रामनाथ मंदिर

पेटलाद, ता. पेटलाद, जि. आणंद

आपल्या पित्याला दिलेल्या वचनाची पूर्तता करण्यासाठी, भगवान श्री राम सीता माता आणि बंधू लक्ष्मण यांच्यासह चौदा वर्षांच्या वनवासासाठी निघाले. श्री राम हे भगवान शिवांचे अनन्य भक्त असल्याने, ते नित्यनियमाने महादेवांची पूजा करत असत. वनवासाच्या काळात त्यांनी आपल्या मार्गातील विविध ठिकाणी शिवलिंगांची स्थापना केली. धार्मिक विद्वानांच्या मते, त्यांनी स्थापित केलेल्या अशा शिवपिंडींची संख्या २५० पेक्षा जास्त आहे. या पवित्र स्थानांपैकी, पेटलाद शहरात श्री रामांनी स्थापन केलेले मंदिर ‘रामनाथ मंदिर’ म्हणून सर्वदूर प्रसिद्ध झाले आहे. येथे विराजमान असलेले जागृत महादेव भक्तांच्या मनातील इच्छा पूर्ण करतात, अशी भाविकांची दृढ श्रद्धा आहे.

पेटलाद शहराचा इतिहास सुमारे १,५०० वर्षे जुना आणि गौरवशाली आहे. प्राचीन काळापासून हे शहर व्यापार आणि संस्कृतीचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले आहे. विक्रम संवत १६९७ मध्ये, मुघल सम्राट औरंगजेबाने या शहराला भेट दिली आणि वसणदास पाटीदार यांना ‘पटेल’ ही पदवी बहाल करून त्यांना गुजरातचा महसूल गोळा करण्याची जबाबदारी सोपवली. मुघल काळात, अहमदाबाद नंतर पेटलाद हे गुजरातचे एक महत्त्वाचे लष्करी मुख्यालय होते. औरंगजेबाचा मुलगा, शहजादा मुहम्मद आझम शाह याने विक्रम संवत १७१९ ते १७४८ दरम्यान या प्रदेशातून भारताचा कारभार पाहिला.

अठराव्या शतकाच्या सुरुवातीला, छत्रपती शाहू महाराजांचे सेनापती पिलाजीराव गायकवाड यांनी याच शहरातून गुजरातमध्ये मराठा साम्राज्याचा पाया रचला. विक्रम संवत १७७८ (१७२१ ईस्वी सन) ते १७८८ (१७३१ ईस्वी सन) दरम्यान त्यांनी शहराचा मोठा विकास केला. हेमाडपंती वास्तुकलेत बांधलेले आणि सुमारे ७०० वर्षे जुने मानले जाणारे हे प्राचीन मंदिर आणि जवळील रामनाथ कुंड, अठराव्या शतकात मराठा राजवटीत जीर्णोद्धारित करण्यात आले. त्यानंतर, १८९४ ईस्वी सनात, बडोद्याचे महाराज सयाजीराव गायकवाड यांच्या कारकिर्दीत, या पवित्र कुंडाची अधिक दुरुस्ती आणि नूतनीकरण करण्यात आले.

मंदिराशी संबंधित स्थानिक दंतकथेनुसार, वनवासाच्या मार्गावर असताना श्री राम एका रात्रीसाठी याच ठिकाणी थांबले होते. नित्य पूजेसाठी त्यांनी वाळूची शिवपिंड तयार केली. महादेवांचा अभिषेक करण्यासाठी श्री रामांनी जमिनीवर बाण मारला, ज्यामुळे पाताळातून पवित्र गंगा नदी प्रकट झाली. हे पवित्र पाणी साठवण्यासाठी त्यांनी एक जलाशय तयार केला, जो ‘रामनाथ कुंड’ म्हणून ओळखला जाऊ लागला.

कालांतराने, मोक्षप्राप्तीची इच्छा असलेले अनेक साधू आणि महान ऋषीमुनी या पवित्र स्थळी दीर्घकाळ वास्तव्यास होते. परिणामी, मंदिर परिसरात अनेक समाधी, शिवपिंडी आणि विविध देवतांची मंदिरे उभारली गेली. असेही म्हटले जाते की, एकोणिसाव्या शतकात स्वामीनारायण संप्रदायाचे पूज्य संत प्रगजी भक्त, जे ‘भगतजी महाराज’ म्हणून प्रसिद्ध होते, ते काही काळ येथे वास्तव्यास होते आणि दररोज स्नानासाठी रामनाथ कुंडावर जात असत.

