हाटकेश्वर महादेव मंदिर

वडनगर, तालुका वडनगर, जिल्हा मेहसाणा

प्राचीन काळातील ‘अनर्तपूर’ आणि ‘चमत्कारपूर’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या वडनगरच्या प्राचीन हृदयात हाटकेश्वर महादेव यांचे पवित्र मंदिर स्थित आहे. धार्मिक परंपरेनुसार, या पावन स्थळी पाताळातून एक ‘स्वयंभू’ शिवलिंग प्रकट झाले, ज्याने पृथ्वीवर भगवान शिवाच्या लिंगरूपाची पूजा करण्याची प्रथा सुरू केली. भाविकांची अशी दृढ श्रद्धा आहे की, या तीर्थक्षेत्राला भेट दिल्याने सर्व बारा ज्योतिर्लिंगांच्या दर्शनाचे पुण्य प्राप्त होते. पौराणिक कथांनुसार, भगवान श्री राम आणि भगवान श्री कृष्ण या दोघांनीही या दिव्य शिवलिंगाची पूजा केली होती. नागर वास्तुकलेच्या शैलीत बांधलेले हे मंदिर सुमारे दोन हजार वर्षे जुने असून, येथील अधिष्ठाता देव अनेक नागर समुदायाचे कुलदैवत आहेत.

हाटकेश्वर महादेव यांच्या दिव्य प्रकटीकरणाचा गौरवशाली उल्लेख ‘स्कंद पुराणा’च्या ‘नागरखंड’मध्ये आणि ‘लिंग पुराणात’ आढळतो. स्कंद पुराणानुसार, सतीच्या वियोगाच्या तीव्र दुःखात बुडालेले भगवान शिव ‘दिगंबर’ (वस्त्रहीन) अवस्थेत पृथ्वीवर भटकत होते. त्यांच्या भ्रमंतीदरम्यान ते ‘अनर्तपूर’ येथे पोहोचले, जिथे अनेक ऋषी कठोर तपश्चर्या करत होते. महादेवांच्या दिव्य तेजाने मोहित होऊन ऋषींच्या पत्नी त्यांच्या मागे गेल्या, ज्यामुळे ऋषी संतापले. समोर असलेल्या सर्वोच्च ईश्वराला न ओळखता आणि त्यांना ढोंगी समजून ऋषींनी शाप दिला. या शापामुळे शिवाचे लिंग कापले गेले आणि पाताळलोकात गेले, ज्यामुळे विश्वात खळबळ उडाली आणि ‘प्रलया’सारखी स्थिती निर्माण झाली. घाबरलेल्या देव-ऋषींनी भगवान ब्रह्मदेवांचा सल्ला घेतला, ज्यांना दिव्य ज्ञानाने सत्य समजले. भगवान ब्रह्मदेव आणि भगवान विष्णू, देवगणांसह अनर्तपूरला पोहोचले आणि त्यांनी तपश्चर्येद्वारे शिवाला प्रसन्न केले. त्यांनी शिवाला पुन्हा मूळ रूपात येण्याची विनंती केली असता, महादेवांनी अट घातली की, जर ब्राह्मण त्यांच्या विधीवत पूजेचे वचन देतील तरच ते पुन्हा प्रकट होतील. त्यांच्या संमतीनंतर, भगवान विष्णू, देव आणि ब्राह्मणांनी याच ठिकाणी एक ‘हाटक’ (संस्कृतमध्ये सुवर्ण) शिवलिंग घडवून त्याची प्रतिष्ठापना केली. या सुवर्ण उत्पत्तीमुळे हे शिवलिंग ‘हाटकेश्वर’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

कुमारपाळाच्या ‘वडनगर प्रशस्ती’नुसार, १२ व्या शतकात वडनगरला आनंदपूर म्हणून ओळखले जात असे. त्यानंतर ते चमत्कारपूर, अर्कस्थळी, वृद्धनगर, स्कंदपूर इत्यादी नावांनी ओळखले गेले. वडनगर हे त्याचे सातवे नाव आहे. चिनी प्रवासी ह्युएन-त्सांग याने ७ व्या शतकात आनंदपूरचा उल्लेख ब्राह्मणांचे वास्तव्य असलेले एक दाट लोकवस्तीचे ठिकाण म्हणून केला आहे. असे मानले जाते की याची स्थापना १४४-१४५ ईसवी सन मध्ये झाली होती. काही इतिहासकारांच्या मते, सूर्यवंशी राजवंशातील एका राजकुमाराने आपली मूळ भूमी कौशल (ज्याची राजधानी अयोध्या होती) सोडून परमार वंशाच्या राजकुमाराकडून राज्य जिंकून १४४-१४५ ईसवी सन मध्ये वडनगरची स्थापना केली.

