रणछोड मंदिर

पेटलाद, ता. पेटलाद, जि. आणंद

द्वापर युग आणि कलियुगाच्या संधीकाळावर अवतरलेले श्री कृष्ण, भारतीय धार्मिक परंपरेत ‘पूर्णपुरुष’ (परिपूर्ण आणि दिव्य दैवी अस्तित्व) मानले जातात. त्यांच्या संपूर्ण आयुष्यात प्रदर्शित केलेल्या अनेक दिव्य लीला आणि गुणांमुळे, त्यांना अनेक नावांनी ओळखले जाते. यापैकी ‘रणछोड’, ज्याचा शब्दशः अर्थ ‘युद्धभूमी सोडून जाणारा’ असा होतो, हे नाव भक्तांमध्ये विशेष लोकप्रिय आहे. या नावामागील रंजक आख्यायिका आणि त्यामध्ये सामावलेले ‘कृष्णनीती’चे (कृष्णाचे धोरणात्मक शहाणपण) राज्यशास्त्राचे सखोल तत्त्व, भक्तांच्या हृदयात गाढ श्रद्धा निर्माण करते. या प्रदेशातील वैष्णव परंपरेत, कृष्णाचे हे रूप आध्यात्मिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते आणि पेटलाद येथील हे मंदिर या भक्तीचे प्रमुख केंद्र आहे.

प्राचीन नोंदींनुसार, पेटलाद हे शहर दीर्घकाळापासून व्यापाराचे एक समृद्ध आणि प्राचीन केंद्र म्हणून ओळखले जाते. आणंद आणि खेडा जिल्ह्यांत पसरलेल्या सुपीक जमिनींमुळे ‘चरोतर’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सुपीक प्रदेशात वसलेले हे शहर मध्ययुगीन काळात महत्त्वपूर्ण ठरले. ऐतिहासिक संदर्भांनुसार, बडोदा संस्थानाच्या गायकवाड राज्यकर्त्यांच्या प्रशासकीय रचनेत पेटलाद हे एक महत्त्वाचे परगणा (प्रशासकीय विभाग) म्हणून ओळखले जात असे. मराठा साम्राज्याच्या काळात आणि त्यानंतरच्या काळात, या प्रदेशात अनेक मंदिरांची निर्मिती आणि जीर्णोद्धार करण्यात आला. पेटलाद येथील रणछोडजी मंदिर आजही त्या गौरवशाली वारशाचे प्रतीक आहे. अठराव्या आणि एकोणिसाव्या शतकात गुजरातमध्ये प्रचलित असलेल्या धार्मिक वास्तुकलेचे हे एक उत्कृष्ट उदाहरण मानले जाते.

मंदिराचे बांधकाम आणि नियमित देखभाल स्थानिक पाटीदार समाज आणि पेशव्यांच्या दरबाराशी संबंधित श्रीमंत व्यापाऱ्यांनी मोठ्या प्रमाणावर केली होती. बडोदा संस्थानाच्या वार्षिक प्रशासकीय नोंदींमध्ये मंदिराला दिलेल्या देणग्या आणि जमिनींच्या अनुदानांचे संदर्भही आढळतात.

‘विष्णु पुराण’ आणि ‘भागवत पुराण’ मधील वर्णनानुसार, श्री कृष्णाने मथुरेचा अत्याचारी राजा कंस याचा वध केल्यानंतर, कंसाचा सासरा जरासंध याने मथुरेवर सतरा वेळा आक्रमण केले. अनावश्यक रक्तपात टाळण्यासाठी आणि प्रजेच्या कल्याणाचे रक्षण करण्यासाठी, श्री कृष्णाने मथुरा सोडून समुद्राच्या काठी द्वारका येथे नवीन राजधानी स्थापन करण्याचा निर्णय घेतला. या धोरणात्मक माघारीमुळे त्यांना ‘रणछोडराय’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. पेटलाद मंदिरातील मूर्ती द्वारकेतील मूर्तीशी आध्यात्मिकदृष्ट्या जोडलेली आहे, अशी श्रद्धा आहे. ज्या भक्तांना द्वारकेची तीर्थयात्रा करणे शक्य नाही, त्यांना पेटलाद येथील या मंदिरात दर्शन घेतल्याने समान आध्यात्मिक पुण्य मिळते, असा भक्तांचा विश्वास आहे.

हे मंदिर पेटलाद शहराच्या मध्यवर्ती भागात स्थित आहे. मंदिराच्या तटबंदीच्या आतील दोन मजली प्रवेशद्वार नक्षीदार कोरीव कामांनी सुशोभित केलेले आहे. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना गजराज (समृद्धीचे प्रतीक असलेले राजहत्ती) आणि पारंपारिक द्वारपाल यांच्या मूर्ती आहेत. वरच्या मजल्यावर नगारखाना आहे, जिथे मंगल वाद्ये वाजवली जातात. या प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर मंदिराचे फरसबंदी अंगण लागते. अंगणात एक सुंदर तुळशी वृंदावन आहे.

