वालीनाथ महादेव मंदिर

तरब, ता. विसनगर, जि. मेहसाणा

तरब गावात स्थित असलेले भव्य वालीनाथ महादेव मंदिर हे सोमनाथ मंदिरापाठोपाठ गुजरातचे दुसरे सर्वात मोठे मंदिर मानले जाते, ज्यामुळे याला ‘उत्तर गुजरातचे सोमनाथ’ असे गौरवास्पद नाव मिळाले आहे. या पवित्र स्थानाचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे येथे भाविक केवळ पवित्र शिवलिंगाचेच नव्हे, तर भोलेनाथांच्या ‘स्वमुख’ प्रतिमेचेही दर्शन घेऊ शकतात – ही देवाची स्वयंभू मूर्ती आहे. सुमारे १.४५ लाख चौरस फूट परिसरात मारू-गुर्जर वास्तुशैलीत बांधलेल्या या नूतन मंदिरात पाचशे किलो वजनाचे महाकाय शिवलिंग स्थापित आहे. हे मंदिर रबारी समाजासाठी श्रद्धेचे सर्वोच्च आणि अत्यंत पवित्र स्थान आहे, ज्यांची संख्या उत्तर गुजरातमध्ये सुमारे ७० लाख आहे.

या मंदिराची उत्पत्ती महाभारतातील पौराणिक कथेमध्ये दडलेली आहे. असे म्हटले जाते की, जेव्हा भगवान श्रीकृष्णांनी द्वारकेत वास्तव्य केले, तेव्हा ते ‘दर्भवन’ – उत्तर गुजरातचा वनप्रदेश, जिथे आज वालीनाथ मंदिर स्थित आहे – तिथे भटकत होते. अशाच एका प्रसंगी, ते गोपी आणि गोपाळांसह जंगलात गेले आणि त्यांनी रासलीला सुरू केली. त्यावेळी महादेवही आपल्या शिवगणांसह तिथे वास्तव्यास होते. श्रीकृष्णांची रासलीला पाहून महादेवांना त्यात सहभागी होण्याची तीव्र इच्छा झाली. परंतु, बाहेरील व्यक्तींना या नृत्यात सामील होण्यास सक्त मनाई होती. म्हणून महादेवांनी गोपीचे रूप धारण केले आणि ते रासलीलेत सामील झाले. तरीही, श्रीकृष्णांनी त्या वेशातही महादेवांना ओळखले.

रासलीलेत स्वतः महादेवाला नाचताना पाहून श्रीकृष्णांनी त्यांना साष्टांग दंडवत घातले आणि म्हटले, ‘हे महादेवा, तुम्ही देवांचे देव आहात. सर्वजण तुमची पूजा करतात. तुम्ही इथे आलात हे आमचे मोठे भाग्य आहे. तुम्हाला रासलीलेत सहभागी होण्यापासून रोखण्याची कोणाची हिंमत आहे? कृपया आम्हाला तुमच्या मूळ दिव्य रूपात दर्शन देऊन आशीर्वाद द्या.’ श्रीकृष्णांची विनंती ऐकून महादेवांनी आपल्या खऱ्या रूपात दर्शन दिले. त्यानंतर, श्रीकृष्णांनी त्या ठिकाणी महादेवांच्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना केली. महादेवांनी गोपीच्या वेशात असताना कानात ‘बाली’ (कुंडले) घातली होती, म्हणून कृष्णांनी त्यांना ‘वालीनाथ’ हे नाव दिले. अशा प्रकारे या ठिकाणी वालीनाथ महादेवांची आदिपूजा सुरू झाली.

