मारुतीराय मंदिर

मारूतीगड, मळा, पणजी, जि. उत्तर गोवा

पोर्तुगीजांच्या धार्मिक अत्याचाराने गांजलेल्या हिंदू समाजाच्या संघर्षाचे, पाय रोऊन उभे राहण्याच्या वृत्तीचे प्रतिक म्हणजे गोव्याची राजधानी असलेल्या पणजीतील मळा भागातील मारूतीराय मंदिर. गोव्यातील पाच प्रमुख मंदिरांपैकी एक असलेल्या या मंदिराची स्थापना विसाव्या शतकात झाली. गोमंतकीय मंदिर स्थापत्यशैलीहून अत्यंत भिन्न अशा शैलीत बांधलेले हे देखणे मंदिर एका उंच टेकडीवर वसलेले आहे. जत्रा भरणारे हे पणजीतील एकमेव मंदिर आहे. मारूतीरायाचे स्थान, मंदिराची वेगळी शैली आणि येथून दिसणारे पणजीच्या पूर्वेकडील भागाचे विहंगम दृश्य, यामुळे येथे भाविकांबरोबरच पर्यटकांचीही नित्य वर्दळ असते.

मारुती म्हणजे मरूताचा पुत्र. हनुमंत, हनुमान, बजरंगबली, आंजनेय, पवनपुत्र, महाबली, महावीर, अशा विविध नावांनी पूजली जाणारी ही मूळची लोकदेवता शक्ती, भक्ती आणि युक्तीचा आदर्श मानली जाते. धार्मिक श्रद्धेनुसार, मारुती हा सप्तचिरंजीवांपैकी एक आहे. संत तुलसीदास यांनी सोळाव्या शतकात रचलेल्या ‘हनुमान चालिसा’ स्तोत्रामध्ये हनुमानाचे वर्णन ‘ज्ञान गुणसागर’, ‘महावीर’, ‘तेज प्रताप’ अशा शब्दांत केले आहे. हनुमान ही सर्व संकटांपासून सुटका करणारी देवता असल्याचे त्यांनी म्हटले आहे. सतराव्या शतकात समर्थ रामदास स्वामींनी प्रभू श्रीराम व हनुमानास उपास्य मानून समाजात धार्मिक क्रांती घडवून आणली. रामदास स्वामींनी ‘हनुमान स्तोत्रा’त ‘भीमरूपी’, ‘महाबळी’ या स्वरूपात त्याचे वर्णन केले आहे. बलोपासना हे त्यांच्या समर्थ संप्रदायातील उपासनेचे एक महत्त्वाचे अंग होते.

धर्मांध पोर्तुगीजांच्या राजवटीत आपला धर्म टिकवण्यासाठी अनेकांनी मोठा संघर्ष केला. त्यातून पुढे पोर्तुगीजांचे धार्मिक धोरण मवाळ झाले. यानंतरच्या कालखंडात येथे नव्याने मंदिरांची स्थापना करण्यात येऊ लागली. पणजीतील मारुतीरायाचे मंदिर हे त्यांपैकीच एक होय. या मंदिराचा इतिहास असा की विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात पणजीतील काही समाजधुरिणांना येथे मारूतीचे मंदिर असावे असे वाटू लागले. नानू तारकर (बाबलो) पेडणेकर, जनो रामा रेडकर हे पणजीतील मातब्बर गृहस्थ त्यांपैकीच. त्यांनी एके दिवशी माळा भागातील विठ्ठल-रखुमाईच्या छोट्या मंदिरात एक बैठक घेतली आणि त्यात येथे मारूतीचे मंदिर बांधावे असे ठरले. या मंदिरासाठी जानो रेडकर यांनी पोर्तुगीजांकडून माळा येथील टेकडीवरील जमीन भाडेपट्ट्याने प्राप्त केली. मंदिरासाठीचा मोठा खर्च उलण्याची तयारीही त्यांनी दर्शविली. इ.स. १९३१ मध्ये या मंदिराच्या बांधकामास प्रारंभ झाला. २५ जानेवारी १९३४ रोजी माघ शुद्ध सप्तमीच्या मुहूर्तावर या मंदिरात मारूतीरायाची प्राणप्रतिष्ठापना करण्यात आली. मंदिर परिसराच्या प्रवेशद्वारावरील शिलालेखात ही तारीख नोंदवलेली आहे. येथील मारूतीरायाची मूर्ती पणजीतील तत्कालिन बडे व्यापारी रामदास गोकुळदास शेटे गुजर यांनी राजस्थानातून आणली होती, असे सांगण्यात येते. ९०च्या दशकात या मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्यात आला.

