परभणी जिल्ह्यातील पिंगळगदा नदीच्या काठावर वसलेले पिंगळेश्वर मंदिर हे ऐतिहासिक आणि वास्तुकलेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे संरक्षित स्मारक आहे. या प्राचीन मंदिराची उभारणी साधारणपणे बाराव्या ते तेराव्या शतकात यादव राजांच्या कालखंडात झाली. हेमांडपंती स्थापत्यशैलीतील हे मंदिर त्रिदल पद्धतीचे आहे. मंदिराच्या संरचनेत सोळा दगडी स्तंभांचा सभामंडप, अंतराळ आणि तीन स्वतंत्र गर्भगृहे समाविष्ट आहेत. येथील मजबूत स्तंभांवर विविध देव-देवता, पौराणिक कथा आणि देखणी शिल्पे कोरलेली आहेत. मंदिराच्या अगदी समोरच तत्कालीन प्रगत जलव्यवस्थापनाची साक्ष देणारी ६० फूट खोल आणि १६८ पायऱ्यांची चौरसाकृती बारव आहे. ही संपूर्ण वास्तू मराठवाड्यातील प्राचीन वास्तुकलेचा आणि समृद्ध ऐतिहासिक वारशाचा एक उत्कृष्ट नमुना मानली जाते.
‘शिवमहापुराण’ आणि विशेषतः ‘स्कंदपुराणा’मध्ये महादेवाच्या विविध लिंगांची आणि त्यांच्या नामकरणाची सविस्तर माहिती मिळते. ‘स्कंदपुराणा’तील ‘अवंती खंडामध्ये’ आलेल्या उल्लेखानुसार उज्जैन परिसरातील प्राचीन चौऱ्याऐंशी महादेवांच्या मंदिरांच्या यादीत पिंगळेश्वर महादेवाचा प्रामुख्याने समावेश आहे. 
पौराणिक कथेनुसार, प्राचीन काळी पिंगल नावाच्या ऋषींनी भगवान शिवाची कठोर आराधना केली होती. त्यांच्या या भक्तीवर आणि तपस्येवर प्रसन्न होऊन शिवाने त्यांना दर्शन दिले. त्यांच्या विनंतीवरून भगवान शिव त्या ठिकाणी लिंग रूपात स्थिरावले. ऋषींच्या नावावरूनच या स्वरूपाला पिंगळेश्वर किंवा पिंगलेश्वर असे नाव मिळाले, असा संदर्भ धार्मिक ग्रंथांमध्ये आढळतो. या नावाचा दुसरा एक महत्त्वपूर्ण संदर्भ शिवतत्त्वाच्या तांत्रिक आणि आध्यात्मिक स्वरूपाशी जोडलेला आहे. संस्कृत कोश आणि विविध ऐतिहासिक ग्रंथांनुसार, ‘पिंगळ’ या शब्दाचा अर्थ तांबूस, पिवळसर किंवा सोनेरी रंगाची छटा असा होतो. हे रूप महादेवाच्या रौद्र, तेजस्वी आणि अग्नीशी साम्य दर्शवणाऱ्या स्वरूपाचे प्रतीक मानले जाते. ‘लिंगपुराण’ आणि ‘शिवसहस्रनामात’ शिवाच्या या तेजस्वी रूपाचे वर्णन करताना ‘पिंगल’ या संज्ञेचा वापर केलेला दिसतो.
पिंगळेश्वराचे हे पूर्वाभिमुख मंदिर पाच फूट उंच जोत्यावर बांधलेले आहे. मंदिराची एकूण रचना आणि त्यावरील कलाकुसर पाहता त्याचे प्राचीनत्व लक्षात येते.
