ജലേശ്വർ മഹാദേവ് ക്ഷേത്രം

കഡ ദർവാസ, വിസ്‌നഗർ, താലൂക്ക് വിസ്‌നഗർ, ജില്ല മെഹ്‌സാന

മെഹ്‌സാന ജില്ലയുടെ സാംസ്കാരികവും ചരിത്രപരവുമായ ഹൃദയഭൂമിയായി പരക്കെ അംഗീകരിക്കപ്പെട്ട വിസ്‌നഗർ നഗരത്തിൽ, അതീവ പ്രശസ്തിയാർജ്ജിച്ച ഒരു പുണ്യസ്ഥലമായി ജലേശ്വർ മഹാദേവ് ക്ഷേത്രം നിലകൊള്ളുന്നു. കഡ ഗ്രാമത്തിന്റെ അതിർത്തിക്കടുത്തായി, വിജയ് പാര (വിജയ്പുര) പ്രദേശത്തിന് സമീപമായാണ് ഈ പുണ്യക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. കഡയുടെ പ്രാന്തപ്രദേശത്തുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തെ ഭക്തർ ‘കഡ ജലേശ്വർ’ എന്ന് വിളിക്കാറുണ്ട്. വിസ്‌നഗറിന്റെ നഗരാസൂത്രണം അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ കോട്ടകളുമായും കവാടങ്ങളുമായും ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇവയിൽ, ക്ഷേത്രത്തിന് സമീപമുള്ള ‘കഡ ദർവാസ’ ഒരു പ്രധാന ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ അടയാളമായി നിലകൊള്ളുന്നു. ‘തീൻ ദർവാസ’, ‘ഹീര വാവ്’ (പടവുകളുള്ള കിണർ), ‘ഡെലിയ’ തടാകം തുടങ്ങിയ വാസ്തുവിദ്യാ വിസ്മയങ്ങൾക്കൊപ്പം, സന്ദർശകർക്കും തീർത്ഥാടകർക്കും ഒരുപോലെ ആകർഷണീയമായ കേന്ദ്രമായി ജലേശ്വർ മഹാദേവ് ക്ഷേത്രം തുടരുന്നു.

ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉത്ഭവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രാദേശിക ഐതിഹ്യങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ഏകദേശം എണ്ണൂറ് വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ്, ഈ പ്രദേശം ഇടയന്മാർ തങ്ങളുടെ കന്നുകാലികളെ മേയാൻ കൊണ്ടുവന്നിരുന്ന ഇടതൂർന്ന കാടുകളാൽ മൂടപ്പെട്ടിരുന്നു എന്നാണ്. ഒരു പ്രത്യേക പശു പുളിമരച്ചുവട്ടിൽ സ്വയമേവ പാൽ ചുരത്തുമായിരുന്നു എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ഈ അസാധാരണ സംഭവം ശ്രദ്ധയിൽപ്പെട്ട ഗ്രാമീണർ അവിടെ ഖനനം നടത്തുകയും ഒരു ശിവലിംഗം കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്തു. ഖനനം ആഴത്തിലേക്ക് നീങ്ങിയപ്പോൾ, ആ പുണ്യശില ഭൂമിയിലേക്ക് കൂടുതൽ താഴ്ന്നുപോകുന്നതായി അനുഭവപ്പെട്ടു. ഈ ദിവ്യപ്രക്രിയയിൽ, പ്രധാന ദേവതയുടെ പീഠത്തിനുള്ളിൽ (ശലുങ്ക) സ്വയംഭൂവായ അഞ്ച് ശിവലിംഗങ്ങൾ കൂടി കണ്ടെത്തുകയുണ്ടായി. ആകാശം, വായു, ജലം, അഗ്നി, ഭൂമി എന്നീ പഞ്ചഭൂതങ്ങളുടെ പ്രതീകങ്ങളായാണ് ഈ അഞ്ച് ലിംഗങ്ങളെയും ആരാധിക്കുന്നത്. ഇടതൂർന്ന കാടിനെ ഗുജറാത്തിയിൽ ‘ജാൽ’ എന്ന് വിളിക്കുന്നതിനാലും, അത്തരം സസ്യജാലങ്ങൾക്കിടയിൽ നിന്ന് ഭഗവാൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടതിനാലും, ഈ ദേവൻ ‘ജലേശ്വർ മഹാദേവ്’ എന്നറിയപ്പെട്ടു.

ജലേശ്വർ മഹാദേവ് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പൗരാണിക പ്രാധാന്യം ശിവപുരാണത്തിൽ വിവരിച്ചിരിക്കുന്ന ശിവന്റെ വിവിധ ഭാവങ്ങളുമായി ഇഴചേർന്നു കിടക്കുന്നു. ‘ജലേശ്വർ’ എന്ന പേര് ജലത്തിന്റെ ദിവ്യസത്തയെക്കൂടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ജലാശയങ്ങളോ ജലസംഭരണികളോ ഉള്ള സ്ഥലങ്ങളിൽ ശിവനെ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്ന ഒരു പുരാതന പാരമ്പര്യമുണ്ട്. ഡെലിയ തടാകത്തിന് സമീപം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഈ ക്ഷേത്രം ആ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ നിശബ്ദ സാക്ഷിയാണ്. ജലേശ്വർ മഹാദേവ് നഗരത്തിന്റെ നിത്യരക്ഷകനാണെന്നും എല്ലാ വിപത്തുകളിൽ നിന്നും അദ്ദേഹം നഗരത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നുവെന്നും വിസ്‌നഗറിലെ നിവാസികൾ അടിയുറച്ചു വിശ്വസിക്കുന്നു.

