सोमनाथ महादेव मंदिर

तळेटी, ता./जि. मेहसाणा

मेहसाणा जिल्ह्यातील प्रख्यात आणि आध्यात्मिकदृष्ट्या चैतन्यमय शिवमंदिरांमध्ये तळेटी गावातील सोमनाथ महादेव मंदिराचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. मेहसाणा शहरापासून अवघ्या ५ किलोमीटर अंतरावर, तळेटी मुख्य रस्त्यावर वसलेले हे पवित्र मंदिर दीडशे वर्षांहून अधिक जुना वारसा जपून आहे. काळाच्या ओघात, सोमनाथ महादेव मंदिर या शहरी विस्ताराचे एक अविभाज्य केंद्र बनले आहे, इतके की आजूबाजूच्या परिसराला या मंदिरामुळेच ‘सोमनाथ रोड’ अशी ओळख मिळाली आहे. स्थानिक ग्रामस्थ आणि आसपासच्या भागातील भाविकांची भगवान महादेवांवर अगाध श्रद्धा आहे. या परिसरातील स्वयंभू शिवलिंगाची मनापासून प्रार्थना केल्यास सर्व मनोकामना पूर्ण होतात, अशी भाविकांची दृढ श्रद्धा आहे.

या मंदिराचा इतिहास सुमारे १५० वर्षे जुना आहे. स्थानिक लोककथेनुसार, हा परिसर एकेकाळी घनदाट झाडीने व्यापलेला होता, जिथे स्थानिक गुराखी आपली गुरे चरायला आणत असत. एके दिवशी, कळपातील एक गाय एका विशिष्ट ठिकाणी आपोआप दूध देऊ लागली. ही विलक्षण घटना सलग काही दिवस घडल्यामुळे स्थानिकांचे कुतूहल वाढले. त्या जागेचे उत्खनन केले असता, त्यांना जमिनीत गाडलेले एक स्वयंभू शिवलिंग सापडले. त्यानंतर, भाविकांनी त्या पवित्र भूमीवर एक छोटेसे मंदिर उभारले. या आध्यात्मिकदृष्ट्या जागृत शिवलिंगाची ख्याती पसरताच, मोठ्या संख्येने भाविक तिथे येऊ लागले. नवस पूर्ण झाल्याबद्दल कृतज्ञता म्हणून, भाविक तिथे ‘चेथरा’ (कपड्याचे तुकडे) बांधत असत, ज्यामुळे या देवाला सुरुवातीला ‘चेथरिया महादेव’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

