मुंबईतील भायखळा भागात असलेले शेठ मोतिशा जैन देरासर हे जैन धर्मातील पहिले तीर्थंकर भगवान आदिनाथ (ऋषभदेव) यांना समर्पित एक महत्त्वाचे आणि ऐतिहासिक स्थान आहे. मंदिराची स्थापना १९व्या शतकातील प्रसिद्ध व्यापारी आणि परोपकारी व्यक्तीमत्त्व शेठ मोतीचंद अमीचंद यांनी केली होती. त्यांना लोक प्रेमाने ‘मोतिशा’ या नावाने ओळखत असत. या मंदिराची कडी मुंबईच्या व्यापारी प्रगतीशी आणि जैन समुदायाच्या धार्मिक कार्याशी जोडलेली आहे. येथील दैनंदिन विधी आणि परंपरांचे आजही प्राचीन जैन ग्रंथांमधील तत्त्वांनुसार पालन केले जाते.
मुंबई शहरात असलेल्या भायखळा या परिसराचा इतिहास अनेक प्राचीन आणि रंजक संदर्भांशी जोडलेला आहे. ‘गॅझेटिअर ऑफ बॉम्बे सिटी अँड आयलंड’मधील माहितीनुसार, भायखळा या नावाच्या उत्पत्तीबाबत संशोधकांमध्ये दोन प्रमुख मते आहेत. काही तज्ज्ञांच्या मते, या नावाचा उगम ‘कॅसिया फिस्टुला’ या वृक्षाच्या नावावरून झाला होता. या वृक्षाला स्थानिक भाषेत ‘भावा’ किंवा ‘भाया’ असे म्हटले जाते. या वृक्षांची संख्या ज्या सखल जमिनीवर किंवा ‘खळ्यावर’ अधिक होती, त्या भागाला ‘भायखळा’ असे नाव पडले असावे. ‘खळा’ या शब्दाचा अर्थ धान्याचे खळे असाही होतो. ऐतिहासिक काळात या संपूर्ण भागात भावा वृक्षांची मोठी वने असल्याचे उल्लेख सापडतात. भायखळा हा परिसर मूळ मुंबईच्या सात बेटांपैकी माझगाव आणि परळ या बेटांच्या दरम्यान असलेला भाग होता. १८व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि १९व्या शतकाच्या सुरुवातीला हा परिसर शेती आणि विशेषतः बागायतीसाठी प्रसिद्ध होता. गॅझेटिअरमधील नोंदींनुसार, या भागातील जमिनीचा स्तर सखल होता आणि नंतर नागरीकरणाच्या प्रक्रियेत या भागात भराव घालून तो उंचावण्यात आला.
शेठ मोतिशा यांनी याच परिसरामध्ये आपले निवासस्थान आणि व्यापारी कार्यालये स्थापन केली होती. त्यांच्या याच कार्यामुळे आणि नावावरून येथील रस्त्याला ‘शेठ मोतिशा लेन’ हे नाव पडले आहे. हा रस्ता आजही भायखळा रेल्वे स्थानकाच्या पूर्वेकडे असून तो या मंदिराच्या स्थानाची मुख्य ओळख आहे. शेठ मोतिशा यांनी या भागात स्वतःसोबतच जैन समुदायातील इतर लोकांसाठीही वस्ती निर्माण करण्यास मदत केली होती.
मोतिशा जैन देरासरची स्थापना शेठ मोतीचंद अमीचंद यांनी केली. त्यांचा जन्म इ.स. १७८२ मध्ये गुजरात मधील खंभात येथे झाला होता. ते एक अत्यंत कुशल उद्योजक आणि जहाजी व्यापारी म्हणून ओळखले जात. आपल्या वडिलांचे कर्ज फेडून त्यांनी अवघ्या पाच वर्षांत स्वतःचे मोठे व्यापारी साम्राज्य उभे केले होते. त्यांच्याकडे चीनपासून बहरीनपर्यंत व्यापार करणारा ४० जहाजांचा एक मोठा ताफा होता. त्यांनी त्या काळातील ब्रिटिश व्यापाराची मक्तेदारी मोडीत काढली आणि भारतीय व्यापाराचा दबदबा निर्माण केला. या मंदिराच्या स्थापनेमागे एक विशेष धार्मिक संकल्प होता. मोतिशा यांचे एक किमती मालाने भरलेले जहाज चीनवरून मुंबईत येत असताना समुद्रात एका भीषण वादळात अडकले. 
