कोकण ही परशुरामाची भूमी मानली जाते. या किनारपट्टीच्या प्रदेशाला मोठा धार्मिक वारसा लाभलेला आहे. रायगड जिल्ह्यातील महाड तालुक्याचे ऐतिहासिक महत्त्व मोठे असून येथेच छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची राजधानी किल्ले रायगड वसवली होती. याच महाड तालुक्याच्या दक्षिण टोकाला सह्याद्रीच्या रांगांमध्ये आणि रायगड जिल्ह्याच्या सरहद्दीवर विन्हेरे हे गाव वसले आहे. विन्हेरे येथील झोलाई माता मंदिर हे संपूर्ण कोकणच्या ‘गाव रहाटी’ परंपरेचे मुख्य केंद्र मानले जाते. कोकणातील मंदिरांची परंपरा ही प्रामुख्याने ग्रामदेवता आणि लोकदेवतांच्या भोवती आधारलेली आहे. विन्हेरेच्या झोलाई मातेचा संबंध महाडच्या धार्मिक इतिहासाशी जवळचा आहे. महाडचे ग्रामदैवत वीरेश्वर महाराज यांची झोलाई देवी ही ‘थोरली बहीण’ मानली जाते.
विन्हेरे येथील झोलाई माता मंदिर हे ऐतिहासिक आणि प्रशासकीयदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान आहे. या मंदिराला ब्रिटिश काळापासून अधिकृत मान्यता मिळाली असून १८८६ सालची एक ऐतिहासिक सनद आजही उपलब्ध आहे. त्यामध्ये देवीच्या मालकीची जमीन आणि मंदिराच्या व्यवस्थापनाचा सविस्तर उल्लेख आढळतो. मराठा साम्राज्याच्या काळातही या परिसरातील मंदिरांना राजाश्रय मिळत असे. महाड हे महत्त्वाचे बंदर आणि व्यापारी केंद्र असल्यामुळे विन्हेरेसारखी गावे लष्करी तसेच व्यापारी मार्गावरील मोक्याची ठिकाणे होती. कोकणच्या गाव रहाटी परंपरेत देवीला ‘मालकीण’ म्हटले जाते.
विन्हेरेची झोलाई माता ही महाड आणि पोलादपूर तालुक्यातील ८४ महसूल गावांची, अर्थात ‘चौऱ्याऐंशी चौरसाची’ मालकीण मानली जाते. या ८४ गावांच्या समाजव्यवस्थेत देवीचे स्थान सर्वोच्च असून प्रत्येक गावची सुख-दुःखे या देवीशी जोडलेली आहेत.
झोलाई मातेबाबत एक प्राचीन आख्यायिका सांगितली जाते. एका भक्तीपरायण मुलीने स्वतःच्या पावित्र्याचे रक्षण करण्यासाठी जमिनीत झेप घेतली आणि तिथेच देवीचे रूप प्रकट झाले. देवीची ही मूर्ती या परिसरातील फाळकेवाडी येथील ‘झोल खासण’ या ठिकाणी सापडली. ती मूर्ती एका ‘झोळी’मध्ये घालून सध्याच्या ठिकाणी आणली गेली, त्यामुळे तिला ‘झोलाई’ असे नाव पडले. किल्ले रायगडाच्या पायथ्याशी असलेल्या पाचाड जवळील वाडीस येथील झोलाई देवीचा संदर्भही विन्हेरेच्या मंदिराशी जोडला जातो. यावरून या देवीचा प्रभाव संपूर्ण दक्षिण रायगडमध्ये असल्याचे दिसून येते.
विन्हेरे गावाच्या मध्यवर्ती ठिकाणी देवीचे मंदिर आहे. मंदिराभोवती असलेल्या आवारभिंतीच्या प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या प्रांगणात प्रवेश होतो. 
मूळ लाल चिऱ्याच्या मंदिराचा काही वर्षांपूर्वी झालेल्या जीर्णोद्धारानंतर मंदिराला सध्याचे स्वरूप प्राप्त झालेले आहे. या मंदिराचे पूर्ण बांधकाम हे शुभ्र संगमरवरी पाषाणातून केलेले आहे. प्रांगणातून पाच पायऱ्या चढून मंदिराच्या दर्शनमंडपात प्रवेश होतो. तीन दर्शनमंडप, सभामंडप, अंतराळ व गर्भगृह अशी मंदिराची संरचना आहे. मुख्य दर्शनमंडपाच्या दोन्ही बाजूंना असलेल्या लहान संगमरवरी मंदिरांमध्ये कोलजाई देवी आणि वाघजाई देवी यांच्या मूर्ती आहेत. येथील सर्व दर्शनमंडप व सभामंडप हे अर्धखुल्या स्वरूपाचे आहेत. येथील सर्व स्तंभांवर वैशिष्ट्यपूर्ण कोरीव काम केलेले आहे. अंतराळाच्या भिंतींमध्ये दोन्ही बाजूला देवकोष्टके आहेत. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या द्वारशाखांवर नक्षीदार स्तंभ व प्रवेशद्वाराच्या उत्तरांगावर शिखर तोरण आहे. गर्भगृहात वज्रपिठावर झोलाई मातेची काळ्या पाषाणात घडवलेली मूर्ती आहे. ही मूर्ती महिषासुरमर्दिनी स्वरूपातील असून देवीने आपल्या पायाखाली महिषासुराचे दमन केल्याचे यात दिसून येते. देवीच्या हातांमध्ये त्रिशूळ आणि खड्ग यांसारखी शस्त्रे कोरलेली आहेत. तिच्या मस्तकावर मुकुट आणि गळ्यात अलंकार आहेत. मुख्य मूर्तीच्या दोन्ही बाजूंना प्रत्येकी दोन अशा एकूण चार लहान मूर्तींची स्थापना केलेली आहे. 
