यवतेश्वर महादेव मंदिर

सयाजीगंज, जेल रोड, वडोदरा, ता./जि. वडोदरा

वडोदरा – ज्याला प्रेमाने ‘शिवनगरी’ म्हटले जाते – येथील प्रसिद्ध आणि प्राचीन शिवमंदिरांमध्ये यवतेश्वर महादेव मंदिराला अत्यंत आदराचे स्थान आहे. सयाजीगंज परिसरातील जेल रोडवर स्थित हे मंदिर विश्वामित्री नदीच्या काठावर अतिशय सुंदररीत्या वसलेले आहे. हे मंदिर १८ व्या शतकातील असून, त्याची निर्मिती बडोदा संस्थानाचे तत्कालीन दिवाण रावजी आप्पाजी फांसे यांनी केली होती. पारंपारिक नागर वास्तुकलेत बांधलेल्या या मंदिरात स्वयंभू शिवलिंग आहे, ज्याला भक्तगण दैवी जागृत मानतात. येथे मनापासून अभिषेक केल्यास सर्व इच्छा पूर्ण होतात, या दृढ श्रद्धेमुळे शेकडो भाविक नियमितपणे या पवित्र स्थळाला भेट देतात.

या मंदिराची ऐतिहासिक मुळे रावजी आप्पाजी फाळसे यांच्यापर्यंत जातात, ज्यांनी महाराज गोविंदराव गायकवाड यांच्या दरबारात दिवाण म्हणून सेवा बजावली होती, ज्यांनी २० डिसेंबर १७९३ रोजी बडोद्याच्या गादीवर आरोहण केले. चंद्रसेनीय कायस्थ प्रभू समाजातील आणि आपल्या प्रशासकीय कौशल्यासाठी ओळखले जाणारे, राओजी आप्पाजी हे एक निष्ठावान शैव भक्त होते. त्यांचे कुलदैवत यवतेश्वर महादेव होते, ज्यांचे मूळ मंदिर साताऱ्याच्या टेकड्यांजवळ स्थित आहे. आपल्या कुलदेवतेचा सन्मान करण्याच्या इच्छेने, त्यांनी बडोद्यात त्याच नावाचे मंदिर स्थापन करण्याचा निर्णय घेतला. या मंदिराच्या उत्पत्तीशी एक रंजक दंतकथा जोडलेली आहे. एके रात्री, राओजी आप्पाजींना एक दिव्य दृष्टांत झाला, ज्यामध्ये त्यांना मांडवा गावाजवळ एका झाडाखाली गाडलेल्या गुप्त शिवलििंगाचा शोध घेण्यास मार्गदर्शन मिळाले. हे गाव वडोदरापासून सुमारे ५० किमी अंतरावर, शूलपाणेश्वर जंगलाकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर आणि नर्मदा नदीच्या काठावर वसलेले आहे. त्यांनी स्वतः त्या ठिकाणी भेट दिली, ते लिंग जमिनीतून बाहेर काढले आणि ते बडोद्याला आणले.

विश्वामित्री नदीच्या काठी शिवलिंगाची प्रतिष्ठापना करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. मंदिराच्या बांधकामाला १७९७ मध्ये सुरुवात झाली, हा काळ बडोदा संस्थानातील अंतर्गत अशांततेचा होता. महाराज गोविंदराव गायकवाड यांचे अनौरस पुत्र कान्होजीराव यांनी पुकारलेले बंड आणि त्यांना राजघराण्याच्या कडी शाखेतील मल्हारराव गायकवाड यांनी दिलेली साथ यामुळे मोठी खळबळ उडाली होती. तरीही, राजकीय अस्थिरतेची पर्वा न करता दिवाण रावजी आप्पाजी यांनी मंदिराचे बांधकाम पुढे चालू ठेवले. तीन वर्षांच्या आत मंदिर पूर्ण झाले आणि १८०० सालच्या फाल्गुन महिन्यात त्यांनी स्वतः देवतेची प्राणप्रतिष्ठा केली. महाराज गोविंदराव गायकवाड स्वतः या समारंभाला उपस्थित होते आणि त्यांनी देवतेची भव्य आरती केली. रावजी आप्पाजी यांच्या कुलदेवतेच्या सन्मानार्थ या शिवलिंगाला यवतेश्वर महादेव असे नाव देण्यात आले. मंदिराच्या बाजूला एक भव्य दीपमाळही उभारण्यात आली असून, तिच्या पायथ्याशी असलेल्या मोठ्या कोनाड्यात हनुमानाची मूर्ती विराजमान आहे.

अनेक शतकांपासून, मंदिराचे अनेक वेळा जीर्णोद्धार झाले आहेत. १९७५ मध्ये, तत्कालीन जिल्हाधिकारी के.पी. याज्ञिक यांच्या मार्गदर्शनाखाली, आवश्यक दुरुस्तीची कामे हाती घेण्यात आली होती. १९९२ मध्ये, विद्यमान जिल्हाधिकाऱ्यांच्या उपस्थितीत मंदिरात गणेशाच्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना करण्यात आली. १९९७ मध्ये तत्कालीन जिल्हाधिकारी राजीव कुमार गुप्ता यांच्या देखरेखीखाली अधिक व्यापक नूतनीकरण पूर्ण करण्यात आले, मंदिराच्या विश्वस्त मंडळाच्या सहकार्याने. सध्या, रावजी आप्पाजींच्या वंशातील सातवी पिढी मंदिराची सेवा करत आहे.

