बहुचरा माता मंदिर

बेचराजी, ता. बेचराजी, जि. मेहसाणा

बहुचरा माता मंदिर उत्तर गुजरातमधील मेहसाणा जिल्ह्यातील बेचराजी येथे आहे. १०८ प्रमुख आदिशक्ती मंदिरांपैकी हे ७१ वे ‘शक्तिपीठ’ (दैवी शक्तीचे स्थान) म्हणून पूजले जाते आणि ‘तंत्र चूडामणी’ ग्रंथात त्याचे महत्त्व नमूद केले आहे. पवित्र आख्यायिकेनुसार, राजा दक्षाने आपल्या पतीचा अपमान केल्यामुळे सतीने यज्ञकुंडात स्वतःला समर्पित केले, तेव्हा संतप्त भगवान शिवाने तिचे शरीर खांद्यावर घेऊन ‘तांडव’ नृत्य सुरू केले. हा वैश्विक क्रोध शांत करण्यासाठी, भगवान विष्णूंनी ‘सुदर्शन चक्रा’चा वापर करून सतीचे शरीर छिन्नविछिन्न केले. तिची डावी मूठ बेचराजी येथे पडली असे मानले जाते. बहुचरा माता ही तृतीयपंथी समाजाची ‘कुलदेवी’ (वंशपरंपरागत कौटुंबिक देवता) देखील आहे.

एका ऐतिहासिक वृत्तानुसार, बडोद्याचे महाराज मानाजीराव गायकवाड (इ.स. १७५१-१७९३) एका गंभीर आजारातून बरे झाल्यानंतर त्यांनी देवीला एक मौल्यवान हार अर्पण केला. सहा नीलमणी आणि दीडशे हिऱ्यांनी जडवलेला हा दागिना ‘नवलखा हार’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. आज ३०० कोटींहून अधिक रुपये मूल्य असलेला हा ऐतिहासिक हार दरवर्षी ‘दसरा’ या शुभप्रसंगी देवीच्या गळ्यात विधीपूर्वक परिधान केला जातो.

गुजरात राज्यात तीन प्रमुख शक्तिपीठे आहेत: अरसुर पर्वत (अंबाजी), पावागढ आणि बहुरचराजी. बहुचरा मातेचे मूळ स्थान बेचारजीपासून तीन किलोमीटर अंतरावर असलेल्या शंखलपूर गावात आहे, जिथे ती एका ‘वरखाडी’ वृक्षाखाली प्रकट झाली असे मानले जाते. प्राचीन काळी, दंडसूर नावाचा एक राक्षस, ज्याने भगवान शिवाकडून वरदान प्राप्त केले होते, तो जवळच्या दैत्यराजपूर येथे राहत होता आणि त्याने तिन्ही लोकांमध्ये अराजकता माजवली होती. देव आणि ऋषींच्या विनंतीवरून, देवीने आठ वर्षांच्या कुमारिकेचे रूप धारण केले आणि एका भयंकर युद्धानंतर, तिने आपल्या त्रिशूळाने त्या राक्षसाचा वध केला. जंगलातील अनेक राक्षसांचा वध केल्यामुळे तिला ‘बहुचरा देवी’ (अनेक कृत्ये/भ्रमंती करणारी देवी) हे नाव मिळाले आणि त्या शहरालाही तिचे नाव मिळाले. बेचराजी, तिच्याकडून. बहुचरा मातेची पूजा तृतीयपंथी समुदाय देखील करतो. ते तिला ‘अर्धनारीश्वर’ – शिव आणि पार्वतीचे एकत्रित रूप – म्हणून अत्यंत श्रद्धेने पूजतात.

