भारेश्वर महादेव मंदिर

भादभूत, ता/जि. भरूच

अरबी समुद्राला मिळण्यापूर्वी पवित्र नर्मदा नदीच्या अंतिम टप्प्यात भडभूत हे पवित्र तीर्थक्षेत्र आहे. ‘स्कंद पुराणा’च्या ‘रेवा खंडा’नुसार, हे एक प्राचीन आणि पापनाशक तीर्थ मानले जाते. रेवा खंडात या स्थळाला ‘भरभूती’ असे संबोधले आहे. येथे भगवान शिवाचे भरेश्वर किंवा भडेश्वर म्हणून ओळखले जाणारे पूजनीय मंदिर आहे. या मंदिराचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे दर अठरा वर्षांनी भरणारा ‘नर्मदा कुंभमेळा’. असे म्हटले जाते की, देशभरातील लाखो साधू आणि भक्त या भव्य मेळ्यात सहभागी होतात.

‘रेवा खंड’ हा मूळतः ‘वायु पुराणा’चा भाग होता आणि नंतर तो ‘स्कंद पुराणा’त समाविष्ट करण्यात आला. या ग्रंथाचे २०९ वे प्रकरण, जे नर्मदा नदीच्या काठावरील स्थळांच्या आख्यायिका आणि महात्म्य सांगते, ते भरभूती तीर्थाचे माहात्म्य वर्णन करते. त्यात असे म्हटले आहे की, रुद्र महेश्वर स्वतः या ठिकाणी वास करतात आणि त्यांना ‘भरभूती’ असे म्हटले जाते, कारण ते ‘महान भारातून’ (एका मोठ्या ओझ्यातून) प्रकट झाले होते. या स्थळाची आख्यायिका ‘कृतयुगापासून’ (पहिल्या युगापासून) आहे, जेव्हा वेदवेदांगांमध्ये पारंगत असलेला विष्णुशर्मा नावाचा एक विद्वान ब्राह्मण येथे राहत होता. तो ‘शिलोच्छा’ वृत्तीने जीवन जगत होता – म्हणजे कापणीनंतर शेतात राहिलेल्या धान्यावरच उपजीविका करण्याचे पुण्यकर्म. ब्राह्मणाच्या भक्तीची परीक्षा घेण्यासाठी भगवान महेश्वरांनी स्वतः ‘बटू’ (एक तरुण ब्रह्मचारी विद्यार्थी) चे रूप घेतले आणि त्याच्या आश्रमात आले, जिथे त्यांनी आपले अध्ययन सुरू केले.

या आश्रमात प्रत्येक विद्यार्थ्याला दररोजची कामे करण्याची प्रथा होती. एके दिवशी इतर शिष्यांनी तरुण बटू (शिवा) ला स्वयंपाकाचे काम दिले. तरुणाने ते मान्य केले आणि तो भार्ग्राम नावाच्या गावात गेला, जिथे त्याने सर्व वनस्पतींवर ध्यान केले आणि अन्नाला प्रकट होण्याची आज्ञा दिली. जेव्हा गुरुजी आणि इतर शिष्य परत आले, तेव्हा त्यांना तो मुलगा खेळात मग्न असलेला दिसला. संतप्त होऊन ते उद्गारले, “आम्ही उपाशी आहोत आणि तू काहीही तयार केले नाहीस? तू खोटा बोललास.” बटूने शांतपणे उत्तर दिले, “काळजी करू नका. आश्रमात अन्न तयार आहे.” शिष्यांनी पैज लावली, “जर अन्न तयार नसेल, तर आम्ही तुला बांधून नर्मदेत फेकून देऊ; पण जर ते तयार असेल, तर तू आम्हाला फेकून देऊ शकतोस.” आश्रमात प्रवेश करताच, त्यांना एक भव्य मेजवानी त्यांची वाट पाहत असलेली पाहून ते आश्चर्यचकित झाले. दुसऱ्या दिवशी जेव्हा सर्वजण नर्मदेत खेळायला गेले, तेव्हा बटूने त्यांना पैजेची आठवण करून दिली. त्याने सर्व शिष्यांना एकत्र बांधले आणि नदीत फेकले. हे पाहून विष्णुशर्मा भयभीत झाले आणि ओरडले, “हे काय केले तुम्ही? मी त्यांच्या पालकांना काय उत्तर देऊ? जर ते नष्ट झाले तर तुम्हाला ‘ब्रह्महत्ये’चे पाप लागेल.” महेश्वर हसले आणि त्यांनी शिष्यांना पाण्यातून सुरक्षित बाहेर काढले. त्याच क्षणी, विष्णुशर्मा यांना कळाले की तो बटू दुसरे कोणी नसून भगवान शिव स्वतःच आहेत. यानंतर त्याच ठिकाणी ‘भरभूती’ नावाचे लिंग (शिवाचे प्रतीक) स्थापित करण्यात आले.

या मंदिराच्या मूळ स्थापनेबद्दल अचूक नोंदी उपलब्ध नाहीत. तथापि, इसवी सन १८७७ मध्ये प्रकाशित झालेल्या ‘गॅझेटियर ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेंसी – सुरत अँड ब्रोच’ नुसार, येथे एक मंदिर होते ज्यामध्ये ११.५ चौरस फूट आकाराचे अंतराळ (पुढील कक्ष) आणि ११ बाय १०.५ फूट मापाचे गर्भगृह (पवित्र गाभारा) होते. गर्भगृहाचा प्रवेशद्वार साडेपाच फूट उंच आणि अर्धा फूट रुंद होता. त्या काळात ब्रिटिश सरकार मंदिराच्या देखभालीसाठी वार्षिक अठरा शिलिंग (आजच्या अंदाजे ₹१४,०००/- च्या समतुल्य) अनुदान देत असे. त्यानंतरच्या वर्षांमध्ये मंदिरात विविध जीर्णोद्धार करण्यात आले आणि अलीकडेच त्याचे पूर्णपणे नूतनीकरण करण्यात आले आहे.