हे मंदिर जेल रोडवर एका मोठ्या मोकळ्या आवारात स्थित आहे. या मंदिराचे एक सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण अंग म्हणजे भव्य नंदीमंडप, जो घुमटाकार असून त्यात भगवान शिवांचा दिव्य नंदी विराजमान आहे. एका उंच चौथऱ्यावर बांधलेली ही वास्तू मुख्य मंदिरापासून वेगळी असून एका लहान पुलाद्वारे जोडलेली आहे. या मंडपाच्या आत नंदीची एक मोठी, अत्यंत सुंदर कोरीव संगमरवरी मूर्ती आहे. घुमटाच्या छतावर भगवान शिवांची शिल्पकला कोरलेली आहे.

मुख्य मंदिर हे वास्तुकलेच्या अभिजात नागर शैलीत बांधलेले असून त्यात दर्शन मंडप (प्रवेशद्वार), एक खुला सभामंडप, एक अंतराळ (मध्यवर्ती कक्ष) आणि गर्भगृहाचा समावेश आहे. मंदिराच्या तीन बाजूंना दर्शन मंडप आहेत. यांच्यासह सभामंडपावर घुमटाकार शिखरे आहेत. गर्भगृहावर उंच उरुश्रृंग शैलीचे शिखर असून, त्यावर आमलक आणि कलश सुशोभित आहेत. शिखरांमध्ये विविध देवतांची लहान मंदिरे आहेत. अंतराळात, उजव्या बाजूला गणेशाची मूर्ती असलेले मंदिर आहे आणि डाव्या बाजूला हनुमानाला समर्पित मंदिर आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर तीन फांद्यांचे कमानीचे द्वार आहे, ज्याच्या दोन्ही बाजूंना दिव्य द्वारपालांच्या प्रतिमा असलेले कोरीव स्तंभ आहेत. उंबरठ्यावर दोन कीर्तिमुखे आहेत, मध्यभागी अर्धचंद्राकृती दगड आहे आणि उंबरठ्याच्या वरच्या बाजूला गणेशाची कोरीव मूर्ती आहे.

गर्भगृहाच्या आत यवतेश्वर महादेवांचे शिवलिंग एका मोठ्या, गोलाकार शाळुंकेत विराजमान आहे. यावर पाच फण्यांचा चांदीचा नाग आहे, जो सुमारे २५ वर्षांपूर्वी एका गुजराती दांपत्याने नवस फेडण्यासाठी अर्पण केला होता, कारण त्यांच्या प्रार्थनेनंतर त्यांना अपत्यप्राप्तीचा आशीर्वाद लाभला होता. नागाच्या वर एक चांदीची छत्री आहे. शिवलिंगाजवळ एक उंच त्रिशूळ उभा आहे. गर्भगृहाच्या मागील भिंतीवर तीन कोनाडे आहेत. मध्यवर्ती कोनाडा मुख्य प्रवेशद्वारासारखा असून त्यात पार्वतीची मूर्ती आहे. डाव्या बाजूला गणेशाची दुसरी मूर्ती आहे, तर उजव्या कोनाड्यात शिवाच्या मांडीवर बसलेली पार्वती आणि गणेश यांचे चित्रण आहे.

गर्भगृहात हनुमान, बाल शंकर आणि सर्व बारा ज्योतिर्लिंगांच्या प्रतिमा देखील आहेत. येथे दररोज पूजा आणि आरती केली जाते. एका स्थानिक दंतकथेनुसार, सायंकाळच्या आरतीच्या वेळी कुत्र्यांच्या ओरडण्याचा आवाज ऐकू येतो. याला दैवी उपस्थितीचे एक गूढ लक्षण मानले जाते. भक्त विधीवत अभिषेक करताना बेलपत्र, फुले, पाणी आणि दूध अर्पण करतात. महाशिवरात्रीला येथे भव्य उत्सव साजरा केला जातो, ज्यामध्ये भक्तिगीते, कीर्तन आणि आध्यात्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवारी येथे शेकडो भाविक जमतात आणि तीर्थयात्रींच्या गर्दीसाठी विशेष पूजेची व्यवस्था केली जाते.

मंदिर संकुलामध्ये गुरु दत्तात्रेयांच्या मंदिरासह अनेक लहान मंदिरे आहेत. यवतेश्वर घाटाजवळ, एका पवित्र पिंपळाच्या झाडाखाली पिंपळेश्वर महादेवाचे एक साधे मंदिर आहे, जे या परिसराची पवित्रता अधिक वाढवते.

मुख्य वैशिष्ट्ये :

  • वडोदरा रेल्वे स्थानकापासून १ कि.मी. अंतरावर स्थित
  • गुजरातभरातील विविध शहरांतून राज्य परिवहन बसेस, रेल्वे आणि खाजगी वाहनांद्वारे पोहोचता येते
  • मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत खाजगी वाहनांना परवानगी आहे
  • जवळच राहण्याची आणि जेवणाची अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत
Back To Home