दंतकथेनुसार, हे मंदिर अनेक शतके जमिनीखाली गाडलेले होते. सुमारे ९०० वर्षांपूर्वी, तालभान मोयदाव नावाच्या रबारी समाजातील एका व्यक्तीने दर्भवन जंगलाजवळ रूपेन नदीच्या काठी आपल्या गुरांना चरण्यासाठी नेले होते. एका झाडाखाली विश्रांती घेत असताना, त्यांना मंदिराच्या अस्तित्वाबाबत एक दिव्य दृष्टांत झाला. त्यानंतर त्यांनी वीरमगिरी बापू नावाच्या ऋषींचा शोध घेऊन त्यांना हा दृष्टांत सांगितला. उत्खननानंतर प्राचीन वालीनाथ मंदिराचे अवशेष आणि देवाची मूर्ती सापडली. तालभान रबारी यांनी विधिवत मूर्तीची पुन:प्रतिष्ठापना केली आणि वीरमगिरी बापू वालीनाथ ‘गादी’चे पहिले महंत बनले. ‘वालीनाथ महादेव मंदिर ट्रस्ट’च्या अधिकृत नोंदीनुसार, ही परंपरा आजही चौदावे उत्तराधिकारी जयरामगिरी बापू यांच्या मार्गदर्शनाखाली सुरू आहे.

या पवित्र ‘दर्भ’ वनाचा उल्लेख पद्मनाभ लिखित मध्ययुगीन ग्रंथ ‘कान्हडदे प्रबंध’मध्येही आढळतो. भारतातील तेरा दशनामी आखाड्यांमध्ये वालीनाथ आखाड्याला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान असून कुंभमेळ्यादरम्यान त्यांना ‘शाही स्नान’ आणि विशेष सन्मानाचा मान दिला जातो. रबारी समाजाव्यतिरिक्त, हे मंदिर विविध पार्श्वभूमीच्या भक्तांच्या श्रद्धेचे केंद्र आहे. या परिसरात अनेक ऋषींच्या ‘संजीवन समाधी’ असल्याचे मानले जाते. प्राचीन काळी अनेक मुस्लिम बांधवही महादेवांचा मोठा आदर करत असत, ज्याचा सर्वात मोठा पुरावा म्हणजे नाथीबाईंची समाधी. नाथीबाई नावाची एक तरुण मुस्लिम मुलगी, जिच्या मनात गाढ श्रद्धा होती, तिने वयाच्या अवघ्या बाराव्या वर्षी या मंदिरात ‘जिवंत समाधी’ घेतली आणि तिचे स्मारक आजही भक्तीचे स्थान आहे.

मारू-गुर्जर शैलीत डिझाइन केलेले हे मंदिर सुमारे १०१ फूट उंच, २६५ फूट लांब आणि १६५ फूट रुंद आहे. याच्या बांधकामासाठी राजस्थानमधील बन्सी पहाडपूर येथील १.४५ लाख घनफूट गुलाबी दगडाचा वापर करण्यात आला आहे. राजस्थान आणि ओडिशामधील कुशल कारागिरांनी चौदा वर्षे अथक परिश्रम करून या वास्तुकलेचा चमत्कार घडवला. २२ फेब्रुवारी २०२४ रोजी भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते भव्य प्राणप्रतिष्ठा सोहळा पार पडला. या कार्यक्रमादरम्यान, पंतप्रधानांनी सुवर्ण शिखरावर विधी केले आणि ५०० किलो वजनाच्या महाकाय शिवलिंगाची प्रतिष्ठापना केली. या प्रसंगी आठवडाभर चालणारा ‘अतिरुद्र’ महायज्ञ आयोजित करण्यात आला होता, ज्याला देशभरातील पंधरा हजार मान्यवर आणि पाच लाख भाविक उपस्थित होते. हे महाकाय शिवलिंग स्थापित करण्यापूर्वी, ते बारा ज्योतिर्लिंगे आणि चार पवित्र ‘धामांच्या’ ठिकाणी अभिषेक करण्यासाठी नेण्यात आले होते. भाविकांची अशी श्रद्धा आहे की, या शिवलिंगाचे दर्शन घेतल्याने बारा ज्योतिर्लिंगांच्या दर्शनाचे आध्यात्मिक पुण्य आणि चार धाम यात्रेचे फळ प्राप्त होते.

