ब्रह्माणी माता मंदिर

कामली, ता. उंझा, जि. मेहसाणा

ब्रह्मांडनिर्माते भगवान ब्रह्मा यांची दिव्य शक्ती (शक्ती) म्हणून पूजले जाणारे ब्रह्माणी मातेचे प्राचीन मंदिर मेहसाणा जिल्ह्यातील उंझा तालुक्यात कामली गावात आहे. हे पवित्र स्थान जमदग्नी ऋषींच्या आश्रमाच्या पवित्र भूमीवर वसलेले आहे, जिथे देवी अनेक शतकांपासून विराजमान आहे असे मानले जाते. हिंदू धर्मातील ‘सप्तमातृका’ (सात मातृदेवता) पैकी एक आणि कला, शिक्षण आणि बुद्धीची अधिष्ठात्री देवी म्हणून तिचे रूप अत्यंत शांत आहे. भारद्वाज गोत्राचे ब्राह्मण, प्रजापती, नागर ब्राह्मण, तसेच सिसोदिया, डोडिया, चौहान राजपूत आणि लेवा पाटीदार यासह विविध समुदायांद्वारे तिची कुलदेवी म्हणून पूजा केली जाते. भक्तांमध्ये, हे मंदिर देवत्वाचे आध्यात्मिकरित्या ‘जागृत’ स्थान म्हणून साजरे केले जाते.

प्राचीन काळी, हा प्रदेश ‘हिडिंबा वन’ म्हणून ओळखला जात असे. सरस्वती नदीच्या खोऱ्यात वसलेल्या या परिसरात अनेक ऋषींचे आश्रम होते, ज्यामध्ये जवळचे सिद्धपूर कपिल ऋषींची ‘कर्मभूमी’ होती. कामली गावाचे प्राचीन नाव ‘कायावली’ होते, जे कालांतराने ‘कामली’ असे झाले आणि ब्रिटिश काळात ते औपचारिक करण्यात आले. सुमारे दोन हजार वर्षांपूर्वी, पंजाबमधील कानबी जातीची कुटुंबे येथे स्थायिक झाली.

हिंदू मान्यतेनुसार, भगवान ब्रह्मांनी ब्रह्मांडनिर्मितीसाठी तपश्चर्या करताना आपल्या शरीराचे दोन भाग केले. स्त्री अर्धांग शतरूपा, सावित्री, सरस्वती, गायत्री आणि ब्रह्माणी म्हणून ओळखले जाते. एका स्थानिक आख्यायिकेनुसार देवीचे या ठिकाणी प्रकटीकरण झाले. अनेक वर्षांपूर्वी, हरिसंग पटेल यांच्या मालकीची एक गाय जंगलात भटकत असे आणि एका विशिष्ट ‘वरखाडी’ वृक्षाखाली आपोआप दूध अर्पण करत असे. हे एका गुराख्याने पाहिले. जेव्हा गायीने घरी दूध दिले नाही, तेव्हा हरिसंगने चौकशी केली आणि सत्य शोधून काढले. त्या जागेचे उत्खनन केल्यावर, गावकऱ्यांना जमिनीतून रक्ताचे प्रवाह बाहेर पडताना पाहून भीती वाटली आणि ते मागे हटले. त्या रात्री, देवी हरिसंगच्या स्वप्नात प्रकट झाली, स्वतःला जमदग्नी ऋषींची पत्नी रेणुका म्हणून प्रकट केले, जी ब्रह्माणीच्या रूपात प्रकट झाली होती. तिने तिथे पूजा सुरू करण्याची आज्ञा दिली. दैवी आज्ञेचे पालन करून, हरिसंग आणि गावकऱ्यांनी मूर्ती बाहेर काढली. सुरुवातीला, त्यांनी देवीचे स्थान गावात हलवण्याचा विचार केला. १२८ बैलांना एका गाडीला जुंपूनही ती हलली नाही आणि गावाच्या बाहेर ६४ जोगणी मातेच्या मंदिराजवळ दोऱ्या तुटल्या. त्याच वेळी, एका गायीने ‘हा… मा… हा’ असा आवाज काढला. देवीला तिथेच राहायचे आहे असे चिन्ह मानून, गावकऱ्यांनी मूर्तीची विधिवत स्थापना करण्यासाठी विटा आणि मातीचे एक छोटे मंदिर बांधले.