शंभर वर्षांपूर्वी मंदिराचा पहिला मोठा जीर्णोद्धार झाला, त्यानंतर ते सोमनाथ महादेव मंदिर म्हणून ओळखले जाऊ लागले. धार्मिक आणि पौराणिक तत्त्वांनुसार, ‘सोमनाथ’ हे नाव भगवान शिवांना ‘सोमाचा’ म्हणजेच चंद्रदेवाचा ‘स्वामी’ म्हणून संबोधते. स्कंद पुराणातील प्रभास खंडात वर्णन केल्याप्रमाणे, चंद्रदेवाने राजा दक्षच्या शापातून मुक्त होण्यासाठी भगवान शिवांची कृपा मिळवण्याकरिता कठोर तपश्चर्या केली होती. जरी मेहसाण्यातील हे मंदिर सोमनाथच्या मूळ बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी नसले, तरी स्थानिक परंपरेनुसार, येथे सोमनाथ रूपातील शिवाची तितक्याच भक्तीभावाने पूजा केली जाते. अलीकडील जीर्णोद्धारानंतर मंदिराला त्याचे सध्याचे वास्तुशिल्पीय वैभव प्राप्त झाले आहे. मंदिराचे प्रवेशद्वार एका तटबंदीच्या भिंतीमध्ये आहे. प्रवेशद्वाराच्या वर, भगवान शिवांची मध्यवर्ती मूर्ती असून त्यांच्या डाव्या बाजूला भगवान गणेश आणि उजव्या बाजूला भगवान कार्तिकेय यांच्या मूर्ती आहेत. या प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर एका प्रशस्त अंगणात प्रवेश होतो. अंगणाच्या उजव्या बाजूला ‘सत्संग’ हॉल आहे, तर सोमनाथ महादेव मंदिराची मुख्य वास्तू मध्यभागी उभी आहे. प्रवेशद्वारापासून मुख्य मंदिरापर्यंत एक कमानीदार, गजपृष्ठाकार छप्पर आहे. वास्तुकलेमध्ये एक छताचा उघडा मंडप, त्यानंतर ‘अंतराळ’ आणि शेवटी ‘गर्भगृह’ यांचा समावेश आहे. मंदिराचे प्रवेशद्वार ‘शिव परिवाराच्या’ सुंदर चित्राने सजलेले आहे. अंतराळात, गर्भगृहाच्या अगदी समोर नंदीची मूर्ती आहे आणि त्यानंतर कासवाची प्रतिकृती आहे. अंतराळातील कोनाड्यांमध्ये भगवान गणेश आणि भगवान हनुमानांच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहाच्या संगमरवरी दरवाजाच्या खांबांच्या पायथ्याशी द्वारपाल कोरलेले आहेत, तर खालील उंबरठ्यावर ‘कीर्तिमुख’ आहे. ‘ललाटबिंबावर’ गणेशाची मूर्ती आहे, ज्याच्या वर भगवान महादेवांची प्रतिमा आहे. गर्भगृहाच्या आत, सोमनाथ महादेवांचे स्वयंभू शिवलिंग पाच पवित्र धातूंनी (पंचधातू) बनवलेल्या शालुंकेत विराजमान आहे आणि त्यावर नागाचा फणा आहे. शिवलिंगावर नक्षीदार चांदीचे आवरण आहे. गर्भगृहाच्या मागील भिंतीवरील कोनाड्यात माता पार्वती विराजमान आहे. गर्भगृहावर ‘उरुशृंग’ शैलीतील उंच शिखर आहे, ज्यावर दोन स्तरांचा ‘आमलक’ आणि सुवर्ण कलश आहे. सभा मंडपाच्या वरही एक लहान शिखर आहे. मंदिराच्या बाहेरील भिंती विविध देवतांच्या कोनाड्यांनी सजवलेल्या आहेत. मुख्य मंदिराच्या मागील मोकळ्या जागेत एक लहान शिवलिंग आहे, ज्याच्या मागे एका उंच चौथऱ्यावर भगवान शिवांची ध्यानस्थ मूर्ती आहे. याशिवाय, मंदिर परिसरात संतोषी माता, नागदेवता, बळियादेव आणि शीतळा माता यांची मंदिरे आहेत.

नित्य पूजा आणि ‘आरती’ दररोज नियमितपणे केली जाते. शिवलिंगाची पूजा पारंपरिक वैदिक विधींनुसार केली जाते. महाशिवरात्री आणि वर्षभरातील इतर महत्त्वाचे सण मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. सणासुदीच्या काळात शिवलिंगाची सुंदर आरास केली जाते. श्रावण महिन्यात मंदिराची पवित्रता अधिकच वाढते, ज्या दरम्यान दर सोमवारी हजारो भाविक दर्शनासाठी येतात. या दिवशी १५१ दिव्यांनी विशेष ‘आरती’ केली जाते. श्रावण महिन्यातील अमावास्येला मंदिर परिसरात एक मोठा मेळा भरतो. हा मेळा मेहसाणा जिल्ह्यातील सर्वात प्रमुख उत्सवांपैकी एक मानला जातो. मंदिर भाविकांसाठी सकाळी ५:०० ते ११:०० आणि दुपारी ४:०० ते रात्री ८:०० या वेळेत खुले असते.

उपयुक्त माहिती

  • मेहसाणापासून ५ कि.मी. अंतरावर स्थित.
  •  राज्यातील विविध शहरांतून मेहसाणापर्यंत GSRTC बस सेवा उपलब्ध आहेत.
  •  मेहसाणा ते तळेटी गावापर्यंत GSRTC बस सेवा उपलब्ध आहेत.
  •  खाजगी वाहने मंदिराच्या समर्पित पार्किंग क्षेत्रात उभी करता येतात.
  •  परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
Back To Home