विविध ग्रंथांत त्वरजा, तुरजा, त्वरिता, तुळजा, अंबा या नावांनी ओळखली जाणारी, छत्रपती शिवाजी महाराजांची कुलस्वामिनी म्हणजे तुळजापूरची तुळजाभवानी. या शक्तिपीठ देवतेच्या मूर्तीसारखीच देवी भगवतीची मूर्ती गोमंतकातील अंत्रुज महालातील खांडोळा गावी स्थित आहे. येथील देवीचे मंदिर सुमारे ४५० वर्षे प्राचीन आहे. या वाठारातील अनेकांची आराध्य देवता असलेल्या या देवीची यात्रा ‘माल्यांची जात्रा’ म्हणून सुप्रसिद्ध आहे. फाल्गुन शुद्ध द्वितियेस होणाऱ्या या यात्रेत हजारो भाविक सहभागी होतात.
भगवती हे आद्यशक्ती देवीचे स्वरूप मानले जाते. ‘दुर्गा सप्तशती’ ग्रंथात या देवीचे माहात्म्य वर्णन केले आहे. त्यात देवीच्या उत्पत्तीची कथा सांगितलेली आहे. ती अशी की पूर्वी कल्पान्तकाळी सर्व जगत् जलमय झाले होते. त्यावेळी विष्णू शेषशय्येवर योगनिद्रेचा अवलंब करून निद्रिस्त झाले होते. त्या वेळी त्यांच्या कर्णमलापासून मधु व कैटभ हे दोन असूर जन्मले. एकदा त्यांनी ब्रह्मदेवास पाहिले असता ते त्याला मारण्यासाठी धावले. तेव्हा ब्रह्मदेवाने विष्णूकडे धाव घेतली. परंतु ते निद्रिस्त होते. तेव्हा त्यांना जाग यावी यासाठी ब्रह्मदेवाने देवी भगवतीची स्तुती करण्यास सुरूवात केली. तेव्हा देवी प्रसन्न झाली व ‘विष्णूच्या मुखनेत्रकर्णातून। उदर हृदय बाहूपासून। निघोन ब्रह्मदेवा दर्शन। देती झाली त्या समयी।।’ अशा प्रकारे योगनिद्रेतून विष्णू मुक्त झाले. त्यास देवीने सामर्थ्य दिले, तसेच ‘त्यांना (त्या असुरांना) महामायेने मोहिले’ व त्यामुळे विष्णू त्यांचा वध करू शकले.
तुळजाभवानी देवीच्या ‘तुळजा माहात्म्या’तील आख्यायिकेनुसार, कृतयुगात कुक्कूट नावाच्या एका दैत्याने एका पतीव्रता महिलेची विटंबना करण्याचा प्रयत्न केला. त्यावेळी तिने मनोमन पार्वतीचा धावा केला. तेव्हा पार्वती माता तेथे भवानी स्वरूपात प्रकट झाली व तिने कुक्कुट दैत्याचा वध केला. या दैत्याने मरता मरता महिषासुराचे रूप घेतले होते. देवीने त्याचा वध केल्यामुळे ती तुळजापूर येथे महिषासुरमर्दिनीच्या स्वरूपात विराजमान आहे. देवीचे हेच महिषासुरमर्दिनी रूप खांडोळा येथील मंदिरात विराजमान आहे.
