਸ਼ੈਵ ਦਰਬਾਨ ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਇਸ ਬਣਤਰ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੱਖਣੀ ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਸ਼੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸ਼ੈਵ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਦੱਖਣੀ ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਕੰਧ ‘ਤੇ ‘ਮਕਰਧਵਜ ਜੋਗੀ ੭੦੦’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਉੱਕਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਉਲੇਖ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ‘ਨਾਥ ਸੰਪਰਦਾ’ ਦੇ ਯੋਗੀ ਮਕਰਧਵਜ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਸੌ ਚੇਲਿਆਂ ਦੀ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਉਲੇਖ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਪੂਰਬੀ ਮੁਖੀ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬਾਰਵ (ਬਾਉਲੀ) ਹੈ। ਇਹ ਚੌਰਸ ਬਾਰਵ ੨੫.੬੦ ਵਰਗ ਮੀਟਰ ਆਕਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਰਵ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਲਾਤਮਕ ਬਾਰਵ ਸਥਾਪਤਯ ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਨਮੂਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਰਾਠਵਾੜਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਾਰਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਾਰਵ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰਵ ਦੀ ਬਣਤਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਦੇ ਉੱਤਮ ਜਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖੇਤਰ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਾਰਵ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਅਜਿਹਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ।
ਇਹ ਬਾਰਵ ਲਗਭਗ ੬੦ ਫੁੱਟ ਡੂੰਘੀ ਹੈ। ਬਾਰਵ ਦੇ ਤਲ ਤੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਤਰਨ ਲਈ ਕੁੱਲ ੧੬੮ ਪੌੜੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਰਵ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਤੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਕੁੰਡ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਬਾਰਵ ਵਿੱਚ ਉਤਰਨ ਲਈ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਪੌੜੀਆਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਸਥਾਨ ਭਾਵ ਚਬੂਤਰੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਦੇ ਸਮੇਂ ਛੋਟੇ ਦੇਵ-ਕੋਸ਼ਟਕ (ਮੂਰਤੀਆਂ ਲਈ ਖਾਨੇ) ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਕੁੱਲ ਅੱਠ ਦੇਵ-ਕੋਸ਼ਟਕ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਕੋਸ਼ਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਣੇਸ਼, ਨਰਸਿੰਘ, ਨਾਗ, ਚਾਮੁੰਡਾ, ਦੁਰਗਾ, ਲਕਸ਼ਮੀ-ਨਾਰਾਇਣ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਬਾਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਹਾਦੇਵ ਭਾਵ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਰਵ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਤਲ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਪੌੜੀ ਉੱਤੇ ਨਾਗ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਮੂਰਤੀ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਮੌਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਾਰਵ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਭੰਡਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਾਰਵ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨੱਕੋ-ਨੱਕ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਾਰਵ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਧੱਸ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਨਿਰਮਾਣ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਝੁਕਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪਿੰਗਲੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਸ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਨਿੱਤ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ, ਕੋਜਾਗਿਰੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਇਸ ਬਾਰਵ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪਰਿਸਰ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਗ੍ਰਾਮੀਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀਵਿਆਂ ਨਾਲ ਰੁਸ਼ਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੀਪ-ਪ੍ਰਜਵਲਨ ਦਾ ਇਹ ਸਮਾਰੋਹ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਵੇਰੇ ਛੇ ਵਜੇ ਤੋਂ ਰਾਤ ਨੌਂ ਵਜੇ ਤੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇੱਥੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਉਪਯੋਗੀ ਜਾਣਕਾਰੀ
- ਪਰਭਣੀ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ੧੨ ਕਿਮੀ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ
- ਪਰਭਣੀ ਤੋਂ ਐਸਟੀ (GSRTC) ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ
- ਨਿੱਜੀ ਵਾਹਨ ਮੰਦਿਰ ਤੱਕ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ
- ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਨਾਸ਼ਤੇ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਨਹੀਂ ਹੈ
- ਸੰਪਰਕ : ਪੁਜਾਰੀ, ਮੋ. ੮੮੦੬੬੫੫੦੩੦
मंदिरे
Temples
मंदिर
-
विश्वनाथ देवस्थान श्री क्षेत्र इसाद, ता. गंगाखेड, जि. परभणी
अधिक माहितीVishwanath Devasthan Shri Kshetra Isad, Taluka Gangakhed, District Parbhani
View Detailsविश्वनाथ देवस्थान श्री क्षेत्र इसाद, तालुका गंगाखेड, जिला परभणी
विवरण देखें -
अंधारवड हनुमान मंदिर मानवत, ता. मानवत, जि. परभणी
अधिक माहितीAndharvad Hanuman Temple Manwat, Taluka Manwat, District Parbhani
View Detailsअंधारवाड हनुमान मंदिर मानवत, तालुका मानवत, जिला परभणी
विवरण देखें -
अंबिका देवी मंदिर गंगाखेड, ता. गंगाखेड, जि. परभणी
अधिक माहितीAmbika Devi Temple Gangakhed, Taluka Gangakhed, District Parbhani
View Detailsअम्बिका देवी मंदिर गंगाखेड़, तालुका गंगाखेड़, जिला परभणी
विवरण देखें