या संदर्भात एक लोकप्रिय आख्यायिका अशी आहे की, एका गुजराती राजाला देवीच्या कृपेने पुत्रप्राप्ती झाली, परंतु तो राजकुमार नपुंसक असल्याचे पाहून राजा दुःखी झाला. राजाच्या तीव्र प्रार्थनेनंतर, देवीने राजकुमाराला पौरुषत्व प्रदान केले आणि त्याला मुक्तीचा मार्ग दाखवला. त्यानंतर तो राजकुमार देवीचा कट्टर भक्त बनला आणि तेव्हापासून तृतीयपंथी समुदायाने बहुचरा मातेला आपली कुलदेवता मानून तिची पूजा करण्याची परंपरा सुरू केली. देशाच्या कानाकोपऱ्यातून असंख्य भाविक बेचारजीला प्रवास करतात आणि प्रार्थना करतात की त्यांना पुढच्या जन्मात तृतीयपंथी म्हणून जन्म मिळू नये. पुढील आख्यायिका या स्थळाला महाभारताशी जोडतात. ‘अज्ञातवासा’दरम्यान, अर्जुनाने आपली ओळख लपवण्यासाठी स्थानिक तलावात स्नान केले होते, असे म्हटले जाते, ज्यामुळे त्याने बृहन्नडेचे रूप धारण केले. या परिवर्तनापूर्वी, त्याने आपले धनुष्य परिसरातील ‘शमी’ वृक्षाखाली लपवले होते. अर्जुनाच्या शौर्याचा आणि देवीवरील त्याच्या श्रद्धेचा सन्मान करण्यासाठी, दसऱ्याला ‘शमी’ वृक्षाची पूजा करण्याची परंपरा आजही सुरू आहे. असेही मानले जाते की, बहुचरा मातेच्या आशीर्वादाने, अंबाच्या सन्मानाचा बदला घेण्यासाठी जन्मलेल्या शिखंडीने भीष्माशी युद्ध करण्यापूर्वी पुरुषत्व प्राप्त केले. द्रोणाचार्यांशी युद्ध करण्यापूर्वी शिखंडीने मातेची प्रार्थना केली होती, असे म्हटले जाते.

देवीचे वाहन कोंबडा आहे. ऐतिहासिकदृष्ट्या, अनेकांचा दावा आहे की सोळंकी राजवंश देवीचा एक निष्ठावान भक्त होता, कारण त्यांच्या शाही ध्वजावर कोंबड्याचे चित्र होते. परिणामी, तिला प्रेमाने ‘मुर्गेवाली माता’ (कोंबड्याची आई) म्हणून ओळखले जाते. अलाउद्दीन खिलजीशी संबंधित एक स्थानिक पौराणिक कथा सांगते की, पाटन जिंकल्यानंतर तो बेचराजीला पोहोचला आणि मंदिराच्या वैभवाने थक्क होऊन त्याने आपल्या सैनिकांना ते लुटण्याचा आदेश दिला. भुकेल्या सैनिकांनी परिसरात फिरणाऱ्या अनेक कोंबड्यांना मारून खाल्ले, तरी एक कोंबडा पळून जाण्यात यशस्वी झाला. पहाटे, जेव्हा वाचलेल्या कोंबड्याने बांग दिली, तेव्हा खाल्लेले पक्षी सैनिकांच्या पोटातून चमत्कारिकरित्या जिवंत झाले आणि त्यांचे पोट फाडून बाहेर आले. हे दैवी प्रतिशोध पाहून, खिलजी आणि त्याचे उर्वरित सैन्य घाबरून पळून गेले. ही कथा बहुचरा मातेच्या या मंदिराची दैवी शक्ती दर्शवण्यासाठी सांगितली जाते.

मूळ मंदिर बाराव्या शतकात उभारले गेले होते आणि त्याचे पहिले मोठे नूतनीकरण अठराव्या शतकात बडोद्याचे महाराज मानाजीराव गायकवाड यांनी केले. इसवी सन १७८१ मध्ये, मानाजीराव ‘कल्पुली’ नावाच्या एका गंभीर संसर्गजन्य आजाराने त्रस्त होते. जेव्हा सर्व उपचार निष्फळ ठरले, तेव्हा त्यांनी बहुचरा मातेचा आशीर्वाद घेतला आणि बरे झाल्यास मंदिराच्या नूतनीकरणासाठी सव्वा लाख रुपये खर्च करण्याचे वचन दिले. ते बरे झाल्यावर, इसवी सन १७८३ (विक्रम संवत १८३९) मध्ये बांधकामाला सुरुवात झाली, जसे की भिंतीवरील शिलालेखात नोंद आहे. वार्षिक देखभालीसाठी लागणारे १०,५०० रुपये निधी देण्यासाठी, त्यांनी बेचर, दोडीवाडा आणि शंखलपूर ही गावे दान केली. त्यांनी ‘नवलखा हार’ देखील अर्पण केला, ज्याची किंमत त्यावेळी नऊ लाख रुपये होती आणि आता तो एक अनमोल राष्ट्रीय ठेवा आहे.

