महाराष्ट्र राज्याच्या भौगोलिक आणि सांस्कृतिक पटलावर बीड जिल्ह्याचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. गोदावरी आणि भीमा या दोन प्रमुख नद्यांच्या खोऱ्यांच्या दरम्यान वसलेला हा प्रदेश सातवाहन काळापासून ते मराठा साम्राज्यापर्यंत अनेक ऐतिहासिक स्थित्यंतरांचा साक्षीदार ठरला आहे. या ऐतिहासिक प्रवासाच्या खुणा आजही बीड शहर आणि परिसरात विविध वास्तूंच्या रूपाने अस्तित्वात आहेत. यातीलच एक महत्त्वपूर्ण स्थापत्यशास्त्रीय रत्न म्हणजे बीड शहराच्या पूर्व सीमेवर, बालाघाट डोंगररांगांमध्ये वसलेले खंडोबा मंदिर हे होय. या मंदिरासमोर असलेल्या गगनचुंबी दीपमाळा या मराठी स्थापत्यशैलीचा अद्भुत अविष्कार मानल्या जातात.
बीड शहरापासून सुमारे पाच किमी अंतरावरील एका उंच टेकडीवरील वनराईत वसलेले हे मंदिर सुमारे ३०० वर्षे प्राचीन आहे. पूर्वाभिमुख असलेल्या या मंदिराचे बांधकाम १७२२ ते १७५० च्या दरम्यान बीडचे तत्कालीन जहागीरदार सुलतानजी निंबाळकर यांनी केल्याचे सांगितले जाते. हे मंदिर ज्या कालखंडात बांधले गेले, तो काळ दख्खनच्या इतिहासात अत्यंत धामधुमीचा होता. त्या काळात बीड हे निझाम-उल-मुल्क असफ जाह (हैदराबाद राज्याचा संस्थापक) आणि मराठा साम्राज्य यांच्यातील संघर्षाचे व सहकार्याचे केंद्र होते. बीड जिल्हा हा निझामाच्या सरहद्दीवरील एक महत्त्वाचा ‘सरकार’ (जिल्हा) होता. याच काळात निंबाळकर घराण्याला या भागात मोठे महत्त्व प्राप्त झाले होते. निंबाळकर हे मूळचे मराठा असले तरी, तत्कालीन राजकीय सोयीनुसार त्यांनी अनेकदा निझामाची चाकरी 
स्वीकारली होती. काही अभ्यासकांच्या मते मराठेशाहीचे पराक्रमी सरदार महादजी शिंदे यांनी या मंदिराची उभारणी केली असावी, असाही एक प्रवाह आहे. या मंदिराचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे मंदिरासमोर असलेल्या दोन उंच दीपमाळा आहेत. साधारण ७० फूट उंचीच्या आणि अष्टकोनी आकारात उभारलेल्या या वैशिष्ट्यपूर्ण दीपमाळा पाहण्यासाठी येथे भाविकांसोबतच अनेक पर्यटक व मंदिर अभ्यासक आवर्जून येतात.
या दीपमाळांच्या उंचीबाबत ऐतिहासिक साधनांमध्ये काहीशी तफावत आढळते. निझामाच्या पुरातत्व विभागाचे संचालक गुलाम यझदानी यांनी १९२०-२१ मध्ये सादर केलेल्या अहवालात या दीपमाळांची उंची ४५ फूट असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र बीड जिल्हा गॅझेटिअर आणि स्थानिक नोंदींनुसार या दीपमाळांची उंची जमिनीपासून ७० फूट असल्याचे सांगितले जाते. या दोन्ही दीपमाळांचा पाया भक्कम दगडी चौथऱ्यावर आहे. पायाचा आकार चौरसाकृती आहे आणि त्याची रुंदी सुमारे १७ फूट आहे. चौरसाकृती पायावरून वर जाताना दीपमाळांचा आकार अष्टकोनी होतो. वास्तुशास्त्रामध्ये चौरसातून अष्टकोनात आणि नंतर वर्तुळात होणारे संक्रमण हे स्वर्गीय पूर्णत्वाचे प्रतीक मानले जाते. या दीपमाळांमध्ये हे संक्रमण अत्यंत सफाईदारपणे साधलेले आहे. या दीपमाळांचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची पोकळ रचना. सहसा महाराष्ट्रातील दीपमाळा या भरीव दगडाच्या असतात आणि त्यावर दिवे लावण्यासाठी बाहेरून दगडी हस्त असतात. मात्र, येथील दीपमाळा आतून पोकळ असून त्यामध्ये वर जाण्यासाठी अरुंद जिने आहेत. सहा मजली असलेल्या या दीपमाळांच्या प्रत्येक मजल्यावर हवा खेळती राहावी व पुरेसा उजेड यावा यासाठी खिडक्यांची रचना आहे. असे सांगितले जाते की या दीपमाळांची रचना ही हिंदू ‘दीपमाळ’ आणि इस्लामिक ‘मिनार’ यांच्यातील संकराचे वैशिष्ट्यपूर्ण उदाहरण आहे. निझामाच्या राज्यातील मुस्लिम कारागीरांनी या दीपमाळा बांधताना मशिदीच्या मिनारांचे तंत्र वापरले असण्याची दाट शक्यता इतिहासकारांकडून व्यक्त केली जाते.