पौराणिक कथेनुसार, अनर्ताचा राजा ‘चमत्कार’ याला येथील पवित्र ‘शंखतीर्थ’ तलावात स्नान केल्यामुळे कुष्ठरोगातून मुक्ती मिळाली. त्यानंतर त्याने हे शहर ब्राह्मणांना दान केले. त्याच्या नावावरून या शहराला चमत्कारपूर असे नाव पडले, जे नंतर वडनगर म्हणून ओळखले जाऊ लागले. दुसरी एक कथा अशी आहे की, चित्रशर्मा नावाच्या ब्राह्मणाने कठोर तपश्चर्या करून भगवान शिवाला प्रसन्न केले. शिवाने चित्रशर्माला या शहरात एक मंदिर बांधण्यास सांगितले, जिथे एक स्वयंभू शिवलिंग प्रकट झाले. असे म्हटले जाते की, भगवान रामाने हाटकेश्वर महादेवांचे आशीर्वाद घेण्यापूर्वी ‘शर्मिष्ठा’ तलावाजवळील ऋषी घाटावर आपल्या पूर्वजांच्या मुक्तीसाठी ‘पिंडदान’ केले होते. १५ व्या शतकातील कवी-संत नरसी मेहता यांच्या मुलाच्या लग्नाला उपस्थित राहताना भगवान श्रीकृष्णानेही या मंदिराला भेट दिली होती, असे मानले जाते.

या मंदिराने काळाच्या ओघात अनेक जीर्णोद्धार पाहिले आहेत. ९४९ ईसवी सन मधील परमार राजा सियाक द्वितीय याच्या काळातील ताम्रपटात स्थानिक नागर ब्राह्मणांना दिलेल्या जमिनीच्या अनुदानाची नोंद आहे. मुघल सम्राट औरंगजेबाच्या काळात मंदिराला आव्हानांचा सामना करावा लागला, जेव्हा त्याने विधी थांबवण्याचे आदेश दिले होते. १७ व्या शतकात पुन्हा बांधलेले हे मंदिर अलीकडेच ‘गुजरात पवित्र यात्राधाम विकास बोर्डा’च्या प्रयत्नांमुळे त्याच्या समकालीन वैभवात पुनर्संचयित करण्यात आले आहे.

प्राचीन वडनगर शहराला सहा प्रवेशद्वारे आहेत. हे मंदिर देवतेच्या नावावरून ठेवलेल्या ‘हाटकेश्वर’ दरवाजाजवळ स्थित आहे. मेहसाणा जिल्हा गॅझेटियरनुसार, हे मंदिर सोळंकी काळात बांधले गेल्याचे मानले जाते. मंदिराचा परिसर मोठा आहे. अभ्यागत पायऱ्या उतरून एका प्रशस्त अंगणात प्रवेश करतात. हे मंदिर लाल आणि पिवळ्या वाळूच्या दगडांपासून बनवलेल्या उंच चौथऱ्यावर स्थित आहे. यात ‘मुखमंडप’, ‘सभामंडप’, ‘अंतराळ’ आणि ‘गर्भगृह’ यांचा समावेश आहे. मुख्य प्रवेशद्वार पूर्वेकडे आहे. दक्षिण आणि उत्तरेकडूनही प्रवेशद्वारे आहेत. सभामंडपाचे खांब आणि छतावर नक्षीकाम आणि शिल्पे आहेत. एका भव्य चौथऱ्यावर नंदीच्या दोन मोठ्या मूर्ती आहेत. बहुतेक शिव मंदिरांच्या विपरीत, जिथे कासवाचे शिल्प नंदीच्या आधी असते, येथे ते पवित्र नंदीच्या मागे आहे. अंतराळात डाव्या बाजूला गणेश आणि उजव्या बाजूला कार्तिकेय आहेत. कार्तिकेय मंदिराचे दरवाजे फक्त कार्तिक पौर्णिमेला उघडतात. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर ‘कीर्तिमुख’ कोरलेले आहेत. शिवलिंग पाताळात रुजलेले असल्याने, देवतेच्या अष्टकोनी ‘साळुंके’पर्यंत पोहोचण्यासाठी पायऱ्या उतरून जावे लागते. या तळावर चांदीचे नक्षीदार आवरण आहे. आषाढ अमावस्येपासून कार्तिक एकादशीपर्यंत शिवलिंगाभोवती चांदीचा ‘बंगला’ (मंडप) सजवला जातो. शिवलिंगाच्या मागे असलेल्या भिंतीतील कोनाड्यात माता पार्वती विराजमान आहे.