या उपमूर्ती देखील काळ्या पाषाणातील असून त्या उभ्या स्थितीत आहेत. या सर्व पाचही मूर्ती एका ओळीने मांडलेल्या आहेत. देवीचे हे अष्टभुजा रूप शक्तीचे प्रतीक मानले जाते. मंदिराच्या परिसरात सुमारे २५० वर्षे जुने एक महादेव मंदिर आहे. गावाच्या संरक्षणासाठी झोलाई मातेसोबत तिच्या इतर पाच बहिणींची मंदिरे विन्हेरेमध्ये विविध दिशांना आहेत. यामध्ये झोलाई मातेचे मंदिर पश्चिमेला, वाघजाई व कोलजाईचे मंदिर पूर्वेला, सोमजाईचे मंदिर उत्तरेला आणि भैरीचे मंदिर दक्षिणेला आहे.
हे मंदिर सामाजिक समरसतेचे एक उत्तम उदाहरण मानले जाते. कोकणातील गाव रहाटी परंपरेनुसार प्रत्येक समाजाला मंदिराच्या उत्सवात मानाचे स्थान दिले आहे. हे मान-सन्मान पिढ्यानपिढ्या चालत आले असून त्यातून गावाची एकता दिसून येते. भोई समाज देवीच्या पालखीचे मुख्य मानकरी आहेत, ते पालखी उचलण्याचे काम करतात. कातकरी समाज छबिन्यात ‘हिलाल’ म्हणजेच मशाली पेटवण्याचे काम आपला सन्मान समजून पूर्ण करतो. धोबी समाज देवीची वस्त्रे आणि पायघड्या धुण्याचे काम करतो. सोनार समाज देवीच्या मुखवट्यांना आणि दागिन्यांना चकाकी देण्याची जबाबदारी पार पाडतो. गुरव किंवा पुजारी नियमित पूजा आणि नैवेद्याची व्यवस्था पाहतात.
उत्सवाच्या वेळी ८४ गावांचे प्रतिनिधी एकत्र येतात तेव्हा कोणताही भेदाभेद पाळला जात नाही. महाडच्या श्री वीरेश्वर महाराजांशी असलेल्या नातेसंबंधामुळे छबिन्याच्या वेळी देवीची पालखी जेव्हा महाडला जाते, तेव्हा महाडकर तिचे स्वागत ‘माहेरवाशीण’ म्हणून करतात. गोंधळी समाजाचा गोंधळ आणि जागरणाची गाणी यामुळे उत्सवाची रात्र परंपरेनुसार साजरी होते. अनेक साहित्यिक, सांस्कृतिक अभ्यासक आणि कलाकारांनी या मंदिराला भेट देऊन येथील रचना व परंपरेचे कौतुक केले आहे.
विन्हेरे येथील सर्वात मोठा उत्सव म्हणजे ‘छबिना उत्सव’ होय. हा सोहळा दरवर्षी होळीनंतर येणाऱ्या तुकाराम बीजेच्या दिवशी साजरा केला जातो. या उत्सवासाठी ८४ गावांतील भाविक विन्हेरेत जमा होतात. रात्री झोलाई मातेसह तिच्या वाघजाई, कोलजाई, सोमजाई आणि भैरी या पाच बहिणींच्या पालख्या सजवून मिरवल्या जातात. तामणे गावची जननी माता आणि शिरसवणे गावची कलकाई माता या बहिणी सुद्धा झोलाई मातेच्या भेटीला येतात. या मिरवणुकीत मशालींचा उजेड आणि पारंपारिक वाद्यांचा निनाद असतो. या उत्सवाचे सर्वात मोठे ऐतिहासिक वैशिष्ट्य म्हणजे पोलीस प्रशासनातर्फे देवीला दिली जाणारी ‘शासकीय सलामी’ हे आहे. यावेळी पोलीस प्रशासनाचे कर्मचारी बंदुकीच्या पाच फैरी झाडून देवीला मानवंदना देतात. ही सलामी मिळाल्यानंतरच देवीची पालखी पुढे मार्गस्थ होते. ही परंपरा ब्रिटिश काळापासून सुरू असल्याचे मानले जाते. छबिन्यामध्ये तमाशाच्या सहभागाने उत्सवाचा प्रारंभ आणि सांगता करण्याची पद्धत आजही जपली आहे. नवरात्रोत्सवात नऊ दिवस मंदिरात जागर, घटस्थापना आणि अखंड नंदादीप असतो. विजयादशमीला सीमोल्लंघनाचा सोहळा पार पडतो. दररोज सकाळी ६ ते दुपारी १ व दुपारी ३ ते रात्री ९.३० या वेळेत भाविकांना झोलाई मातेचे दर्शन घेता येते.