त्या वेळी त्यांनी असा संकल्प केला की जर हे जहाज सर्व मालासह सुखरूप परत आले, तर त्यातून मिळणाऱ्या नफ्याचा मोठा हिस्सा ते धार्मिक आणि परोपकारी कार्यासाठी खर्च करतील. काही दिवसांनी त्यांचे जहाज सुरक्षितपणे मुंबईच्या बंदरात परतले आणि या यशाची आठवण म्हणून तसेच आपल्या भक्तीचे अर्पण म्हणून त्यांनी गुजरात राज्यातील, भावनगरजवळील पालिताणा येथील, शत्रुंजय पर्वतावर म्हणजेच पालिताणा येथे ‘मोतिशा टुंक’ उभारण्याचे मोठे कार्य हाती घेतले. पालिताणा हे जैन धर्माचे अत्यंत महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र मानले जाते. शत्रुंजय पर्वतावर शेकडो प्राचीन जैन मंदिरे आहेत. या पर्वतावरील मंदिरांचे जे विविध समूह किंवा तटबंदी असलेले स्वतंत्र मंदिर परिसर आहेत, त्यांना जैन परिभाषेत ‘टुंक’ असे म्हटले जाते. यातील मोतिशा टुंक हा पर्वतावरील सर्वात मोठा आणि विस्तीर्ण मंदिर परिसर आहे. याच कालखंडात मुंबईतील जैन बांधवांच्या सोयीसाठी त्यांनी भायखळा येथे भगवान ऋषभदेव यांचे भव्य मंदिर उभारण्याचा निर्णय घेतला. या देरासरची स्थापना १९व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळात म्हणजेच इ.स. १८३० च्या सुमारास झाली.
मंदिराच्या बांधकामासाठी राजस्थानमधील मकराणा येथून अतिशय उच्च दर्जाचा पांढरा संगमरवर खास मागवण्यात आला होता. ज्या ठिकाणी आज हे मंदिर उभे आहे, तिथे पूर्वी एक तलाव होता. हा तलाव बुजवून आणि जमीन सपाट करून मंदिराचा पाया रचला गेला. बांधकामासाठी आवश्यक असलेले पाणी साठवण्यासाठी आणि मजुरांची राहण्याची सोय करण्यासाठी त्या काळात खूप मोठे परिश्रम घ्यावे लागले होते. 
सुमारे ११०० कुशल कारागीर आणि ३००० मजूर या भव्य प्रकल्पात रात्रंदिवस काम करत होते. शेठ मोतिशा यांचे निधन इ.स. १८३६ मध्ये पर्युषण पर्वाच्या काळात झाले. त्यांच्या निधनानंतर त्यांच्या पत्नी दिवाळीबेन यांनी या मंदिराचे उर्वरित सर्व काम आणि त्यासोबतच येथील धर्मशाळेचे बांधकाम पूर्ण केले. धर्मशाळेच्या बांधकामासाठी त्या काळी ८६,००० रुपये खर्च आला होता. मोतिशा जैन देरासरची बांधणी प्रामुख्याने उत्तर भारतीय नागर शैलीतील आहे. यामध्ये पश्चिम भारतातील मारू-गुर्जर म्हणजेच सोळंकी स्थापत्यकलेचा प्रभाव स्पष्टपणे जाणवतो. या शैलीतील मंदिरांची रचना अत्यंत गुंतागुंतीची आणि कोरीव कामात अतिशय सूक्ष्म असते. मंदिराचे अधिष्ठान जमिनीपासून उंच असून त्यावर विविध थरांमध्ये नक्षीकाम केलेले आहे. या अधिष्ठानावर हत्ती, घोडेस्वार आणि विविध प्राण्यांचे चित्रण करणाऱ्या पट्टिका आहेत. अधिष्ठानाच्या वरील आणि शिखराच्या खालील भिंती नक्षीदार आणि सजलेल्या आहेत. भिंतींवर वेली, फुले, भौमितिक नक्षी आणि पौराणिक मानवी आकृत्यांचे कोरीव काम आहे. भिंतीच्या बाहेरील भागावर असलेल्या अनेक देवकोष्टकांमध्ये तीर्थंकरांच्या आणि विविध देव-देवतांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत.
भिंतींच्या प्रत्येक कोनावर नक्षीकाम असून कोणताही भाग रिक्त ठेवलेला नाही. प्रांगणातून काही पायऱ्या चढून मंदिराच्या सभामंडपात प्रवेश होतो. या पायरीमार्गाच्या दोन्ही बाजूला दोन मोठे व वैशिष्ट्यपूर्ण कलाकुसर केलेले संगमरवरी हत्ती आहेत. मांगल्याचे प्रतीक मानले जाणारे हे हत्ती या मंदिराच्या भव्यतेत भर घालतात.
