धानेश्वर महादेव मंदिर

तुपगाव, ता. खालापूर, जि. रायगड

पनवेल आणि खालापूर तालुक्यांच्या सीमेवर धानेश्वर महादेव मंदिर वसले आहे. तुपगाव या प्राचीन गावाच्या शांत परिसरात असलेल्या या मंदिराला उत्तर कोकणच्या आध्यात्मिक वारशात महत्त्वाचे स्थान आहे. पाताळगंगा नदीच्या सुपीक खोऱ्यात असलेल्या या भूमीचा संबंध मानवी संस्कृतीच्या उगमकाळापर्यंत जातो. धानेश्वर मंदिर हे उत्तर कोकणातील शैव परंपरेचा एक प्राचीन दुवा आहे. साधारण आठशे ते हजार वर्षांचा इतिहास असलेले हे मंदिर शिलाहार राजवटीच्या कालखंडातील मानले जाते. शिलाहार राजांच्या काळापासून सुरू झालेला हा प्रवास पेशवे काळातील जीर्णोद्धारापर्यंत आणि भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील क्रांतिकारकांच्या स्मृतींपर्यंत जोडला गेला आहे.

उत्तर कोकणातील धार्मिक जीवनावर शैव, वैष्णव आणि शाक्त पंथांचा मोठा प्रभाव राहिला आहे. विशेषतः स्वराज्याची राजधानी असलेल्या रायगड जिल्ह्यात शिवमंदिरांची संख्या मोठी आहे. तुपगावचे धानेश्वर मंदिर याच परंपरेचा भाग असून त्याचा मूळ पाया शिलाहार राजवटीत (इ.स. ८०० ते १२६५) घातला गेला, असे अभ्यासकांचे मत आहे. शिलाहार राजे स्वतःला ‘तगरापूरवराधीश्वर’ म्हणवून घेत. ते भगवान शिवाचे परम भक्त होते, त्यामुळे त्यांच्या काळात कोकणात अनेक महत्त्वाच्या मंदिरांची निर्मिती झाली. शिलाहार राजवटीनंतर या प्रदेशावर यादवांची आणि बहामनी सुलतानशाहीची सत्ता आली. पुढे १८ व्या शतकात मराठा साम्राज्याचा विस्तार झाला तेव्हा पेशवे काळात या मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्यात आला. मंदिराच्या शिखरावर आणि गर्भगृहाच्या बाहेरील बांधकामावर पेशवेकालीन स्थापत्यशैलीचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.

पौराणिक कथेनुसार, भस्मासुराच्या जाचातून सुटण्यासाठी भगवान शिव जेव्हा दक्षिण दिशेला आले होते, तेव्हा त्यांनी सह्याद्रीच्या कुशीत काही काळ वास्तव्य केले. याच दरम्यान कुबेराने शिवाची कठोर तपस्या करून त्यांना प्रसन्न करून घेतले. शिवाने कुबेराला वर दिला की जो कोणी या ठिकाणी कुबेराच्या श्रद्धेने शिवाची पूजा करेल, त्याच्या घरातील धनाचा साठा कधीही कमी होणार नाही. म्हणूनच या देवाला धानेश्वर असे नाव मिळाले. या परिसरात प्राचीन काळी गुप्त धन असल्याचे मानले जात होते आणि या ईश्वराच्या उपासनेने समृद्धी मिळते, अशीही एक लोकभावना आहे. दुसरी आख्यायिका पांडवांशी संबंधित आहे. वनवासात असताना पांडवांनी काही काळ पाताळगंगा नदीच्या खोऱ्यात व्यतीत केला होता. त्यांनी स्वतः येथे शिवलिंगाची पूजा केली आणि काही कुंडांची निर्मिती केली.