गुजरात सरकारने नुकतेच प्राचीन मंदिराचे नूतनीकरण करून, विस्तृत परिसराला सुंदर बनवले आहे. मंदिराकडे जाण्याचा मार्ग विधीसाठी लागणाऱ्या वस्तू आणि ‘प्रसाद’ (पवित्र भोजन) विकणाऱ्या दुकानांनी भरलेला आहे. मुख्य प्रवेशद्वारावर, उजवीकडील कोनाड्यात गणेशाची मूर्ती आहे. अंगणात एक भव्य संगमरवरी रचना आहे, जी तीन भागांमध्ये विभागलेली आहे: ‘आद्यस्थान’ (मूळ स्थान), ‘मध्यस्थान’ (मध्य स्थान) आणि ‘मुख्यस्थान’ (मुख्य स्थान). समोरच्या चौथऱ्यावर कोंबड्याची मूर्ती आहे. मंदिरात एक भव्य ‘सभा मंडप’ आहे, जो कमानीदार प्रवेशद्वारे आणि उत्कृष्ट कोरीव काम असलेल्या स्तंभांनी सुशोभित आहे. ‘गर्भगृहा’मध्ये (पवित्र स्थान) कोंबड्यावर आरूढ असलेली, चार हातांची मनमोहक बहुचरा मातेची मूर्ती स्थापित आहे. तिच्या हातात तलवार, एक पवित्र ग्रंथ आणि त्रिशूल आहे, तर तिचा चौथा हात ‘अभय मुद्रा’ (निर्भयतेची मुद्रा) मध्ये आहे.

देवीचे मूळ प्रकटीकरण स्थान ‘वरखाडी’ वृक्षाजवळ आहे, जिथे ती ‘चैत्र पौर्णिमे’ला प्रकट झाली असे मानले जाते. या ठिकाणी स्फटिकापासून बनवलेले ‘बालयंत्र’ आहे. या संकुलात गणेश, नरसंगवीर, नीलकंठ महादेव, सहेरिया महादेव, सिद्धनाथ महादेव आणि कचोरिया हनुमान यांच्या मंदिरांचा समावेश आहे, तसेच एक प्राचीन ‘यज्ञकुंड’ (यज्ञाची जागा) देखील आहे. संरचनेच्या मागे ‘मान सरोवर’ तलाव आहे, जो स्थानिक दंतकथांनी भरलेला आहे. पूर्वेला वल्लभ भट्ट यांचे निवासस्थान आहे, जे एक महान भक्त आणि ‘आनंद नो गरबो’चे रचनाकार आहेत; त्यांचे नवव्या पिढीचे वंशज आजही विधी सेवा करतात. जवळच ‘वल्लभ भट्ट नी वाव’ नावाचा एक विहीर आहे. असे मानले जाते की देवीने स्वतः ही विहीर प्रकट केली होती, तिच्या समर्पित भक्ताची तहान भागवण्यासाठी, ज्याने तिला पाहिल्याशिवाय पाणी पिण्यास नकार दिला होता.

सोळंकी राजपूत, कोळी, भिल्ल आणि तृतीयपंथी समुदायाची ‘कुलदेवी’ म्हणून, बहुचरा मातेला प्रचंड आदर आहे. लाखो भाविक नवस पूर्ण करण्यासाठी येथे येतात. तिच्या कृपेने ज्यांना मुले होतात, ते पालक आपल्या मुलाचा पहिला केशकर्तन विधी येथे करण्याची परंपरा आहे. भक्त विविध आजारांपासून बरे झाल्याबद्दल कृतज्ञता म्हणून शरीराच्या अवयवांच्या चांदीच्या प्रतिकृती अर्पण करतात, तर काही जण जिवंत कोंबडे अर्पण करतात.

प्रत्येक पौर्णिमेच्या रात्री, चांदीच्या पालखीची मिरवणूक काढली जाते. ‘चैत्र पौर्णिमा’ आणि ‘अश्विन पौर्णिमा’ या सणांदरम्यान, पालखी शंखलपूरला एका भव्य उत्सवासाठी जाते आणि रात्री उशिरा परत येते. पाच दिवसांचा चैत्र उत्सव आणि ‘शारदीय नवरात्री’चे नऊ दिवस मंदिरात प्रचंड गर्दी असते. दसऱ्याला, देवीला ‘शमी’ वृक्षाजवळ शस्त्रांच्या पूजेसाठी नेले जाते आणि याच दिवशी ती पौराणिक ‘नवलखा हार’ परिधान करते. मंदिर दररोज सकाळी ५ वाजल्यापासून रात्री ९ वाजेपर्यंत भाविकांसाठी खुले असते.

उपयुक्त माहिती

  • बेचारजी बस स्थानकापासून ५०० मीटर आणि मेहसाणापासून ४२ किमी अंतरावर आहे.
  • बेचारजी आणि मेहसाणा दोन्ही ठिकाणांहून GSRTC (राज्य परिवहन) बस सेवा उपलब्ध आहेत.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रात पोहोचू शकतात.
  • परिसरात निवास आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क – मंदिर कार्यालय, दूरध्वनी: ०२७३४-२८६३१७, मोबाईल: ९९७९९९६२०६.
Back To Home