चेहर चुडैल माता मंदिर

सेक्टर ३, गांधीनगर, ता./जि. गांधीनगर

‘चुडैल’ हा शब्द सहसा लोकांना पछाडणाऱ्या दुष्ट आत्म्याची प्रतिमा निर्माण करतो, परंतु गांधीनगरमधील चेहर चुडैल माता मंदिरात या आकृतीची देवता म्हणून पूजा केली जाते. १२५ वर्षांहून अधिक जुन्या, साध्या पण अत्यंत पूजनीय मंदिरात, चुडैल माता चेहर मातेसोबत वास करते, जी तिची बहीण मानली जाते. स्थानिक आख्यायिकेनुसार, दोन्ही बहिणी याच ठिकाणी एका कडुलिंबाच्या झाडाजवळ प्रकट झाल्या. देवींच्या दिव्य प्रकटीकरणामुळे येथील कडुलिंबाची पाने गोड लागतात, असेही भक्त मानतात. या मंदिरात देवींच्या उपस्थितीचे प्रतीक म्हणून अखंड तेवत असलेल्या ज्योतीची पूजा केली जाते.

या परंपरेचा एक मनोरंजक संदर्भ आर. ई. एन्थोव्हेन यांच्या १९२३ मधील ब्रिटिशकालीन ‘द फोकलोर ऑफ बॉम्बे’ या ग्रंथात आढळतो, ज्यात मुंबई आणि गुजरातभरातील देवता, आत्मे, राक्षस आणि स्थानिक समजुतींच्या कथा संकलित केल्या आहेत. या पुस्तकानुसार, गुजराती लोककथेत जवळपास ४८ प्रकारच्या आत्मा किंवा अलौकिक प्राण्यांचा उल्लेख आहे, त्यापैकी चुडैल एक आहे, जिला ‘वांत्री’ असेही म्हणतात. हे आत्मे चिंच, शमी, बाभूळ किंवा केराडोच्या झाडांजवळ, किंवा तलाव, नद्या, विहिरी आणि निर्जन ठिकाणी राहतात असे मानले जाते. अनेकांचे असे मत आहे की, अनेक लोकांच्या रक्ताने भिजलेली रणांगणे देखील चुडैलांना आकर्षित करतात. चुडैलांचे तीन प्रकार ओळखले जातात – पोषी, सोषी आणि तोषी.

पोषी चुडैल म्हणजे आपल्या ऐहिक इच्छा पूर्ण न करता मरण पावलेल्या स्त्रियांचे आत्मे असे मानले जाते. हे आत्मे विधुरांची काळजी घेतात आणि लहान मुलांशी नाते जोडतात असे म्हटले जाते. सोषी चुडैल अशा स्त्रियांपासून उत्पन्न होतात ज्यांना त्यांच्या कुटुंबाकडून क्रूर अत्याचार सहन करावे लागले; मृत्यूनंतर त्या त्याच कुटुंबांना त्रास देतात आणि पुरुषांचे जीवन रक्त शोषून घेतात. तोषी चुडैल खोल प्रेमातून जन्माला येतात असे मानले जाते – ज्या स्त्रियांना त्यांच्या पतींवर अतोनात प्रेम होते आणि मृत्यूनंतरही त्या त्यांना शांती आणि आनंद देतात. आर. ई. एन्थोव्हेन नमूद करतात की, गुजरातच्या काही प्रदेशांमध्ये, जसे की खेडा जिल्ह्यातील नैनपूर गाव आणि अहमदाबादजवळील लांबासी गाव, येथे चुडैलांना प्रत्यक्षात दिव्य आकृती म्हणून पूजले जाते. गांधीनगरमधील चेहर चुडैल माता मंदिर हे अशा दुर्मिळ ठिकाणांपैकी एक आहे जिथे भीतीदायक गोष्ट पवित्र बनते.