चौथऱ्यापासून वरच्या शिखरापर्यंतचा संपूर्ण भाग एकाच अखंड पाषाणातून घडवून ही वास्तू उभारलेली आहे. या मंदिराचे स्वरूप सभामंडप, अंतराळ आणि तीन गर्भगृहे असे विभागलेले आहे. मंदिराच्या तिन्ही बाजूंच्या बाह्य भिंतींवर नक्षीचा एकच आडवा पट्टा कोरलेला दिसतो. या गावात पूर्वी या मंदिराव्यतिरिक्त हेमांडपंती शैलीतील इतरही काही मंदिरे अस्तित्वात होती. ही साक्ष आसपास विखुरलेल्या मंदिरांच्या अवशेषांवरून मिळते. काही वर्षांपूर्वी या परिसरात खोदकाम करत असताना काळ्या पाषाणात घडवलेली उत्तर चालुक्य शैलीतील एक हरिहराची मूर्ती सापडली होती. ही मूर्ती सध्या मंदिराबाहेर असलेल्या एका झाडाजवळ ठेवलेली आहे. ही मूर्ती सध्या भग्नावस्थेत असली, तरीही तिच्या पायांची ठेवण आणि एकूण अलंकरण पाहता मूळ मूर्ती कलात्मक होती, हे स्पष्ट होते.
सभामंडपातील लहानशा भिंतीला लागून भाविकांना बसण्यासाठी कक्षासने आहेत. मंडपाच्या मध्यभागी असलेल्या रंगशिलेवर चार खांबांची एक लहानशी चौकी उभारलेली आहे. सभामंडपातील सोळा दगडी स्तंभ मजबूत स्तंभपादावर उभे आहेत. 
या सर्व स्तंभांवर विविध प्रकारचे सुंदर आकार कोरलेले आहेत. स्तंभांच्या मध्यभागावर व्याल, हत्ती, कृष्णलीला, भगवान विष्णूंचा वराह अवतार, वेगवेगळ्या भौमितीय आकृत्या, अप्सरांचे नृत्यशिल्प, मोर आणि राजहंस यांची उत्कृष्ट शिल्पे पाहायला मिळतात. या स्तंभांच्या कोपऱ्यांवर म्हणजेच कर्णावर नागांची शिल्पे कोरलेली आहेत. सभामंडपामध्येच समोर एक नंदीची पाषाणमूर्ती स्थापित केलेली आहे. सभामंडपाच्या पश्चिम, दक्षिण आणि उत्तर अशा तीन दिशांना तीन स्वतंत्र गर्भगृहे आहेत. अंतराळात दोन देवकोष्टके आहेत. सभामंडपाच्या पश्चिमेला मंदिराचे मुख्य गर्भगृह आहे. या मुख्य गर्भगृहाच्या द्वारशाखांवर अतिशय बारीक नक्षीकाम केलेले आहे. त्यावर अप्सरा आणि यक्षांच्या मूर्ती कोरलेल्या पाहायला मिळतात. गर्भगृहाच्या द्वारपट्टीच्या अगदी मध्यभागी असलेल्या ललाटबिंबावर श्रीगणेशाचे शिल्प कोरलेले आहे. गर्भगृहामध्ये एका मोठ्या शाळुंकेत पिंगळेश्वर महादेवाचे शिवलिंग प्रतिष्ठित आहे. या शिवलिंगाच्या मागील बाजूस असलेल्या मूर्तीपीठावरून येथे प्राचीन काळी एखाद्या मुख्य देवतेची मूर्ती स्थापित असावी, असा अंदाज येतो. मुख्य गर्भगृहाच्या गणेशपट्टीवर गरुडाचे शिल्प कोरलेले आहे. चौकटीवर वैष्णव संप्रदायाचे द्वारपाल आहेत. या आधारे, पूर्वी या मुख्य गर्भगृहात श्रीविष्णूंची मूर्ती स्थापित असावी, असा इतिहासकारांचा अंदाज आहे. मंदिराच्या दक्षिणेकडील गर्भगृहात सध्या ग्रामस्थांनी गणपतीची मूर्ती बसवलेली आहे. उत्तरेकडील गर्भगृह सध्या रिक्त आहे. दक्षिणेकडील गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या चौकटीवर वैष्णव द्वारपाल आहेत. उत्तरेकडील गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या चौकटीवर शैव द्वारपाल कोरलेले आहेत.
या रचनेवरून दक्षिणेकडील गर्भगृहात पूर्वी बहुधा श्रीलक्ष्मीची आणि उत्तरेकडील गर्भगृहात एखाद्या शैव देवतेची मूर्ती असावी, असा अंदाज वर्तवला जातो. दक्षिणेकडील गर्भगृहाकडे जाणाऱ्या मार्गावरील भिंतीवर ‘मकरध्वज जोगी ७००’ असा एक प्राचीन शिलालेख कोरलेला आढळतो. इतिहासाच्या अभ्यासानुसार, हा उल्लेख मध्ययुगीन काळातील प्रसिद्ध ‘नाथ संप्रदायाचे’ योगी मकरध्वज आणि त्यांच्या सातशे शिष्यांच्या भारतभर झालेल्या प्रवासाशी संबंधित मानला जातो. अशा प्रकारचा उल्लेख असलेले शिलालेख मध्य प्रदेश आणि महाराष्ट्रातील इतरही अनेक मध्ययुगीन मंदिरांमध्ये पाहायला मिळतात.