तळमजल्यावर एक प्रशस्त हॉल आहे, तर मुख्य मंदिर वरच्या मजल्यावर स्थित आहे. अंगणातून, भक्त अठरा पायऱ्या चढून मंदिराच्या मुखमंडपात पोहोचतात. मंदिराच्या रचनेत मुखमंडप, सभामंडप, अंतराल आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. मुखमंडपाच्या डाव्या बाजूला असलेल्या सजावटीच्या छताखाली (मेघडंबरी) जमनादास महाराजांची कोरीव मूर्ती आहे, तर उजव्या बाजूला मधुसूदनदासांची मूर्ती आहे.

प्रशस्त सभामंडपातील खांबांच्या वरच्या भागावर गायन, वादन आणि नृत्य करणाऱ्या स्त्रियांची शिल्पे कोरलेली आहेत. सभामंडपाच्या उजव्या आणि डाव्या दोन्ही बाजूंना दर्शन मंडप आहेत, जिथून भक्त देवाचे दर्शन घेऊ शकतात. सभामंडपाचे छत कृष्णाच्या दिव्य लीलांचे, ज्याला ‘कृष्णलीला’ म्हणतात, अशा चित्रांनी सजवलेले आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर द्वारपालांच्या कोरीव मूर्ती आहेत, तर दरवाजाच्या वरच्या भागात कृष्णाच्या जीवनातील प्रसंगांचे कोरीव काम आहे. गर्भगृहात, वज्रपीठावर रणछोडराय कृष्णाची मूर्ती विराजमान आहे. देवाला दररोज विविध प्रकारचे कपडे आणि दागिने अर्पण केले जातात. मूर्तीच्या मस्तकावर सुवर्ण मुकुट असून, त्या वर चांदीची छत्री आहे. गर्भगृहाच्या भिंतींवर हंसांच्या कोरीव आकृत्या आहेत. गर्भगृहाच्या बाहेरील भिंतींवर तीन दिशांना असलेल्या कोनाड्यांमध्ये इंद्र, अग्नी आणि क्षेत्रपाल यांच्या मूर्ती आहेत.

तीन मुखमंडपांच्या छतावर असलेले घुमटाकार शिखरे स्तूपिका आणि कळसांनी सुशोभित आहेत. सभामंडपाच्या छतावरही याच वास्तुकलेचे थोडे मोठे शिखर आहे. गर्भगृहाच्या वर मंदिराचे मुख्य शिखर आहे, जे आठ थरांचे एक प्रभावी चौकोनी बांधकाम आहे आणि ते मंदिराचे सर्वात आकर्षक वैशिष्ट्य आहे. या मुख्य शिखराच्या दोन्ही बाजूंना प्रत्येकी सहा थरांचे गोलाकार शिखरे आहेत. तिन्ही शिखरांच्या शिखरावर, आमलक शिळांवर पवित्र कळस विराजमान आहेत.

श्री कृष्ण जन्मोत्सव हा या मंदिरातील सर्वात महत्त्वाचा आणि भव्य वार्षिक उत्सव आहे. श्रावण महिन्यात येणाऱ्या या उत्सवासाठी मंदिर सुंदर सजवले जाते आणि मध्यरात्री कृष्णाचा जन्म सोहळा साजरा केला जातो. या प्रसंगी मंदिरात ‘भगवद्गीता’ पठण, कीर्तन आणि भक्तिमय भजनांचे आयोजन केले जाते.

श्रावण आणि पुरुषोत्तम मासात दर्शनासाठी येथे भाविकांची मोठी गर्दी असते. होळीच्या उत्सवादरम्यान साजरा केला जाणारा ‘दोलोत्सव’ हा मंदिराच्या पारंपरिक प्रथांचा एक महत्त्वाचा भाग आहे, ज्यामध्ये देवाला फुलांच्या झुल्यावर विराजमान केले जाते.

आषाढी एकादशी आणि कार्तिकी एकादशीच्या पवित्र दिवशी धार्मिक ग्रंथांचे वाचन केले जाते आणि मोठ्या प्रमाणावर अन्नदानाचे आयोजन केले जाते.

प्रत्येक गुरुवारी आणि एकादशीच्या दिवशी दर्शनासाठी येथे भाविक मोठ्या संख्येने जमतात. प्रत्येक दिवसाची सुरुवात पहाटेच्या मंगला आरतीने आणि दुपारच्या राजभोग विधीने होते.

आरतीच्या वेळी पारंपरिक नगार वादन केले जाते. भाविक दररोज सकाळी ६ ते दुपारी १२ आणि दुपारी ४ ते रात्री ८:३० या वेळेत दर्शनासाठी मंदिरात येऊ शकतात.

उपयुक्त माहिती

  • पेटलाद बस स्थानकापासून १.५ किमी आणि आनंद शहरापासून २२ किमी अंतरावर स्थित.
  • जिल्ह्यातील अनेक शहरांतून पेटलादसाठी राज्य परिवहन (GSRTC) बस सेवा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • परिसरामध्ये राहण्याची आणि नाश्त्याची अनेक सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय – दूरध्वनी: ०२६९७-२२४४५८