नागदेवी माता मंदिर

करावे गाव, नेरूळ, नवी मुंबई

नवी मुंबईतील नेरूळ परिसरात असलेल्या करावे गावात नागदेवी मातेचे प्राचीन मंदिर स्थित आहे. हे शहर जरी आधुनिक असले, तरीही या गावातील आगरी व कोळी समाजबांधवांनी आपली सांस्कृतिक परंपरा अखंडपणे जतन केली आहे. कोकणच्या लोकसंस्कृतीमध्ये निसर्गपूजेला अनन्यसाधारण महत्त्व असल्याने या भागात नागदेवतेची उपासना केली जाते. कोकण किनारपट्टीच्या या भागात पूर्वी मोठ्या प्रमाणावर दलदल आणि जंगले होती. शेती आणि धान्य साठवणुकीचे उंदरांपासून रक्षण करणाऱ्या सर्पांना येथे ‘क्षेत्रपाळ’ किंवा भूमीचे रक्षणकर्ते मानले जाते. त्याच कृतज्ञतेच्या भावनेतून करावे गावात नागदेवीच्या पूजेची परंपरा सुरू झाली. ही देवी संपूर्ण गावाचे नैसर्गिक आपत्ती आणि रोगराईपासून रक्षण करते, अशी ग्रामस्थांची दृढ श्रद्धा आहे.

नागदेवी मातेचा उल्लेख विविध पुराणग्रंथांमध्ये आढळतो. नागदेवीला आदिशक्तीचे एक रूप मानले गेले असून ती नागवंशाची संरक्षक देवता म्हणून पूजली जाते. स्कंद पुराणातील ‘नागर खंड’ आणि ‘तापी खंड’ यामध्ये नागतीर्थाचा आणि नागदेवतेच्या उपासनेचे संदर्भ आहेत. या ग्रंथांनुसार, नागांच्या रूपातील शक्तीची उपासना ही पृथ्वीच्या संतुलनासाठी आणि नैसर्गिक आपत्तींपासून संरक्षणासाठी अनिवार्य असल्याचे सांगितले आहे. महाभारत काळामध्येही नागवंशाचा आणि त्यांच्या कुलदेवतांच्या उपासनेचा विशेष उल्लेख येतो. आध्यात्मिक दृष्टीने नागदेवी हे मानवी शरीरातील कुंडलिनी शक्तीचे प्रतीक मानले जाते. योगशास्त्रामध्ये कुंडलिनीला साडेतीन वेढे घातलेल्या सर्पिणीच्या रूपात कल्पिले असून ती जागृत झाल्यावर साधकाला उच्च आध्यात्मिक स्थितीकडे नेते. त्यामुळे नागदेवीची उपासना ही मानवी शरीरातील अंतर्निहित ऊर्जेच्या आणि चेतनेच्या जागृतीशी थेट संबंधित आहे. ऐतिहासिक संदर्भांनुसार, ही देवता नाग जमातीचे आराध्य दैवत होती. धार्मिक ग्रंथांनुसार, नागांची पूजा ही मुळात सृष्टीतील निसर्गदत्त शक्तींची पूजा आहे. या देवतेच्या उपासनेत कोणत्याही प्रकारच्या कठीण कर्मकांडापेक्षा सात्विक भावनेला अधिक प्राधान्य दिले जाते.

करावे येथील या मंदिराचा इतिहास असा की पूर्वी येथे एका प्राचीन वटवृक्षाच्या छायेत पाषाण स्वरूपात देवीची पूजा केली जात असे. देवीचे हे एक स्वयंभू स्थान मानले जाते. गावातील शेतकरी आणि मच्छीमार बांधव कोणत्याही शुभकार्याची सुरुवात देवीच्या दर्शनानेच करतात. नवी मुंबई शहराचा विस्तार होत असताना करावे गावाचाही कायापालट झाला. या काळात ग्रामस्थांनी एकत्र येऊन लोकवर्गणीतून या जुन्या देवस्थानाचा जीर्णोद्धार करण्याचे ठरवले. आज या जागी सिमेंट, काँक्रीट आणि संगमरवरी पाषाणाचे प्रशस्त मंदिर उभे आहे.

नेरूळ येथील करावे गावाच्या मध्यवर्ती ठिकाणी, एका प्राचीन वटवृक्षाच्या शेजारी नागदेवी मातेचे हे मंदिर आहे. मंदिरासमोर असलेल्या प्रांगणात पेव्हरब्लॉकची फरसबंदी आहे. प्रांगणातून सहा पायऱ्या चढून उंच पीठावर असलेल्या मंदिराच्या मुखमंडपात प्रवेश होतो. मुखमंडप, सभामंडप व त्यापुढे गर्भगृह अशी या मंदिराची संरचना आहे. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूला देवीचे वाहन असलेल्या सिंहांची शिल्पे आहेत. मुखमंडपाच्या छतावर दोन्ही बाजूंना दोन साधूंची व गजराजांची शिल्पे आहेत. त्यामधील भागात असलेल्या देवळीत नागमातेची मूर्ती आहे. या देवळीच्या वरच्या भागात कमळाकार कळस, त्यावर आमलक व शिखर आहे. येथील मुखमंडप व सभामंडप हे अर्धखुल्या स्वरूपाचे आहेत. यांमधील सर्व स्तंभ हे एकमेकांशी महिरपी कमानींनी जोडलेले आहेत.