വിസ്‌നഗറിന്റെ ചരിത്രം ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ആത്മീയ പൈതൃകവുമായി അഭേദ്യമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ചില ചരിത്രകാരന്മാരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ, അജ്മീർ രാജവംശത്തിലെ രാജാവായ വിശാൽദേവ് ചൗഹാനാണ് വിക്രം സംവത് 1010-ൽ (ക്രി.വ. 953) ‘അക്ഷയ തൃതീയ’ എന്ന ശുഭദിനത്തിൽ ഈ നഗരം സ്ഥാപിച്ചത്. എന്നാൽ ചിലർ ക്രി.വ. 1243-1261 കാലഘട്ടത്തിൽ വാഘേല രാജകുമാരനായ വിശാൽദേവനാണ് ഇതിന്റെ സ്ഥാപകൻ എന്ന് കരുതുന്നു. മെഹ്‌സാന ജില്ലാ ഗസറ്റിയർ പറയുന്നത്, ഭാട്ടുകളുടെ പാരമ്പര്യമനുസരിച്ച് ‘ചന്ദ്രാവതിയിലെ വാഘേല വംശജനായ വിശാൽദേവ് മണ്ഡലേശ്വറാണ് വിസൽനഗർ (വിസ്‌നഗർ) സ്ഥാപിച്ചത്, അല്ലെങ്കിൽ നന്നാക്കി പണിതത്’ എന്നാണ്. ഗെയ്‌ക്‌വാഡ് ഭരണകാലത്ത്, ഈ നഗരം അതിന്റെ ഉന്നത കരകൗശല വൈദഗ്ധ്യത്തിന് പ്രശസ്തി നേടുകയും, മനോഹരമായ ചെമ്പ് പാത്രങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചിരുന്ന ‘കാൻസാഡ’ (കാൻസാര) കരകൗശല വിദഗ്ധർ കാരണം ‘താമ്രനഗരി’ (ചെമ്പ് നഗരം) എന്ന് അറിയപ്പെടുകയും ചെയ്തു. കാൻസാഡ സമൂഹം ജലേശ്വർ മഹാദേവനിൽ അചഞ്ചലമായ ഭക്തി പുലർത്തുന്നു. അവർ തങ്ങളുടെ ബിസിനസ്സ് സംരംഭങ്ങൾ ആരംഭിക്കുന്നതും ഉത്സവ ചടങ്ങുകൾ നടത്തുന്നതും ഈ പുണ്യസ്ഥലത്ത് വെച്ചാണ്.

ക്ഷേത്ര വാസ്തുവിദ്യയിൽ സോളങ്കി രാജവംശത്തിന്റെ സവിശേഷമായ സ്വാധീനമുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കല്ലിൽ കൊത്തിയെടുത്ത വലിയ കവാടത്തിന് മുകളിൽ നന്ദിയുടെ പ്രതിമ സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ കവാടത്തിലൂടെ കടന്നുചെന്നാൽ, പച്ചപിടിച്ച മരങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട വിശാലമായ മുറ്റത്തെത്താം. അതിന്റെ മധ്യഭാഗത്തായാണ് ജലേശ്വർ മഹാദേവിന്റെ പ്രധാന ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. പന്ത്രണ്ട് ‘ജ്യോതിർലിംഗങ്ങളുടെ’ ചിത്രീകരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച ലോഹ മേൽക്കൂരയുള്ള വിശാലമായ സഭാമണ്ഡപം ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പ്രത്യേകതയാണ്. ഗർഭഗൃഹത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നതിന് മുൻപ്, ഭക്തർക്ക് ഭൈരവൻ, മഹകാളി, ചാമുണ്ഡ മാതാ, ഹനുമാൻ എന്നിവരുടെ വിഗ്രഹങ്ങൾ ദർശിക്കാം. പ്രധാന ശിവലിംഗം അല്പം താഴ്ന്ന ഭാഗത്തായി പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇതിനെ ഒരു വെള്ളി മുഖംമൂടി കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു, സാധാരണയായി ‘ബെൽ’ (കൂവളം) ഇലകൾ കൊണ്ട് മൂടിയിരിക്കും. അഭിഷേക സമയത്ത് അർപ്പിക്കുന്ന ജലവും പാലും നേരിട്ട് ഭൂമിയിലേക്ക് ആഗിരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. പീഠത്തിന്റെ പിൻഭാഗത്തെ ഭിത്തിയോട് ചേർന്ന് ഗണപതി, പാർവ്വതി, ശിവൻ എന്നിവരുടെ വിഗ്രഹങ്ങളുണ്ട്. പാർവ്വതി ദേവിക്കായി താഴെയായി മറ്റൊരു പ്രത്യേക ക്ഷേത്രവുമുണ്ട്. ഗർഭഗൃഹത്തിന് മുകളിൽ താഴികക്കുടത്തോടുകൂടിയ ഗോപുരമുണ്ട്. ക്ഷേത്ര സമുച്ചയത്തിനുള്ളിൽ ഗായത്രി മാതാ, ഗണപതി, ദത്താത്രേയൻ എന്നിവർക്കായി ചെറിയ ക്ഷേത്രങ്ങളുണ്ട്. അവിടെ ഒരു അഖണ്ഡ ജ്യോതി എപ്പോഴും പ്രകാശിച്ചു കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