पणजीतील अल्टिन्हो हिलच्या पूर्वेकडील भागात मारूतीरायाचे हे मंदिर वसले आहे. पोर्तुगीज भाषेत अल्टो म्हणजे उंच. त्यावरून या टेकडीस अल्टिन्हो असे नाव पडले. पणजीतील हा एक अत्यंत निसर्गरम्य आणि उच्चभ्रू भाग गणला जातो. या टेकडी परिसरातच गोव्याच्या मुख्यमंत्र्यांचे अधिकृत निवासस्थान आहे. या शिवाय येथे पोर्तुगीज कौन्स्युलेट, आकाशवाणी केंद्र, सार्वजनिक बांधकाम विभागाचे मुख्यालय आदींच्या इमारती आहेत. येथील मारूतीरायाचे मंदिर वसलेल्या भागास मारूतीगड असे म्हटले जाते.

मारूतीगडाखाली रस्त्यालगत केशरी रंगात रंगविलेली नक्षीदार प्रवेशकमान आहे. येथून मंदिर परिसरास येण्यासाठी अनेक पायऱ्यांचा मार्ग आहे. वर येताच दिसते केशरी रंगातील मारूती मंदिराची भव्य आणि तितकीच वैशिष्ट्यपूर्ण वास्तू. हे मंदिर एकाच सपाट जागेवर नसून ते तीन स्तरांत बांधलेले आहे. टेकडीखालून पायऱ्या चढून आल्यानंतर येथे छोट्या रस्त्याएवढी, एका बाजूने कठडे बांधलेली मोकळी जागा आहे. तेथून मंदिरात प्रवेशासाठी आणखी काही पायऱ्या बांधलेल्या आहेत. येथे मंदिर परिसराचे मुख्य प्रवेशद्वार आहे. सिमेंटचे चौकोनाकार स्तंभ, मध्यभागी कमान, वर दोन्ही बाजूंनी उतरत्या छप्परासारखे छत अशी या प्रवेशद्वाराची रचना आहे. येथून काही पायऱ्या चढून आल्यानंतर दोन्ही बाजूंस मोकळी जागा आहे. येथे डावीकडे तुलसी वृंदावन आणि मंदिराचा भव्य असा सहा स्तरीय दीपस्तंभ आहे. त्यावर मोठा कलश आहे. या स्तंभांवरील दीपहस्तांवर मोठे कलशाकार, तर स्तंभावरील छोट्या छोट्या देवळ्यांत छोटे विद्युत दिवे बसवलेले आहेत. येथून आणखी काही पायऱ्या चढून आल्यानंतर मंदिर प्रांगणाच्या दुसऱ्या स्तरावर प्रवेश होतो. येथे समोर एका दालनामध्ये उंच चौथऱ्यावर हनुमानाची गदाधारी व अभयमुद्रेतील पाषाण मूर्ती विराजमान आहे. हनुमानाला इच्छादेवता मानले जाते. भाविकांची अशी श्रद्धा आहे की हनुमानास तैलाभिषेक केल्यास शनीची पिडा टळते. या मंदिरात येथील हनुमानाच्या पाषाणमूर्तीस तैलाभिषेकस केला जातो. हनुमानाच्या या स्थानाच्या दोन्ही बाजूंनी वरच्या स्तरावर जाण्यासाठी पायऱ्या आहेत. येथील प्रशस्त जागेत सर्वत्र संगमरवरी फरशा बसवलेल्या आहेत. येथे बाजूला दोन मेघडंबऱ्या उभारलेल्या आहेत. या स्तरावर मारुतीरायाचे मुख्य देवालय आहे. या देवालयासमोरच्या भागात सिमेंटची शेड उभारलेली आहे. येथून मंदिराच्या महामंडपात प्रवेश होतो.

महामंडपास महिरपी कमान असलेले संगमरवरी प्रवेशद्वार आहे. त्याच्या दोन्ही बाजूंना काचा बसवलेल्या मोठ्या खिडक्या आहेत. महामंडप अत्यंत प्रशस्त व दुमजली आहे. येथे गोलाकार स्तंभांवर सज्जासारखी रचना उभारलेली आहे. त्यातील लाकडी देव्हाऱ्यांमध्ये विविध देवतांच्या मूर्ती आहेत. या मंडपात पुढच्या बाजूस, गर्भगृहाच्या समोर लाकडी स्तंभ असलेला अर्धखुल्या स्वरुपाचा मंडप उभारण्यात आला आहे. सुंदर नक्षीकाम केलेल्या या मंडपाच्या छतावरील लाकडी देव्हाऱ्यात मध्यभागी श्रीराम-लक्ष्मण-सीता व नमस्कार मुद्रेतील हनुमान यांच्या काष्ठमूर्ती आहेत. या मूर्तींच्या डावीकडे भजनात तल्लिन अशा हनुमानाची, तर उजवीकडे पंचमुखी हनुमानाची मूर्ती आहे. या देव्हाऱ्याच्या डावीकडील देवकोष्ठकात हनुमानाची, तर उजवीकडे गणेशाची रंगीत मूर्ती आहे.