रामनाथ महादेव मंदिर शहराच्या गजबजलेल्या भागात स्थित आहे. मंदिर संकुल सुमारे २४,००० चौरस फूट परिसरात पसरलेल्या तटबंदीने वेढलेले आहे. तटबंदीमधील लाकडी खांब आणि दगडी भिंतींनी बांधलेले दुमजली प्रवेशद्वार एखाद्या लहान किल्ल्याच्या प्रवेशद्वारासारखे दिसते. या प्रवेशद्वाराच्या वरच्या मजल्यावर नगारखाना आहे. या प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर मंदिर प्रांगणात प्रवेश होतो. प्रांगणात भाविकांसाठी विविध ठिकाणी बसण्याची व्यवस्था केली आहे. या संकुलात एकूण बावीस लहान-मोठी मंदिरे आहेत. यापैकी अनेक मंदिरे हेमाडपंती शैलीत बांधलेली प्राचीन मंदिरे आहेत.

याच परिसरात रामनाथ कुंड आणि सीता तलाव आहेत, ज्यांचे पाणी सात गुप्त विहिरींमुळे कधीही आटत नाही. मंदिराच्या आवारात ‘सप्तश्रृंगी’ वृक्ष म्हणून ओळखले जाणारे, सात खोड असलेला एक प्राचीन पिंपळाचे झाडही आहे. मंदिरात येणारे भाविक परंपरेनुसार या पवित्र वृक्षाची प्रदक्षिणा करतात. याशिवाय, परिसरात विजय हनुमान मंदिर आणि भगवान शिवांच्या बारा ज्योतिर्लिंगांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या प्रतीकात्मक पिंडींचे मंदिर आहे. विविध धार्मिक विधी आणि यज्ञांच्या पूर्ततेसाठी येथे एक स्वतंत्र यज्ञमंडप आणि यज्ञकुंडही बांधण्यात आला आहे.

प्रांगणाच्या मध्यभागी रामनाथ महादेव मंदिर आहे. त्याच्या समोर तुळशी वृंदावन आहे. मंदिराच्या रचनेत मुखमंडप, सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. मंदिराच्या तीन बाजूंना मुखमंडप आहेत. मुख्य समोरच्या मंडपात, वज्रपीठावर काळ्या पाषाणात कोरलेली आणि पितळी कवच असलेली नंदीची मूर्ती आहे.

सभामंडपाचे छत घुमटाकार असून ते सभोवतालच्या भिंतींमधील खांबांवर आधारलेले आहे. अंतराळाच्या समोरील भिंतीत, प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना देवकोष्ठ आहेत. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या चौकटी उभ्या नक्षीकामांनी सुशोभित आहेत, तर ‘ललाट बिंबावर’ भगवान गणेशाची मूर्ती कोरलेली आहे. उंबरठ्याच्या वर ‘चंद्रशिला’ आणि ‘कीर्तिमुख’ हे सजावटीचे घटक आहेत.

गर्भगृहातील शिवपिंड चांदीच्या आवरणाने मढवलेली आहे. त्यासमोर, भिंतीजवळच्या एका पीठावर पार्वती मातेची मूर्ती असलेले मंदिरवजा कोनाडा आहे. तीन मुखमंडपांच्या आणि सभामंडपाच्या छतावर घुमटाकार शिखरे आहेत, प्रत्येकाच्या शिखरावर आमलक आणि कलश आहे. गर्भगृहाच्या वरील छतावर एक चौरस मध्यवर्ती शिखर आहे, जे अनेक लहान उरुशृंगांनी (दुय्यम लघु शिखरे) सुशोभित केलेले आहे.

महाशिवरात्री हा या मंदिराचा मुख्य वार्षिक उत्सव म्हणून साजरा केला जातो. श्रावण महिन्यातील कृष्ण पक्षात, या पवित्र स्थळी पंधरा दिवस चालणारी भव्य यात्रा भरते. या काळात, मंदिर परिसरात शेकडो दुकाने थाटली जातात, ज्यामुळे संपूर्ण परिसराला एका चैतन्यमय बाजारपेठेचे स्वरूप प्राप्त होते. उत्सवाच्या दिवसांत, मंदिरात भजन, कीर्तन आणि होम-हवन यांचे कार्यक्रम आयोजित केले जातात.

सध्या, या मंदिराचे प्रशासकीय व्यवस्थापन गुजरात सरकारच्या देखरेखीखाली आहे. भाविक येथे दररोज सकाळी ६ ते दुपारी १ आणि पुन्हा दुपारी ४ ते रात्री ९ वाजेपर्यंत दर्शन घेऊ शकतात.

उपयुक्त माहिती

  • पेटलाद बस स्थानकापासून २ किमी आणि आनंद शहरापासून २२ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • जिल्ह्यातील अनेक शहरांतून पेटलादसाठी राज्य परिवहन (GSRTC) बस सेवा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • आसपासच्या परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची अनेक सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय – दूरध्वनी: ०२६९७-२२४३७३
Back To Home

मंदिरे