या दीपमाळांचे बांधकाम विटा आणि चुन्यामध्ये केलेले आहे. बाह्यभागावर केलेल्या गिलाव्यावर सुंदर नक्षीकाम आढळते. त्यात हत्ती, घोडे, वाघ आणि विविध पक्ष्यांच्या आकृत्या कोरलेल्या आहेत. यातील एक अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण शिल्प एका बैलाचे आहे, ज्याला दोन शरीरे आहेत पण डोके एकच आहे. एका बाजूने पाहिल्यास तो एक पूर्ण बैल दिसतो आणि दुसऱ्या बाजूने पाहिल्यास तो दुसरा बैल भासतो. अशा प्रकारची ‘दृष्टिभ्रम’ निर्माण करणारी शिल्पे विजयनगर आणि चालुक्य काळातही आढळतात. याशिवाय येथे ठिकठिकाणी मानवी आकृत्या कोरलेल्या आहेत. त्यांचा पेहराव भारतीय नसून तो युरोपियन सैनिकांसारखा आहे. यात लांब कोट, हॅट (टोपी) आणि बंदुका घेतलेले सैनिक दिसतात. याबाबत असे सांगितले जाते की १७५० च्या दशकात निझामाच्या दरबारात फ्रेंच जनरल बुसी याचा मोठा दबदबा होता व सैन्यात फ्रेंच कवायती पथके होती. सुलतानजी निंबाळकर हे निझामाचे सरदार असल्याने त्यांनी या युरोपियन सैनिकांना जवळून पाहिले होते. त्यामुळे आपल्या वास्तूवर तत्कालीन आधुनिकतेचे प्रतीक म्हणून या युरोपियन सैनिकांची शिल्पे कोरली गेली असावीत.
दीपमाळांच्या पुढे मंदिरासमोर पाषाणी चौथऱ्यावर शिवपिंडी व इतर शिल्पे आहेत. मंदिराच्या बाह्य बाजूने प्रदक्षिणा मार्ग आहे. या प्रदक्षिणा मार्गावर चारही बाजूने एकमेकांना महिरपी कमानीने जोडलेले ३२ चौकोनी स्तंभ आहेत. सर्व स्तंभ स्तंभपादावर उभे आहेत. या सर्व स्तंभांच्या हस्तांवर यक्ष व नागशिल्पे कोरलेली आहेत. मंदिराच्या सभामंडपाच्या प्रवेशद्वाराच्या द्वारशाखांवर उभ्या धारेची नक्षी आणि ललाटबिंबावर गणपतीचे शिल्प आहे. मंडारकावर चंद्रशिला आहे. सभामंडपात प्रत्येकी चार नक्षीदार स्तंभांच्या दोन रांगा आहेत. येथील स्तंभांवर असलेल्या हस्तांवर भारवाहक यक्ष व नागशिल्पे कोरलेली आहेत. बंदिस्त स्वरूपाच्या सभामंडपात डाव्या व उजव्या बाजूलाही प्रत्येकी एक दरवाजा आहे.
गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या द्वारशाखा सपाट आहेत व ललाटबिंबावर गणपतीचे शिल्प आहे. मंडारकावर चंद्रशिला आहे. गर्भगृहास डाव्या व उजव्या बाजूला प्रत्येकी एक दरवाजा आहे. गर्भगृहात वज्रपीठावर अश्वारूढ खंडोबाची मूर्ती आहे. या मूर्तीच्या हातात खड्ग आहे. खंडोबाच्या बाजूला म्हाळसा देवीची पाषाणी मूर्ती आहे. देवाच्या मूर्तीच्या बाजूला उभे खिळे ठोकलेल्या लाकडी खडावा आहेत.
मंदिराच्या छतावर चहुबाजुने असलेल्या सुरक्षा कठड्यात विविध देवतांची शिल्पे व संयुक्त नक्षी आहे. छतावर चारही कोनांवर मेघडंबरी पद्धतीची चार घुमटाकार शिखरे आणि त्यावर कळस आहेत. गर्भगृहाच्या छतावर भूमिज शैलीतील द्वादशकोनी तीन थरांचे शिखर आहे. शिखराच्या प्रत्येक थरात देवकोष्ठके आहेत आणि त्यांत विविध देवतांच्या मूर्ती आहेत. शिखराच्या दुसऱ्या थरात गजथर असून येथे गजराजांच्या पाठीवरील अंबरीत आरूढ विविध देवतांची शिल्पे आहेत. शिखरातील तिसऱ्या थरात युद्ध प्रसंग व शीर्षभागी विविध पशूशिल्पे कोरलेली आहेत. शिखरात शीर्षभागी एकावर एक असे दोन आमलक व कळस आहेत.
चंपाषष्ठी हा येथील मुख्य वार्षिक उत्सव मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो. यावेळी मंदिरात भजन, कीर्तन, प्रवचन, संगीत, जागरण, गोंधळ आदी कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात येते. यावेळी हजारो भाविक देवाच्या दर्शनासाठी येथे येतात. त्यानिमित्ताने मंदिर परिसरात विविध वस्तूंची दुकाने सजून तात्पुरती बाजारपेठ भरते. सोमवती अमावस्या, कार्तिक पौर्णिमा, शारदीय नवरात्री, दसरा, दिवाळी यांसारख्या सण-उत्सवांच्या वेळी मंदिरात भाविकांची गर्दी होते. सोमवार व रविवारी भाविकांची विशेष गर्दी असते.
