अन्नपूर्णा धाम

अडालज, ता. गांधीनगर, जि. गांधीनगर

संपूर्ण सृष्टीचे पोषण करणाऱ्या देवी अन्नपूर्णा या गुजरातच्या प्रभावशाली लेवा पाटीदार समाजाच्या आराध्य देवी आहेत. अडालज येथील त्यांचे मंदिर, नागर स्थापत्यशैलीत बांधलेले, केवळ लेवा पाटीदारांसाठीच नव्हे, तर इतर समाजांतील शेकडो भाविकांसाठी एक आध्यात्मिक केंद्र आहे. या मंदिराचे एक उल्लेखनीय वैशिष्ट्य म्हणजे ते केवळ विधी आणि पूजेचे स्थान नसून, दैनंदिन पोषणाचे केंद्र देखील आहे. मंदिराचे विश्वस्त अन्नपूर्णा भोजनालय (सामुदायिक स्वयंपाकघर) चालवतात, जिथे दररोज शेकडो लोकांना नाममात्र शुल्कात अमर्यादित पौष्टिक भोजन दिले जाते.

अन्नपूर्णा देवीला भौतिक समृद्धीची देवी गौरीचा अवतार मानले जाते. वेद व्यास ऋषींनी लिहिलेल्या मार्कंडेय पुराणात, पार्वतीला अन्नपूर्णा म्हणून संबोधले आहे. भाविकांचा असा विश्वास आहे की ही देवी आपल्या भक्तांना अन्न, धन आणि कौटुंबिक सुख प्रदान करते. गुजरातमध्ये लेवा पाटीदार समाजात अन्नपूर्णेची विशेष पूजा केली जाते. ‘पाटीदार’ हा शब्द ‘पाट’ म्हणजे शेतजमीन या शब्दावरून आला असून, अशा जमिनी धारण करणाऱ्यांना तो सूचित करतो असे म्हटले जाते. काही विद्वानांच्या मते, पाटीदार समाजाची मुळे भगवान रामाचे पुत्र लव आणि कुश यांच्याशी जोडलेली आहेत. लवाची राजधानी सध्याच्या लाहोरमध्ये होती आणि तेथून उतरलेला समाज लेवा पाटीदार म्हणून ओळखला जाऊ लागला. कुशाची राजधानी कुशावर्त होती, जी आता पाटणा म्हणून ओळखली जाते आणि त्याचे वंशज कडवा पाटीदार म्हणून ओळखले जात होते.

सुमारे २,४०० वर्षांपूर्वी, लेवा पाटीदारांचा पहिला गट पंचनद मार्गाने (यमुना, चंबळ, सिंध, पहुज आणि कुंवारी नद्या) प्रथम सौराष्ट्रात आणि नंतर अडालजला स्थलांतरित झाला. नंतर, अजमेर, मारवाड आणि जयपूर येथून पाटनमार्गे आणखी बरेच जण आले. इतिहासकारांच्या मते, या गटाने आपल्यासोबत अन्नपूर्णा देवीची सोन्याची मूर्ती आणली होती, जी अडालज येथील एका विहिरीच्या कोनाड्यात ठेवण्यात आली होती. आपल्या आराध्य देवीसाठी भव्य मंदिर बांधण्याची कल्पना समाजातील काही प्रतिष्ठित सदस्यांच्या मनात रुजली, ज्यामुळे सुमारे ५० कोटी रुपये खर्चून या मंदिराचे बांधकाम झाले.

अडालजच्या स्वामीनारायण ट्रस्टने सुमारे १५ कोटी रुपये किमतीची जमीन केवळ १ रुपयाच्या नाममात्र शुल्कात प्रतीकात्मक भेट म्हणून दान केली. मंदिराच्या संरचनेचा पायाभरणी समारंभ २८ मे २०१५ रोजी गुजरातच्या तत्कालीन मुख्यमंत्री आनंदीबेन पटेल यांच्या हस्ते सौराष्ट्रातून आणलेल्या अखंड ज्योतीसह पार पडला. मंदिराचे बांधकाम पूर्ण झाल्यावर, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी २०१९ मध्ये मूर्तींची प्राणप्रतिष्ठा केली.