सभामंडपातील संगमरवरी स्तंभांवर अप्सरा, गंधर्व आणि वादकांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. सभामंडपाचे छत घुमटाकार आहे. त्याच्या आतील भागात राशीचक्र आणि जैन कथांमधील प्रसंगांचे चित्रण केलेले आहे. येथील गर्भगृहात आदिनाथ यांची मुख्य मूर्ती स्थापित आहे. चौरसाकार गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार चांदीच्या नक्षीकामाने मढवलेले आहे. गर्भगृहाच्या आत भिंतींवर पांढऱ्या संगमरवराचा वापर केलेला आहे. मोतिशा जैन देरासरमधील मूर्तीशास्त्र हे जैन धर्माच्या प्राचीन नियमांनुसार तयार केलेले आहे. मुख्य देवता भगवान आदिनाथ यांची मूर्ती पांढऱ्या शुभ्र मकराणा संगमरवरी पाषाणातून घडवण्यात आलेली आहे. भगवान आदिनाथ पद्मासन मुद्रेत विराजमान असून ही मुद्रा ध्यान आणि आंतरिक शांतीचे प्रतीक मानली जाते. मूर्तीच्या पादपीठावर बैलाचे म्हणजेच वृषभाचे चिन्ह आहे, 
जे ऋषभदेवांचे ओळख-चिन्ह आहे. मूर्तीला विशेष प्रसंगी सोन्या-चांदीची आंगी (दागिने) चढवली जाते. यामध्ये मुकुट, कुंडल आणि गळ्यातील हारांचा समावेश असतो. मूर्तीच्या छातीवर श्रीवत्स हे शुभ चिन्ह कोरलेले आहे. मूर्तीचे डोळे विशाल आहेत. भाविकांच्या म्हणण्यानुसार, येथील आदिनाथ प्रभूंची मूर्ती इतकी प्रभावी आहे की तिला पाहिल्यावर पालिताणा येथील मुख्य देरासरची आठवण येते. मंदिराचे खालून निमुळते होत जाणारे मुख्य शिखर अनेक लहान उप-शिखरांनी वेढलेले आहे. पायऱ्या-पायऱ्यांची रचना असणारे हे शिखर आकाशाकडे झेपावत असल्याचा भास होतो. शिखरावरील कोरीव काम अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. शिखराच्या सर्वात वरच्या भागात सुवर्ण कलश आणि त्यावर धर्मध्वज आहे. मंदिराच्या आवारात आणि भिंतींवर अनेक उपदेवतांच्या मूर्ती आहेत. यामध्ये रक्षक देवता म्हणून पद्मावती देवीची मूर्ती आहे. देवीच्या हातात पाश, अंकुश आणि फळ अशी शस्त्रे दिसतात. जैन धर्मातील महत्त्वाचे संरक्षक दैवत घंटाकर्ण महावीर यांची स्वतंत्र प्रतिमा या मंदिरात वीर मुद्रेत पाहायला मिळते. मंदिराच्या विविध कोनांमध्ये आणि मंडपात इतर २३ तीर्थंकरांच्या लघुमूर्ती स्थापित आहेत. या सर्व मूर्ती देखील पांढऱ्या संगमरवरी असून त्या ध्यानस्थ मुद्रेत आहेत.
मोतिशा जैन देरासरातील वार्षिक उत्सव आणि प्रथांना मोठे ऐतिहासिक संदर्भ आहेत. पर्युषण पर्व हा जैन धर्मातील सर्वात महत्त्वाचा काळ आहे. शेठ मोतिशा यांचे निधन याच काळात झाले होते. त्यामुळे या पर्वाला येथे विशेष महत्त्व दिले जाते. या आठ दिवसांच्या काळात मंदिरात विशेष प्रवचने, कल्पसूत्र वाचन आणि मूर्तीची विशेष सजावट म्हणजेच अंगरचना केली जाते. संवत्सरीच्या दिवशी हजारो भाविक एकमेकांकडे क्षमायाचना करण्यासाठी येथे एकत्र येतात. भगवान महावीरांच्या जन्मदिनी म्हणजेच महावीर जन्म कल्याणक प्रसंगी या परिसरातून भव्य मिरवणूक काढली जाते. या वेळी फुलांनी सजवलेली पालखी आणि रथाचा सोहळा अनुभवण्यासाठी मुंबईतील अनेक जैनधर्मीय उपस्थित असतात. कार्तिक पौर्णिमेला जेव्हा पालिताणा येथील मुख्य यात्रा सुरू होते, तेव्हा जे भाविक तिथे जाऊ शकत नाहीत, ते भायखळ्याच्या या मंदिरात येऊन भगवान आदिनाथांचे दर्शन घेतात. या दिवशी संपूर्ण मंदिराला विशेष रोषणाई केली जाते. येथे वेळोवेळी उपधान तप आणि धार्मिक शिबिरांचे आयोजन केले जाते. याशिवाय मंदिर ट्रस्टतर्फे वेळोवेळी गरिबांना अन्नदान, वैद्यकीय मदत आणि गरजू विद्यार्थ्यांना शिष्यवृत्ती दिली जाते. दररोज सकाळी ६ ते रात्री ८ वाजेपर्यंत भाविकांना येथे दर्शन घेता येते.