गर्भगृहाची दर्शनभिंत व बाजूचे खांब नक्षीदार सुवर्णपत्रा जडवून सुशोभित केलेले आहेत. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना देवळीमध्ये वैष्णव द्वारपालांच्या मूर्ती आहेत. आत चांदीच्या उंच चौथऱ्यावर चांदीच्या देव्हाऱ्यामध्ये चांदीच्या आसनावर मारूतीरायाची सुवर्णाची मूर्ती विराजमान आहे. एकूण एक कोटी २३ लाख ४३ हजार ५०९ रुपये खर्च करून ही मूर्ती घडवण्यात आली आहे. या मूर्तीस सोन्याचा मुखवटा, गदा आणि वरदहस्त आहे. त्याकरीता एकूण २७ लाख ५८ हजार ५२३ रुपये खर्च करण्यात आला. तर देव्हारा, आसन याकरीता एकूण ८८ हजार ३५० रुपयांची चांदी वापरण्यात आली. हा खर्च भक्तांनी दिलेल्या देणग्यांतून करण्यात आला. मंदिराच्या गर्भगृहावर आगळ्या वेगळ्या पद्धतीचे तीन स्तरीय शिखर आहे. त्याचे खालचे दोन भाग षटकोनाकार आणि वरच्या स्तरात चारही बाजूंनी वर निमुळते होत गेलेले शिखर आहे. त्यावर आमलक आणि कळस आहे. या शिखराच्या चारही कोपऱ्यांवर लहान मेघडंबऱ्या बसवण्यात आल्या आहेत. अत्यंत दुर्मीळ अशा प्रकारचे हे शिखर आहे.

या मंदिरात रविवार ते शुक्रवार सकाळी ७ ते १२.३० व दुपारी ४ ते ८ आणि दर शनिवारी सकाळी ६.३० ते रात्री ९.३० या कालखंडात भाविक देवदर्शन घेऊ शकतात. येथे दर शनिवारी भाविकांची मोठी गर्दी असते. १९३५ पासून रामनवमी, हनुमान जयंती, विजयादशमी, गणेश चतुर्थी श्रावणी शनिवार आदी उत्सव मोठ्या उत्साहाने साजरे केले जातात. हनुमान जयंतीच्या दिवशी येथे भाविकांना महाप्रसादाचे वाटप केले जाते. या मंदिराचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे हे पणजीमधील जत्रोत्सव होणारे एकमेव मंदिर आहे. माघ शुद्ध दशमीस या चार दिवसीय जत्रोत्सवास प्रारंभ होतो. या दिवशी सायंकाळी मारूतीरायाची पालखीतून मिरवणूक काढण्यात येते. माळा येथील पांडुरंगाच्या ज्या मंदिरात पहिल्यांदा मारूतीरायाच्या मंदिरस्थापनेचा विचार झाला, त्या मंदिरातून ही पालखी निघते. पुढचे तीन दिवस रोज रात्री देवालय परिसरातून पालखी मिरवण्यात येते. या तिन्ही दिवशी येथे विविध धार्मिक विधींबरोबरच रात्री नाटकाचाही प्रयोग होतो.

उपयुक्त माहिती:

  • पणजी बस स्थानकापासून २ किमी अंतरावर
  • राज्यातील अनेक शहरांतून पणजीसाठी राज्य परिवहन बसची सुविधा
  • खासगी वाहने मंदिरापासून काहीशा दूर असलेल्या वाहनतळापर्यंत येऊ शकतात
  • परिसरात निवास व न्याहरीसाठी अनेक पर्याय
  • संपर्क : मंदिर कार्यालय, दूरध्वनी : ०८३२ २४२६०९०
  • सुधीर नाईक, अध्यक्ष, मो. ८६६८८५६८९०,
  • नरेश पेडणेकर, उपाध्यक्ष, मो. ९४२११५०५१०
Back To Home