मंदिराचा परिसर विस्तीर्ण आहे; प्रवेशद्वारातून आत शिरताच भव्य अंगण आणि सुंदर बागा तुमचे स्वागत करतात. एकवीस पायऱ्या चढून गेल्यावर एका उंच चौथऱ्यावर मंदिराचे पुढचे अंगण आहे. या स्तरावर, मुख्य मंदिराच्या समोर भगवान गणेश आणि भगवान हनुमान यांची स्वतंत्र मंदिरे आहेत, ज्यामध्ये पांढऱ्या संगमरवरात कोरलेल्या शांत मूर्ती विराजमान आहेत. आणखी बारा पायऱ्या चढून गेल्यावर उंच पायावर स्थित असलेल्या वलीनाथ महादेव मंदिराचा ‘मुखमंडप’ लागतो. मंदिराच्या वास्तुरचनेत तीन प्रवेशद्वार, एक ‘उपमंडप’, एक ‘सभामंडप’, एक ‘अंतराळ’ आणि तीन ‘गर्भगृहे’ आहेत, जी अडुसष्ठ भव्य खांबांवर आधारलेली आहेत. हे खांब विविध पौराणिक कथा दर्शविणाऱ्या उत्कृष्ट कोरीव कामांनी सुशोभित केलेले आहेत.

मुख्य गर्भगृहाच्या समोर असलेल्या अंतराळात, एक संगमरवरी नंदी अखंड भक्तीत बसलेला आहे. गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार द्वारपाल, ‘कीर्तिमुख’ आणि उंबरठ्यावर असलेल्या नक्षीदार ‘तोरणाने’ सजवलेले आहे. मध्यवर्ती गर्भगृहातील विशाल शिवलिंगाच्या मागे माता पार्वती विराजमान आहे, तर शेजारील दोन गर्भगृहात भगवान दत्तात्रेय आणि हिंगलाज माता यांची प्रतिष्ठापना केलेली आहे. मुख्य गर्भगृहाच्या भिंतींवर बारा ज्योतिर्लिंगांचे तपशीलवार कोरीव काम केलेले आहे. मंदिरावर तीन नक्षीदार शिखरे आहेत, ज्यापैकी मध्यवर्ती शिखर १०१ फूट उंच असून त्यावर सुवर्ण कळस आहे. जुन्या मंदिर परिसरात वलीनाथ महादेवांची मूळ मूर्ती, ‘अखंड धूनी’ आणि गुरूंचे आसन आजही अस्तित्वात आहे. तिथे चामुंडा माता आणि गणेशाची मंदिरेही आहेत, ज्यांच्या मूर्ती स्वयंभू मानल्या जातात.

मंदिराच्या दिनदर्शिकेत अनेक सण साजरे केले जातात, ज्यामध्ये माघ वद्य चतुर्दशीला येणारी महाशिवरात्री सर्वात महत्त्वाची आहे. या प्रसंगी पाच दिवसांची भव्य जत्रा भरते, ज्यामध्ये शेकडो रबारी भाविक पारंपरिक वेशभूषेत भजन-कीर्तनात सहभागी होतात. आषाढ पौर्णिमेला साजरा होणारा गुरुपौर्णिमा उत्सव हा आणखी एक महत्त्वाचा कार्यक्रम आहे, जिथे हजारो शिष्य महंतांचे आशीर्वाद घेण्यासाठी एकत्र येतात. याव्यतिरिक्त, श्रावण महिन्यात दर सोमवारी जलाभिषेक केला जातो आणि चैत्र नवरात्री दरम्यान हिंगलाज माता मंदिरात हवन केले जाते. भाविकांच्या सोयीसाठी, मंदिरात सुसज्ज भक्तनिवास आणि भोजनशाळा उपलब्ध आहे. मंदिर दर्शनासाठी दररोज सकाळी ६:०० ते रात्री ९:०० पर्यंत खुले असते.

उपयुक्त माहिती 

  • विसनगरपासून १३ किमी आणि मेहसाणापासून २९ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  •  विसनगर शहरातून GSRTC बस सेवा उपलब्ध आहे.
  •  खाजगी वाहनांसाठी मंदिराची स्वतंत्र पार्किंग व्यवस्था उपलब्ध आहे.
  • परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क – मंदिर कार्यालय, दूरध्वनी – ०२७६५-२८१२२८, मोबाईल: ९४२७०५११०१, ९९०९९७११०१.
Back To Home