मंदिराच्या बाहेरील भिंती एका दगडी दालनाप्रमाणे आहेत, ज्यावर रामायण आणि महाभारतातील प्रसंग, विष्णूचे ‘दशावतार’, समुद्रमंथन आणि ‘कृष्णलीला’ कोरलेली आहे. वास्तुशास्त्राच्या तत्त्वांनुसार, दक्षिण भिंतीवर यम, पश्चिम भिंतीवर वरुण आणि उत्तर भिंतीवर कुबेर यांच्या प्रतिमा त्यांच्या संबंधित पत्नींसह वरच्या भागात कोरलेल्या आहेत. भिंतींवर गंधर्व, अप्सरा आणि विविध पशू-पक्ष्यांची व वनस्पतींची शिल्पे आहेत. गर्भगृहाच्या वर एक उंच, निमुळते ‘शिखर’ असून त्यावर सुवर्ण कळस आहे. मुख्य शिखराच्या शेजारी तीन ‘इंडो-सारासेनिक’ घुमट आहेत, जे हिंदू आणि इस्लामिक वास्तुकलेच्या सौंदर्याचा एक सुसंवादी संगम दर्शवतात.

मुख्य मंदिराच्या समोर अंबामाता मंदिर आहे. यामध्ये सोळंकी काळात उत्खननादरम्यान सापडलेल्या अंबामाता आणि बहुचर माता यांच्या मूर्ती आहेत. या परिसरात काशीविश्वनाथ, मणकेश्वर, रामेश्वर आणि पंचनाथ महादेव यांची छोटी मंदिरे आहेत, तसेच उत्तरमुखी हनुमान, बटुक भैरव आणि उजव्या सोंडेच्या गणपतीची मंदिरे आहेत. हनुमान मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर ‘नवग्रह’ कोरलेले आहेत, तर बटुक भैरव मंदिराच्या भिंतीवर सात यक्ष कोरलेले आहेत. भाविकांच्या सोयीसाठी, या परिसरात एक अतिथीगृह, भोजनशाळा, एक ‘यज्ञशाळा’ आणि प्रशासकीय कार्यालय आहे. कवी-संत नरसी मेहता यांचा पुतळाही या परिसरात शोभून दिसतो.

मंदिरात दररोज सकाळी ७ वाजता आणि संध्याकाळी ७ वाजता ‘आरती’ केली जाते. चैत्र महिन्याच्या अकराव्या दिवशी, हटकेश्वराच्या प्रकटीकरणाच्या वर्धापन दिनानिमित्त पालखी सोहळा आयोजित केला जातो.

महाशिवरात्री आणि श्रावण महिन्यातील सोमवारी येथे भव्य जत्रा भरते, ज्या दरम्यान गुजरात पर्यटन विभाग आध्यात्मिक संगीताचा ‘श्रावण महोत्सव’ आयोजित करतो.

पर्यटकांसाठी ‘लाईट अँड साऊंड शो’ हे एक प्रमुख आधुनिक आकर्षण आहे, जे मंदिराचा पौराणिक इतिहास प्रभावीपणे सांगते. हे मंदिर भाविकांसाठी दररोज सकाळी ६ ते दुपारी १२ आणि दुपारी ४ ते रात्री ९ वाजेपर्यंत खुले असते.

उपयुक्त माहिती

  • वडनगर बस स्थानकापासून २ किमी आणि मेहसाणापासून ४१ किमी अंतरावर स्थित
  • विविध जिल्हा शहरांतून वडनगरसाठी जीएसआरटीसी (GSRTC) बस सेवा उपलब्ध आहे
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • परिसरात निवास आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे
  • संपर्क – मंदिर कार्यालय, दूरध्वनी – ०२७६१-२२३९०१, मोबाईल – ८४८८०८३०९९
Back To Home