परमेश्वर मंदिर

वाढोणा, ता. हिमायतनगर, जि. नांदेड

प्राचीन काळी शैव व वैष्णव पंथात ऐक्य व्हावे म्हणून काही पौराणिक कथा व त्यांच्या अनुसार मूर्ती घडवल्या गेल्या. त्यात विष्णू व शंकर यांची हरिहर रूपातील मूर्ती विशेष महत्त्वाची समजली जाते. अशा प्रकाराच्या हरिहर मूर्ती भारतात बदामी गुफा क्र. १ व ३, महाबलीपुरम येथील धर्मराज रथावर, राजस्थान येथील ओसिया, हिमाचल येथील वैद्यनाथ व ओडिशा येथील मुक्तेश्वर मंदिरात आहेत. अशीच मूर्ती हिमायतनगरमधील वाढोणा येथील परमेश्वर मंदिरात आहे.

हे मंदिर तेराव्या शतकातील असल्याचे सांगितले जाते. मूळ हेमाडपंती स्थापत्यशैलीतील मंदिराचा अलिकडच्या काळात जीर्णोद्धार होऊन त्यास नवे रूप प्राप्त झाले आहे. या मंदिराबाबत आख्यायिका अशी की सुमारे ७०० वर्षांपूर्वी या गावातील शेतकरी गणपत माळी आपल्या शेतात नांगरणी करीत असताना नांगराच्या फाळाला अडकून परमेश्वर मूर्ती बाहेर आली. शेतात देव प्रकटला असल्याची बातमी वाऱ्यासारखी गावात पसरली व गावातील प्रतिष्ठित लोकांनी मूर्ती सापडली त्या ठिकाणी मंदिर बांधण्याचे ठरवले. त्यानुसार सन १३०९ साली गावातील सावकार तात्या पोळकर यांनी या ठिकाणी मंदिर बांधले असे सांगितले जाते.

पौराणिक कथेनुसार कर्नाटकातील गुह्यरण्य, जे हल्ली हरिहर नावाने ओळखले जाते, येथील गुहासुर राक्षसाने ब्रह्मदेवाची उपासना करून आपले मरण कोणाच्याही हातून होऊ नये व फक्त विष्णू व महादेव एकदेही असतानाच आपल्याला मारू शकावेत, असा वर मागितला. विष्णू व शंकर एकदेही होऊ शकत नाहीत असे वाटल्याने गुहासुर स्वतःला अमर समजू लागला. त्यामुळे त्याचे अन्याय, अत्याचार वाढले. तेव्हा विष्णू व शंकर हरिहर रूपात एकदेही होऊन त्यांनी गुहासुराचा वध केला.

गावातून मंदिराकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर मंदिराची स्वागतकमान आहे. स्वागतकमानीत सहा गोलाकार नक्षीदार स्तंभ असून त्यावरील सज्जावर मध्यभागी महादेव शिल्प व दोन्ही बाजूला नंदी आहेत. येथून पुढे मंदिराचे भव्य प्रवेशद्वार आहे. प्रवेशद्वारात दोन्ही बाजूस महिरपी कमानीने जोडलेले नक्षीदार स्तंभ आहेत. स्तंभावरील सज्जावर मध्यभागी व्याघ्रांबरावर ध्यानस्त बसलेली महादेव मूर्ती व मूर्तीच्या दोन्ही बाजूस गजराज शिल्पे आहेत. महादेव मूर्तीच्या चारही बाजूंना चार स्तंभ व त्यावरील छतावर तीन शिखरे आहेत. शिखरांच्या शीर्षभागी आमलक व कळस आहेत.

पुढे मंदिराचे फरसबंदी प्रांगण व प्रांगणाभोवती भक्कम तटबंदी आहे. प्रांगणात गोड्या पाण्याचे कुंड असून त्यावर लोखंडी जाळी लावली आहे. प्रांगणात अनेक इमारती आहेत. त्यापैकी एका इमारतीत शाळा व दुसऱ्या इमारतीमध्ये अनेक खोल्या असलेले भक्तनिवास आहे. प्रवेशद्वारापासून मंदिरापर्यंत प्रशस्त पदपथ असून पदपथाच्या दोन्ही बाजूस वृक्ष आहेत. पदपथावर लोखंडी स्तंभांवर गजपृष्ठ आकारातील छत आहे. मंदिराच्या समोर दोन्ही बाजूस दोन चौथरे व त्यावर झुल पांघरलेली गजराज शिल्पे आहेत. मंदिरासमोर प्राचीन पाषाण बांधणीची गोलाकार दीपमाळ, तुळसी वृंदावन असून औदुंबर वृक्षाखाली हनुमानाची शेंदूर चर्चित पाषाण मूर्ती आहे. येथून पुढे महादेव मंदिर आणि त्याच्या शेजारी परमेश्वर मंदिर आहे. दोन्ही मंदिरांच्या समोर सामायिक सभामंडप अलीकडील काळात बांधलेला आहे. मधल्या भिंतीने दोन्ही मंदिराचे सभामंडप वेगळे झाले आहेत. सभामंडपाच्या सुरक्षा कठडा असलेल्या छतावर जाण्यासाठी डाव्या व उजव्या बाजूने पायऱ्या आहेत. परमेश्वर मंदिराच्या सभामंडपात जाण्यासाठी प्रशस्त प्रवेशद्वार आहे. सभामंडपात प्रत्येकी पाच गोलाकार स्तंभांच्या चार रांगा आहेत. स्तंभपाद अधिक रुंद व चौकोनी आहेत. स्तंभांवर तुळई व तुळईवर छत आहे. सभामंडपात सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी रंगमंच आहे. बंदिस्त स्वरूपाच्या सभामंडपात हवा व प्रकाश येण्यासाठी वातायने आहेत.