अडालज-कोबा रस्त्यावर वसलेले हे मंदिर एका प्रशस्त आवारात उभे असून, ते राजस्थानी वाळूच्या दगडांनी नागर स्थापत्यशैलीत बांधले आहे. मंदिरात मुखमंडप (प्रवेशद्वार), सभामंडप (सभा कक्ष), अंतराळ (प्रतीक्षा कक्ष) आणि गर्भगृह (पवित्र गाभारा) आहेत. सभामंडपाच्या छतावर सजावटी कलश खांब आहेत आणि त्यावर पिरॅमिड-आकाराचे शिखर आहे. गर्भगृहावर नागर शैलीचे वैशिष्ट्यपूर्ण असे उंच उरुशृंग शैलीचे शिखर आहे, ज्याच्या वर दुहेरी थर असलेले आमलक आणि उंच कळस आहे. मंदिराच्या भिंती, खांब आणि छत यांवर सुंदर कोरीव काम आहे आणि त्याच्या बाह्यभागात विविध देवतांच्या मूर्तींसाठी कोनाडे आहेत.

एका उंच चौथऱ्यावर बांधलेले हे मंदिर आठ पायऱ्या चढून गाठता येते. सभामंडपात, डाव्या बाजूला अंबा मातेची मूर्ती आहे आणि उजव्या बाजूला खोडियार मातेची मूर्ती आहे. अंतराळात हनुमान आणि गणेशाच्या मूर्ती आहेत. सुंदर कोरीव काम असलेल्या गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर दोन द्वारपाल आहेत. गर्भगृहात शांत, कमळाच्या आसनावर विराजमान अन्नपूर्णा देवीची संगमरवरी मूर्ती आहे. सोन्याचा मुकुट आणि अलंकारांनी सुशोभित, तिच्या उजव्या हातात पळी आणि डाव्या हातात कमंडलू आहे. गर्भगृहात अन्नपूर्णा देवीच्या उजव्या बाजूला शिवाची उभी मूर्ती देखील आहे.

केवळ अडालजमधूनच नव्हे, तर गुजरातच्या विविध भागांतून भाविक या मंदिराला भेट देतात. रविवार आणि मंगळवारी येथे मोठ्या प्रमाणात गर्दी असते. अन्नपूर्णा धाम ट्रस्ट वर्षभर धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन करते. मंदिराचा वर्धापनदिन महाशिवरात्रीला साजरा केला जातो, ज्यात होम-हवन, भजन आणि कीर्तन यांसारख्या विधींनंतर महाप्रसादाचे वाटप केले जाते. मार्गशीर्ष शुक्ल षष्ठीपासून मार्गशीर्ष कृष्ण एकादशीपर्यंत, अनेक महिला येथे उपवास करतात आणि शेवटच्या दिवशी त्यांना तांदळाचा प्रसाद दिला जातो. मंदिराच्या मागे शारदामणी सामुदायिक केंद्र आहे आणि जवळच, ट्रस्टने विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृह बांधले आहे, ज्यात १५० खोल्यांमध्ये ६०० विद्यार्थ्यांना निवास आणि भोजन सुविधा पुरवली जाते. या सुविधेत स्पर्धा परीक्षांसाठी प्रशिक्षण केंद्र, ई-लायब्ररी, कॉन्फरन्स रूम, स्पोर्ट्स रूम, टीव्ही रूम आणि मूलभूत आरोग्य सुविधांचाही समावेश आहे.

अन्नपूर्णा भोजनालय मंदिराच्या विश्वस्तांद्वारे स्वामीनारायण ट्रस्टच्या सहकार्याने चालवले जाते. येथे, रोटी, भाजी, ताक, डाळ आणि भात यांचा समावेश असलेले पौष्टिक जेवण केवळ २० रुपयांमध्ये दिले जाते – आणि ते अमर्यादित असते. संध्याकाळी ५ वाजेनंतर, रॉयल खिचडी आणि अमूल ताक प्रत्येकी ५ रुपयांना दिले जाते. सकाळी सुमारे ६०० लोक आणि संध्याकाळी ५०० हून अधिक लोक या भोजनाचा लाभ घेतात.

प्रमुख वैशिष्ट्ये :

  • गांधीनगरपासून केवळ ११ किमी अंतरावर
  • गांधीनगरहून सार्वजनिक वाहतूक उपलब्ध
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंगपर्यंत पोहोचू शकतात
  • परिसरात निवास आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध
  • मंदिराचे स्थान: https://maps.app.goo.gl/edjLM7wxWyJ257Sd7
Back To Home