ക്ഷേത്രപരിസരത്ത് ഏഴ് മുനിമാരുടെ ‘സഞ്ജീവനി സമാധികൾ’ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. ഇതിനടുത്ത് പുരാതനമായ ഒരു ‘കുണ്ഡ്’ (പുണ്യതീർത്ഥം) ഉണ്ട്. ഇത് ആചാരപരമായ ആരാധനയ്ക്കായി സന്യാസിമാർ നിർമ്മിച്ചതാണെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ കുളത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങാൻ നാല് വശങ്ങളിലും പടവുകൾ നിർമ്മിച്ചിട്ടുണ്ട്.

ശ്രാവണമാസത്തിൽ, ഈ ക്ഷേത്രം ഭക്തിസാന്ദ്രമായ അന്തരീക്ഷത്തിൽ നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു. എല്ലാ തിങ്കളാഴ്ചകളിലും, പുലർച്ചെ മുതൽ ആയിരക്കണക്കിന് ഭക്തർ ‘ജലാഭിഷേകം’ നടത്തുന്നതിനായി നീണ്ട നിരയിൽ കാത്തുനിൽക്കുന്നു. ‘ശ്രാവണ അമാവാസ്യ’ ദിനത്തിൽ, ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് ഗ്രാമത്തിലൂടെ ഒരു വലിയ ഘോഷയാത്ര (ശോഭയാത്ര) നടത്തപ്പെടുന്നു. നഗരത്തെ വലംവെച്ചുകൊണ്ടുള്ള ഈ ഘോഷയാത്ര വൈകുന്നേരം ക്ഷേത്രത്തിൽ തിരിച്ചെത്തുന്നതോടെ സമാപിക്കുന്നു. ജന്മാഷ്ടമി ദിനത്തിൽ ഇവിടെ വലിയൊരു മേള നടക്കാറുണ്ട്. ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ജന്മദിനമാണെങ്കിലും, ഗുജറാത്തിലെ ഗ്രാമീണ പാരമ്പര്യമനുസരിച്ച് മഹാദേവ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഈ ദിവസം മേളകൾ നടത്തുന്ന പതിവ് വിസ്‌നഗറിലും ഭക്തിപൂർവ്വം നിലനിർത്തിപ്പോരുന്നു. മഹാശിവരാത്രി ദിനത്തിൽ, പൂക്കളും ദീപങ്ങളും കൊണ്ട് ക്ഷേത്രം അതിമനോഹരമായി അലങ്കരിക്കുന്നു. ഈ ഉത്സവത്തോടനുബന്ധിച്ച് രാത്രിയിലെ നാല് ‘പ്രഹരങ്ങളിൽ’ പ്രത്യേക പ്രാർത്ഥനകൾ നടക്കുന്നു. പ്രാദേശിക സംഘങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കുന്ന ഭജനകളും കീർത്തനങ്ങളും ഇതിന് മാറ്റുകൂട്ടുന്നു. ക്ഷേത്രം ദിവസവും രാവിലെ 6 മണി മുതൽ ഉച്ചയ്ക്ക് 1 മണി വരെയും, ഉച്ചയ്ക്ക് 3 മണി മുതൽ രാത്രി 9:30 വരെയും ‘ദർശനത്തിനായി’ തുറന്നിരിക്കും. എല്ലാ ദിവസവും രാവിലെയും വൈകുന്നേരവും ‘ആരതി’ നടക്കുന്നു.

ഉപയോഗപ്രദമായ വിവരങ്ങൾ 

• വിസ്‌നഗർ ബസ് സ്റ്റേഷനിൽ നിന്ന് 3 കിലോമീറ്ററും മെഹ്‌സാനയിൽ നിന്ന് 27 കിലോമീറ്ററും അകലെയാണ് ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്.
• ജില്ലയിലെ വിവിധ നഗരങ്ങളിൽ നിന്ന് വിസ്‌നഗറിലേക്ക് ജി.എസ്.ആർ.ടി.സി (GSRTC) ബസ് സർവീസുകൾ ലഭ്യമാണ്.
• സ്വകാര്യ വാഹനങ്ങളിൽ ക്ഷേത്ര പരിസരത്ത് എത്തിച്ചേരാവുന്നതാണ്.
• ക്ഷേത്രത്തിന് സമീപത്തായി താമസ സൗകര്യങ്ങളും പ്രഭാതഭക്ഷണ സൗകര്യങ്ങളും ലഭ്യമാണ്.