असे मानले जाते की मूळ मंदिर इ.स. ८४३ ते इ.स. ११४३ दरम्यान बांधले गेले. त्यानंतर, सोळंकी राजवंशाच्या एका राजाने मातीच्या संरचनेच्या जागी एक भव्य दगडी इमारत उभारली. १९८१ च्या मेहसाणा जिल्हा गॅझेटियरनुसार, वास्तुशिल्पीय अवशेष बाराव्या शतकातील मंदिराच्या कारागिरीची साक्ष देतात. ऐतिहासिक नोंदीनुसार, हा परिसर एकेकाळी पाशुपत पंथाचा बालेकिल्ला होता. या ठिकाणी सापडलेली लकुलीशाची (भगवान शिवाचा अवतार मानला जातो) एक प्राचीन मूर्ती शैव आणि शाक्त परंपरांच्या संश्लेषणाची साक्ष देते. कालांतराने ही रचना जीर्ण झाल्याने, गावकऱ्यांनी २००८ मध्ये मंदिराची दुरुस्ती केली, तिचे प्राचीन वारसा जतन केले. नवीन मंदिरात १८ ऑक्टोबर २००८ (अश्विन वद्य चतुर्थी) रोजी मूर्तीची पुन्हा प्रतिष्ठापना करण्यात आली.

मंदिराचा परिसर विस्तृत आहे. एक आकर्षक प्रवेशद्वार ब्लॉकने बांधलेल्या अंगणात घेऊन जाते. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना देवीचे स्वर्गीय वाहन असलेल्या हंसांच्या मूर्ती आहेत. अंगणाच्या डाव्या बाजूला सामुदायिक कार्यक्रमांसाठी एक छत असलेला खुला हॉल आहे. राजस्थानी वाळूच्या दगडापासून बनवलेली मुख्य रचना, ‘मुखमंडप’ (प्रवेशद्वार), ‘सभा मंडप’ (सभा मंडप), ‘अंतराळ’ (प्रवेशकक्ष) आणि ‘गर्भगृह’ (गर्भगृह) यांचा समावेश असलेल्या पारंपारिक रचनेचे अनुसरण करते. सभा मंडपात भक्तांसाठी संगमरवरी आसन (काकसाना) आहेत. खांब सुंदर कमानी आणि गुंतागुंतीच्या कोरीव कामांनी सुशोभित आहेत, तसेच गर्भगृहाचे प्रवेशद्वारही आहे. गर्भगृहात, मुख्य मूर्ती हंसावर विराजमान आहे, तिला धातूचा मुखवटा आणि एक औपचारिक छत आहे. गर्भगृहावर एक उंच शिखर आहे, तर प्रवेशद्वारांवर घुमटाकार छत आहेत. या संकुलात गणेश, हनुमान, काल भैरव, ६४ जोगणी, जमदग्नी ऋषी, रणछोडरायजी, चामुंडा माता, सूर्यनारायण, आनंददेवी, विजयदेवी, सरस्वती, महाकाली, बहुचराजी, अंबाजी, उमिया माता, शितला माता आणि पाताळेश्वर महादेव यांच्यासाठी उपमंदिरे देखील आहेत.

पौर्णिमेच्या दिवशी आणि रविवारी मंदिरात भक्तांची गर्दी वाढते. दरवर्षी चैत्र शुद्ध सप्तमीला ‘शुकन मेळा’ (शकुनांचा उत्सव) भरतो, ज्यात राज्यभरातून हजारो लोक येतात. विशेष रात्रीच्या विधींनंतर, येत्या वर्षातील पाऊस आणि कृषी संभावनांचा अंदाज घेण्यासाठी (शुकन/शकुन) निसर्गातील बदल पाहिले जातात. चैत्र आणि अश्विन नवरात्री उत्सवांदरम्यान, ‘घटस्थापना’ पासून सुरू होऊन अष्टमीला भव्य ‘हवन’ सह समाप्त होणारी नऊ दिवसांची विशेष आराधना केली जाते. याव्यतिरिक्त, मंदिराच्या वर्धापनदिनानिमित्त अश्विन वद्य चतुर्थीला धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. भक्त दररोज सकाळी ५:०० ते रात्री ८:३० पर्यंत ‘दर्शन’ घेऊ शकतात.

उपयुक्त माहिती 

  • उंझा शहरापासून ७ किमी आणि मेहसाणा पासून ३५ किमी अंतरावर आहे.
  • उंझा येथून GSRTC बस सेवा उपलब्ध आहेत.
  •  खाजगी वाहने थेट मंदिराच्या आवारात प्रवेश करू शकतात.
  •  परिसरात निवास आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  •  संपर्क – मंदिर कार्यालय, मो. – ९७२४६४५३११, ९४२८०२३४६७
Back To Home