आख्यायिकेनुसार, सुमारे १२५ वर्षांपूर्वी, सध्याच्या मंदिराभोवतीचा परिसर जवळपास चार चौरस किलोमीटरमध्ये पसरलेले घनदाट जंगल होते. त्या ठिकाणी एक मोठे कडुलिंबाचे झाड होते आणि दररोज सकाळी-संध्याकाळी रावळ गावातील गोविंदभाई दर्जी नावाचा एक माणूस त्याच्या पायथ्याशी दिवा लावायला येत असे. एके दिवशी, तो नेहमीप्रमाणे आपली भक्ती अर्पण करण्यासाठी आला असता, त्याला झाडाखाली तपस्या करणारा प्रेमदास बुवा नावाचा एक रहस्यमय अघोरी साधू दिसला. त्याच्या विचित्र उपस्थितीमुळे घाबरलेल्या गोविंदभाईने गावकऱ्यांना माहिती दिली. त्यांना कळले की प्रेमदास बुवा योगिक कलांचे स्वामी होते आणि ते कोणाशीही बोलत नव्हते. त्यांच्या गूढ वागण्यामुळे गावकऱ्यांना अस्वस्थता वाटू लागली आणि त्यांनी त्या भागाकडे जाणे टाळले, फक्त गोविंदभाई वगळता, ज्यांनी आपला दररोजचा दिवा लावण्याचा विधी सुरू ठेवला. कालांतराने, प्रेमदास बुवांच्या तपस्येच्या सामर्थ्यामुळे कडुलिंबाच्या झाडाखाली चुडैल मातेचे प्रकटीकरण झाले. त्यानंतर लगेचच, तिची बहीण चेहर माता देखील जवळच प्रकट झाली. काही महिन्यांनंतर, त्यांच्या सन्मानार्थ चार फुटांचे व्यासपीठ बांधण्यात आले. सुमारे २१ वर्षांपूर्वी, रावळ गावातील एका व्यावसायिकाने मंदिराच्या जीर्णोद्धारासाठी निधी दिला.

मंदिर परिसर एका मोठ्या खुल्या अंगणात आहे. लोखंडी दरवाजातून आत प्रवेश केल्यावर, डावीकडे नीलकंठ महादेव मंदिर दिसते. त्याच्या सभागृहात, नंदीची एक दगडी मूर्ती गर्भगृहाकडे तोंड करून आहे, आणि तिच्या शेजारी संगमरवरी नंदी आहे. पंचधातूच्या पात्रात असलेले शिवलिंग अंडाकृती असून त्यावर नागराजाची वेटोळी आहे. शिवलिंगाच्या मागे देवी पार्वतीचे एक छोटे मंदिर आहे. परिसरातील उजव्या बाजूला एक यज्ञशाळा आहे, जिथे पवित्र अग्नि विधी केले जातात. जवळच, भक्तांसाठी बाकांसह एक निवारा असलेली विश्रांतीची जागा आहे.

अंगणाच्या मध्यभागी भव्य चेहर-चुडैल माता मंदिर उभे आहे. त्याचे खुले प्रार्थना सभागृह तीनही बाजूंनी दर्शन गॅलरींनी वेढलेले आहे आणि ते गर्भगृहाकडे जाते. गॅलरी आणि सभागृहावर घुमट आहेत, तर गर्भगृहात पारंपरिक नागर स्थापत्यशैलीतील उंच उरुशृंग शिखर आहे, ज्यावर दुहेरी स्तराचे आमलक आणि एक अलंकृत कळस आहे. मुख्य प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना सिंहाच्या मूर्ती पहारा देत आहेत. आतमध्ये, सोन्याच्या मंदिरात गणेश आणि हनुमानाच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहातील एका उंच व्यासपीठावर दुहेरी स्तराची सोन्याची चौकट आहे. वरच्या स्तरावर, चेहर मातेचा संगमरवरी मुखवटा डावीकडे बसलेला आहे, जो सोन्याच्या मुकुटाने आणि छत्रीने सुशोभित आहे. उजवीकडे चुडैल मातेची प्रतिमा आहे. खाली, प्रत्येक देवीसाठी एक अशा दोन अखंड ज्योती तेवत आहेत. गर्भगृहात फक्त पुजाऱ्यांनाच प्रवेश करण्याची परवानगी आहे.

गर्भगृहाशेजारी प्राचीन कडुलिंबाचे झाड उभे आहे, ज्याची पाने प्रेमदास बुवांच्या आध्यात्मिक शक्तीमुळे गोड लागतात असे मानले जाते. मंदिराच्या डावीकडे संकटमोचन हनुमान मंदिर आहे, ज्यात एकाच दगडात कोरलेली आणि शेंदूर लावलेली मूर्ती आहे. या मंदिरात, विशेषतः मंगळवार आणि शनिवारी, भक्तांची गर्दी असते. जवळच एक मोठे पिंपळाचे झाड वाढले आहे. हनुमान मंदिराच्या उजव्या बाजूला प्रेमदास बुवांची पवित्र अग्नि कुंड आणि त्यांची समाधी आहे. अंगणात शीतला माता आणि बळीया देव यांची छोटी मंदिरे देखील आहेत. अनेक भक्त येथे नवस करतात आणि ते पूर्ण करण्यासाठी श्रद्धेने परत येतात. मंदिरात दररोज पूजा विधी केले जातात आणि विविध हिंदू उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

  • गांधीनगर रेल्वे स्थानकापासून ५ किमी अंतरावर
  • गुजरातच्या अनेक शहरांमधून गांधीनगरसाठी नियमित एसटी बस आणि रेल्वे सेवा
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंगमध्ये पोहोचू शकतात
  • जवळच निवास आणि अल्पोपहारासाठी अनेक पर्याय
Back To Home