हे मंदिर नर्मदा नदीच्या काठी एका विस्तीर्ण आवारात वसलेले आहे. मंदिरात प्रवेश एका लहान लोखंडी दरवाजातून होतो आणि नदीकाठावरून बांधलेल्या पायऱ्या चढूनही मंदिरापर्यंत पोहोचता येते. राजस्थानी वाळूचा दगड वापरून नागर स्थापत्यशैलीत बांधलेल्या या मंदिरात मुखमंडप, सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. प्रवेशद्वार आणि सभागृहांवर पिरॅमिड-आकाराची छत आहेत, तर गर्भगृहावर उंच उरुशृंग शैलीचे शिखर आहे, जे दोन-स्तरीय आमलक (खाचेची दगडी तबकडी) आणि कळशाने सुशोभित आहे. सभागृहांचे खांब आणि छत उत्कृष्ट कोरीव कामांनी अलंकृत आहेत आणि खांब आकर्षक झालरदार कमानींनी जोडलेले आहेत. सभागृह मोकळ्या रचनेचे आहे. अंतराळातील कोनाड्यांमध्ये गणेश आणि हनुमानाच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहात, भारेश्वर महादेवाचे स्वयंभू शिवलिंग एका मोठ्या धातूच्या आधारात स्थापित आहे, ज्यावर नागाची छत आहे. मागील बाजूस असलेल्या कोनाड्यात माता पार्वतीची सुंदर मूर्ती विराजमान आहे.

भारेश्वर मंदिर संकुलात माता नर्मदा, सूर्यनारायण आणि बलियादेव यांना समर्पित मंदिरे देखील समाविष्ट आहेत. जवळच पंचमुखी महादेव मंदिर आहे, जे प्राचीन असल्याचेही म्हटले जाते. हे मंदिरही नागर शैलीत बांधलेले असून, त्यात प्रवेशद्वार, अंतराळ, सभा मंडप आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. गर्भगृहावर उरुशृंग शिखर आहे, तर सभागृहांना घुमटाकार छत आहे. तेजस्वी लाल रंगाने रंगवलेल्या या मंदिराच्या खुल्या सभा मंडपात एका चौथऱ्यावर एक मोठा संगमरवरी नंदी आहे. गर्भगृहात एका धातूच्या आधारावर एक भव्य शिवलिंग स्थापित आहे, ज्यावर भगवान शिवाचे चार चेहरे कोरलेले आहेत, तर पाचवा चेहरा ‘गुप्त’ (लपलेला) आहे.

भारेश्वर महादेवाशेजारी सोमेश्वर महादेव मंदिर आहे, जे त्याचप्रमाणे नागर शैलीत बांधलेले आहे. यात गर्भगृहावर उरुशृंग शिखर आहे आणि सभामंडपावर घुमटाकार छत आहे, जिथे नंदी विराजमान आहे. गर्भगृह अद्वितीय आहे कारण त्यात सात शिवलिंगे आहेत, ज्यापैकी प्रत्येक आकार आणि रंगात भिन्न आहे. सर्व सातही लिंग संगमरवरी चौथऱ्यावर स्थापित केलेली असून त्यांना सर्पाच्या फण्यांचे छत्र आहे. सोमेश्वर महादेवाच्या शिवलिंगावर एक मध्यरेषा असल्यामुळे ते दोन भिन्न भागांसारखे दिसते. यामुळे, या लिंगाला ‘अर्धनारीनटेश्वर’ (शिव आणि पार्वतीचे संयुक्त रूप) म्हणूनही पूजले जाते. गर्भगृहाच्या भिंतीवरील एका कोनाड्यात माता पार्वतीची मूर्ती देखील स्थापित केलेली आहे.

पौराणिक कथेनुसार, भगवान शिव भाद्रपद महिन्याच्या अधिक मासात (अधिक भाद्रपद) वेद शिकण्यासाठी विद्यार्थ्याच्या रूपात या ठिकाणी आले होते. परिणामी, दर अठरा वर्षांनी येणाऱ्या अधिक भाद्रपद महिन्यात मंदिराच्या परिसरात एक भव्य जत्रा आयोजित केली जाते. ‘मिनी कुंभमेळा’ किंवा ‘नर्मदा कुंभमेळा’ म्हणून ओळखला जाणारा हा उत्सव गुजरातच्या विविध भागांतून लाखो भाविकांना आणि तपस्वींना आकर्षित करतो. गॅझेटियरमध्ये १८७१ मध्ये १७ ऑगस्ट ते १४ सप्टेंबर दरम्यान येथे भरलेल्या जत्रेची नोंद आहे, ज्यात सुरुवातीच्या पाच दिवसांत दहा ते पंधरा हजार भाविकांनी हजेरी लावली होती. ही संख्या नंतर साठ हजारांपर्यंत पोहोचली.

उपयुक्त माहिती

  • भरुचपासून २० किमी अंतरावर
  • भरुच येथून एस.टी. (राज्य परिवहन) बस सुविधा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंगपर्यंत पोहोचू शकतात
  • परिसरात निवास आणि न्याहारीची सोय उपलब्ध
  • संपर्क: महेंद्रभाई देसाई, मो. ८१५५९२६८४५
Back To Home