धानेश्वर मंदिराचा इतिहास भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याशी देखील जोडलेला आहे. १८९७ मध्ये पुण्यात रँड नावाच्या ब्रिटिश अधिकाऱ्याने केलेल्या अत्याचाराचा बदला घेण्यासाठी चाफेकर बंधूंनी (दामोदर, बाळकृष्ण आणि वासुदेव) क्रांतीची योजना आखली होती. ब्रिटिश गुप्तहेरांपासून वाचण्यासाठी त्यांनी तुपगावच्या या धानेश्वर मंदिराची निवड केली. मंदिराच्या परिसरातील एका विशाल वटवृक्षाखाली बसून त्यांनी देशसेवेसाठी प्राण अर्पण करण्याची शपथ घेतली होती, असे सांगितले जाते. या ऐतिहासिक घटनेमुळे हे स्थान देशभक्तीच्या प्रेरणेचे केंद्र बनले आहे.

मंदिराचा परिसर नैसर्गिक सौंदर्याने नटलेला आहे. मंदिराच्या प्रांगणात शतकांपासून उभे असलेले वडाचे, पिंपळाचे आणि चिंचेचे डेरेदार वृक्ष मंदिराच्या प्राचीनतेची साक्ष देतात. मंदिरासमोर एक दीपमाळ, प्राचीन वीरगळ, मंदिराचे काही प्राचीन अवशेष, नंदी व कासवमूर्ती आहेत. प्रांगणातून चार पायऱ्या चढून उंच जगतीवर असलेल्या मंदिराच्या मुखमंडपात प्रवेश होतो. या मुखमंडपाच्या दर्शनी भागात ‘सन १६६४’ असे कोरलेले आहे. यावरून इ.स. १६६४ मध्ये या मंदिराचा जीर्णोद्धार झाल्याचे स्पष्ट होते. मुखमंडप, सभामंडप व गर्भगृह अशी या मंदिराची रचना आहे. मुखमंडपातून सभामंडपाकडे जाण्याच्या अरुंद मार्गावर असलेल्या एका वज्रपीठावर शुभ्र संगमरवरी नंदीची मूर्ती आहे. त्यापुढे सभामंडप व प्रदक्षिणा मार्ग सोडून गर्भगृहाची रचना आहे. सभामंडपात लाकडी स्तंभ व मध्यभागी हवनकुंड आहे. गर्भगृहाच्या दर्शनी भिंतीत दोन्ही बाजूला असलेल्या देवकोष्टकांत गणपती व लक्ष्मीनारायणाच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या द्वारशाखांवर नक्षीदार कलाकुसर केलेली आहे. यामध्ये खालच्या बाजूला दोन द्वारपाल व कीर्तिमुख शिल्प आहे. प्रवेशद्वाराच्या उत्तरांगावरही अनेक शिल्पे कोरलेली आहेत. सभामंडपातून तीन पायऱ्या उतरून खोलगट भागात असलेल्या गर्भगृहात प्रवेश होतो. गर्भगृहात मध्यभागी जमिनीवर अखंड पाषाणातील प्राचीन शिवपिंड आहे. शिवपिंडीच्या मागील भिंतीवर माता पार्वतीची मूर्ती आहे. या मंदिराच्या सभामंडपावर कौलारू छत व गर्भगृहावर वर निमुळते होत जाणारे शिखर आहे.

येथे वर्षभर विविध धार्मिक उत्सव साजरे होतात, त्यामध्ये महाशिवरात्रीचा उत्सव सर्वात मोठा असतो. या दिवशी येथे जत्रा असते आणि हजारो भाविक दर्शनासाठी येतात. भगवान धानेश्वराला जलाभिषेक आणि रुद्राभिषेक अर्पण केला जातो. श्रावण महिन्यात देखील प्रत्येक सोमवारी मोठी गर्दी असते. शिवलिंगावर विविध प्रकारच्या पाना-फुलांची पूजा बांधली जाते. याशिवाय त्रिपुरारी पौर्णिमा, गणेशोत्सव आणि हनुमान जयंती यांसारखे सणही मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात.

उपयुक्त माहिती

  • खोपोली येथून १८ किमी अंतरावर
  • पनवेल येथून २४ किमी अंतरावर
  • पनवेल येथून एसटीची सुविधा
  • खासगी वाहने मंदिरापर्यंत येऊ शकतात
  • परिसरात निवास व न्याहारीसाठी अनेक सुविधा
  • संपर्क : रोशन गुरव, पुजारी, मो. ७७५५९०९९०२
Back To Home

मंदिरे