सभामंडपात संगमरवरी फरसबंदी असून पुढे प्रदक्षिणा मार्ग सोडून गर्भगृहाची रचना आहे. गर्भगृहाच्या दर्शनी भिंतीवर प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना असलेल्या देवकोष्टकांत गणपती व हनुमान यांच्या मूर्ती आहेत. सभामंडपापेक्षा येथील गर्भगृह काहीसे उंच आहे. गर्भगृहात मध्यभागी एका उंच संगमरवरी चौथऱ्यावर नागदेवी मातेची तांदळा स्वरूपातील पाषाण मूर्ती विराजमान आहे. विविध वस्त्रे व अलंकार ल्यालेल्या या मूर्तीच्या डोक्यावर सुंदर नक्षीदार मुकुट व चांदीचे डोळे आहेत. मूर्तीवर धातूच्या नागाने छत्र धरलेले आहे. या मूर्तीच्या मागे अष्टभुजाधारी देवीची सिंहावर स्वार असलेली सुंदर मूर्ती आहे. या मूर्तीच्या उजवीकडील हातांमध्ये तलवार (खड्ग), त्रिशूळ, तिसरा हात आशीर्वाद देण्याच्या मुद्रेत व खालच्या हातात कमळाचे फूल आहे. डाव्या बाजूकडील हातांमध्ये वरच्या हातात शंख, दुसऱ्या हातात गदा, तिसऱ्या हातात बाण आणि सर्वात खालच्या हातात धनुष्य आहे. ही मूर्ती अत्यंत देखणी आणि तेजस्वी आहे. कलात्मक मुकुट धारण केलेल्या या देवीच्या अंगावर अनेक अलंकार आहेत. त्यामध्ये हार, कर्णफुले, बाजूबंद, बांगड्या आणि कमरपट्टा यांचा समावेश आहे. या मंदिराच्या गर्भगृहावर त्रिस्तरीय शिखर आहे. या प्रत्येक थरामध्ये वैशिष्ट्यपूर्ण देवळ्यांची रचना आहे. आमलक व शिखर असलेल्या या देवळ्यांमध्ये विविध देवदेवतांच्या सुंदर मूर्ती आहेत. शिखराच्या शीर्षभागी दोन आमलक व त्यावर सोनेरी कळस आहे. मंदिर परिसरात सुंदर उद्यान विकसित करण्यात आलेले असून त्यामध्ये अनेक शोभेची व फुलझाडे आहेत.

या मंदिरात वर्षभर विविध धार्मिक कार्यक्रम होतात. त्यात नागपंचमी हा सर्वात मोठा उत्सव मानला जातो. या दिवशी देवीला दुग्धाभिषेक आणि पंचामृत अभिषेक केला जातो. उत्सवकाळात करावे गावातील तसेच नवी मुंबई परिसरातील भाविक दर्शनासाठी येथे मोठी गर्दी करतात. यावेळी देवीची पालखीतून संपूर्ण गावातून मिरवणूक काढली जाते आणि महाप्रसादाचे वाटप केले जाते.

चैत्र आणि आश्विन महिन्यातील नवरात्रोत्सवही येथे मोठ्या उत्साहात साजरे होतात. नऊ दिवस मंदिरात घटस्थापना, भजन आणि कीर्तनाचे आयोजन केले जाते. अष्टमी आणि नवमीला मंदिरात होमहवन आणि यज्ञ होतो.

पहाटे पाच वाजता काकड आरतीने मंदिराची दिनचर्या सुरू होते. सकाळी नऊ वाजता धुपारती तर सूर्यास्तानंतर सायंआरती होते. दररोज सकाळी पाच वाजल्यापासून रात्री दहा वाजेपर्यंत भाविकांना या मंदिरात नागदेवी मातेचे दर्शन घेता येते.

उपयुक्त माहिती

  • वाशी येथून ७ किमी अंतरावर
  • नेरूळ रेल्वे स्थानकापासून २.५ किमी अंतरावर
  • नवी मुंबईतील अनेक भागांतून एनएमएमटी बसची सुविधा
  • खासगी वाहने मंदिरापर्यंत येऊ शकतात
  • परिसरात निवास व न्याहारीची सुविधा आहे
  • संपर्क : गणेश पाटील, सदस्य, मो. ९८२०५६१०५६, सचिन पाटील, सदस्य, मो. ९६६४२४३७९९
Back To Home

मंदिरे