सभामंडपात डाव्या भिंतीलगत स्टेनलेस स्टीलच्या नळ्या लावून रांगांचे व्यवस्थापन केले आहे. पुढे प्राचीन बांधकाम असलेले अंतराळाचे प्रवेशद्वार आहे. प्रवेशद्वारासमोर कासव शिल्प आहे. प्रवेशद्वाराच्या द्वारशाखांवर पानाफुलांची नक्षी व ललाटबिंबावर गणपतीची मूर्ती आहे. प्रवेशद्वारातून आत डाव्या बाजूला वळलेला अरुंद मार्ग व त्यापुढे पायऱ्या असलेला भुयारी मार्ग आहे. पुढे गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार आहे. अरुंद गर्भगृहात वज्रपीठावरील संगमरवरी मखरात सुमारे ५ फूट उंच व ३ फूट रुंद काळ्या पाषाणातील चतुर्भुज परमेश्वर मूर्ती आहे. मूर्तीच्या वरील उजव्या हातात त्रिशूल, डाव्या हातात नाग, खालील उजव्या हातात रुद्राक्ष माळा व डाव्या हातात शंख आहे. देवाच्या डोक्यावर मुकुट आहे. या मुकुटात सूर्य, चंद्र व शिवपिंडी कोरलेली आहे. देवाच्या पायाजवळ उजव्या बाजूला नंदी व डाव्या बाजूला गरुड आहे. मूर्तीवरील या लक्षणांवरून ही विष्णू व महादेव यांची एकदेही हरिहर मूर्ती असल्याचे सांगितले जाते. गर्भगृहात पूर्व व पश्चिम दिशेस गवाक्ष आहेत. वर्षातील काही दिवस येथून सकाळी व संध्याकाळी येणारी सूर्यकिरणे देवाच्या मूर्तीस सूर्याभिषेक करतात. मखराच्या बाजूला लहान कक्ष असून त्यात देवाची शेज आहे.
मंदिराच्या छतावर पाच थरांचे गोलाकार शिखर आहे. शिखराच्या प्रत्येक थरात बारा देवकोष्ठके व त्यांवर कळस आहेत. शिखरात शीर्षभागी एकावर एक असे दोन आमलक व त्यावर कळस आहे. परमेश्वर मंदिराला लागून शिवापती मंदिर आहे. मंदिराच्या सभामंडपात अनेक देव कक्ष असून त्यात दुर्गा देवी, विठ्ठल-रखुमाई आदी देवता आहेत. सभामंडपात एका चौथऱ्यावर नंदीची काळ्या पाषाणातील मूर्ती आहे. गर्भगृहात जमिनीवर शिवपिंडी व बाजूला कासव शिल्प आहे. या गर्भगृहास लागून दुसरे गर्भगृह असून येथे जमिनीवर भुऱ्या दगडातील शिवपिंडी आहे. शिवपिंडीच्या बाजूला गौरीहर, नरमुंडधारी कालभैरव, शेषशयनी विष्णू, चिंतामणी आदी प्राचीन मूर्ती व काळेजी महाराजांची समाधी आहे.

मंदिरात महाशिवरात्री हा मुख्य वार्षिक उत्सव भक्तिभावाने साजरा केला जातो. पाच दिवस चालणाऱ्या या जत्रोत्सवादरम्यान देवाची षोडशोपचार सालंकृत पूजा करण्यात येते. मंदिरात पाच दिवस भजन, कीर्तन, प्रवचन, जागरण आदी कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. उत्सवकाळात भाविकांसाठी महाप्रसादाचे वाटप करण्यात येते. यावेळी महाराष्ट्रासह तेलंगणा, कर्नाटक आदी राज्यांतील अनेक भाविक देवाच्या दर्शनासाठी व नवस फेडण्यासाठी येतात.

उपयुक्त माहिती:

  • हिमायतनगरपासून बस स्थानकापासून ५०० मीटर अंतरावर
  • नांदेड येथून ८३ किमी अंतरावर
  • हिमायतनगर येथून एसटीची सुविधा
  • खासगी वाहने मंदिरापर्यंत येऊ शकतात
  • परिसरात निवास व न्याहरीची सुविधा
  • संपर्क : महाविरचंद श्रीश्रीमाळ, उपाध्यक्ष, मो. ९४२३१७१८०४,
  • मंदिर कार्यालय, मो. ८९७५२८६८८८
Back To Home

मंदिरे