या पूर्वाभिमुख मंदिराच्या समोर एक विस्तीर्ण आणि सुस्थितीत असलेली प्राचीन बारव आहे. ही चौरसाकृती बारव २५.६० चौरस मीटर आकाराची आहे. ही बारव प्राचीन कलात्मक बारव स्थापत्याचा एक उत्कृष्ट नमुना मानली जाते. मराठवाड्यातील प्राचीन आणि प्रसिद्ध बारवांच्या क्रमवारीत पहिल्या पाच बारवांमध्ये या बारवेचा समावेश होतो. या बारवेची रचना प्राचीन काळातील उत्कृष्ट जलव्यवस्थापनाची साक्ष देते. प्राचीन काळी हा परिसर एका मुख्य व्यापारी मार्गावर असल्यामुळे येथे येणाऱ्या प्रवाशांची पाण्याची सोय व्हावी, या हेतूने ही विशाल बारव बांधली असावी, असा अंदाज आहे. 
ही बारव सुमारे ६० फूट खोल आहे. बारवेच्या तळापर्यंत सुरक्षितपणे उतरण्यासाठी एकूण १६८ पायऱ्या बांधलेल्या आहेत. ही बारव चारही बाजूंनी आतमध्ये निमुळती होत जाणाऱ्या एका मोठ्या कुंडाच्या आकारात घडवलेली आहे. बारवेमध्ये उतरण्यासाठी चारही बाजूंनी पायऱ्यांची सोय आहे. तसेच ठरावीक अंतरावर भाविकांना थांबण्यासाठी पाच विश्रामस्थळे म्हणजेच चबुतरे तयार केलेले आहेत. पहिल्या विश्रामस्थळापासून दुसऱ्या विश्रामस्थळाकडे खाली उतरताना लहान देवकोष्टके कोरलेली दिसतात. येथे प्रत्येक कोपऱ्यात दोन याप्रमाणे एकूण आठ देवकोष्टके आहेत. या कोष्टकांमध्ये गणेश, नृसिंह, नाग, चामुंडा, दुर्गा, लक्ष्मी-नारायण, विष्णू आणि गणेश यांची प्राचीन मूर्ती प्रतिष्ठित केलेल्या आहेत. या बारवेच्या आतमध्ये महादेवाचे म्हणजेच शिवाचेही एक स्वतंत्र स्थान दिलेले आहे. बारवेच्या अगदी तळाशी असलेल्या एका पायरीवर नागाचे सुंदर शिल्प कोरलेले आहे. विशेष म्हणजे, सर्व ऋतूंमध्ये या बारवेमध्ये पाण्याचा मुबलक साठा असतो. पावसाळ्याच्या दिवसांत ही बारव पाण्याने काठोकाठ भरते. सध्या या ऐतिहासिक बारवेची दक्षिणेकडील बाजू थोडी खचली आहे. तसेच उत्तरेकडील जमिनीवरचे बांधकाम एका बाजूला काहीसे झुकत चालले आहे.
पिंगळेश्वर मंदिरातील या शिवलिंगाच्या दर्शनासाठी स्थानिक ग्रामस्थ आणि भाविक नित्यनेमाने येत असतात. महाशिवरात्र, कोजागिरी पौर्णिमा तसेच इतर विशेष धार्मिक पर्वांच्या वेळी मंदिरासमोरील या बारवेचा संपूर्ण परिसर स्थानिक ग्रामस्थांतर्फे हजारो दिव्यांनी उजळवून टाकला जातो. दीपप्रज्वलनाचा हा सोहळा आणि त्यावेळचे दृश्य प्रेक्षणीय असते. दररोज सकाळी सहा वाजल्यापासून रात्री नऊ वाजेपर्यंत भाविकांना येथे दर्शन घेता येते.