येथील मंदिराचा इतिहास असा की इसवी सनाच्या बाराव्या शतकात हळदोणे या गावामध्ये महिषासुरमर्दिनीच्या रुपातील भगवती देवीच्या मूर्तीची स्थापना करण्यात आली होती. असे सांगण्यात येते की देवीची मूर्ती तुळजापूर येथून आणण्यात आली होती. इ.स. १५१०मध्ये गोवा बेटांत पोर्तुगीजांचा प्रवेश झाला. त्यांची धर्मांधता आणि क्रौर्य यांमुळे येथील हिंदूंचे जगणे कठीण झाले. ख्रिश्चनांतील जेसुईट या सनातनी विचारसरणीच्या पंथाने येथील हिंदूंवर अनन्वित अत्याचार केले. धर्मग्रंथ आणि मंदिरेच नव्हे, तर माणसे जाळण्यापर्यंतचे प्रकार त्या काळी घडले. १५६०मध्ये इन्क्विझिशन म्हणजेच धर्म समीक्षण संस्थेची स्थापना झाल्यानंतर या अत्याचारांचे प्रमाण प्रचंड वाढले. या काळात पोर्तुगीजांच्या ताब्यात असलेल्या भागांमधील मंदिरांतील मूर्ती वाचवण्यासाठी त्यांचे स्थलांतर करण्यात आले. त्यात हळदोणे येथील देवीच्या मूर्तीचाही समावेश होता. येथील महाजनांनी इ.स. १५६७मध्ये एके दिवशी गुपचूप देवीची मूर्ती डिचोली तालुक्यातील मये येथे हलवली. तेथे ज्या ठिकाणी मूर्ती स्थापन केली त्या भागास हळदोणवाडा असे म्हणतात. देवीचे हे पहिले स्थलांतर होय. यानंतर मये येथूनही देवीचे दुसरे स्थलांतर करण्यात आले, ते खांडोळा या गावामध्ये. यावेळी श्री दाड, रवळनाथ, सिद्धनाथ, लक्ष्मीनारायण या पंचायतन देवतांचेही स्थलांतर करण्यात आले.
कालांतराने येथे देवीचे भव्य मंदिर उभारण्यात आले. पोर्तुगीज राजवटीत १९२८ मध्ये वसाहतकालीन कायद्यांतर्गत (रेग्युलॅमेन्तो माझानिया) या मंदिराची नोंदणी करण्यात आली. या योगे मंदिरास पोर्तुगीज सरकारची मान्यता मिळाली.
गोमंतकीय स्थापत्यशैलीत बांधलेल्या या भव्य मंदिराची रचना महाद्वार, सभामंडप, अर्धमंडप, महामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह अशा प्रकारची आहे. महाद्वारास कमानाकार प्रवेशद्वार आणि त्यावर दाक्षिणात्य गोपुराच्या पद्धतीचे शिखर आहे. प्रवेशद्वाराच्या उजव्या बाजूस लाल चिऱ्यांच्या पाषाणात बांधलेल्या चौथऱ्यावर दीपस्तंभ आहे. मंदिराचा सभामंडप अर्धखुल्या पद्धतीचा आहे. सभामंडपास मोठमोठ्या कमानदार खिडक्या व प्रवेशद्वारे आहेत. बाजूला भाविकांना बसण्यासाठी बाकड्यांची व्यवस्था करण्यात आली आहे. सभामंडपात एका बाजूला छोटे व्यासपीठ बांधण्यात आले आहे. अर्धमंडपास दगडांत बांधलेले कमानदार प्रवेशद्वार आहे. त्याच्या दोन्ही बाजूंस भिंतीतील देवळ्यांत द्वारपालांच्या मूर्ती आहेत. प्रवेशद्वाराच्या वरच्या भागात गणेशाची मोठी मूर्ती आहे.
अर्धमंडप अर्धखुल्या प्रकारचा आहे. बाह्यभिंतींतील रुंदसर कमानींत कक्षासने आहेत. महामंडपास संगमरवरी पाषाणाचे कमानदार प्रवेशद्वार आहे. आत बाह्यभिंतींपासून काही अंतरावर गोलाकार स्तंभांची रांग आहे. हे स्तंभ मोठ्या कमानींनी एकमेकांस जोडलेले आहेत. त्यांच्या वरच्या छताकडील भागांत लाकडी देव्हाऱ्यांत देवीच्या विविध स्वरूपातील प्रतिमा लावलेल्या आहेत. छतास तीन पितळी घंटा आणि मोठे झुंबर टांगलेले आहे. महामंडपातून गर्भगृहास प्रदक्षिणामार्ग आहे.
गर्भगृहाची दर्शनीभिंत पूर्णतः लाकडी आहे. त्यावर बारीक नक्षीकाम केलेले आहे. प्रवेशद्वाराच्या ललाटबिंबस्थानी गणेश मूर्ती आहे. उतरांगावर महिषासुरमर्दीनीचे काष्ठशिल्प आहे. प्रवेशद्वाराच्या डावीकडील काष्ठ देव्हाऱ्यात खेतुपुरूषाची, तर उजवीकडे ग्रामपुरूषाची मूर्ती विराजमान आहे. आत चांदीच्या मोठ्या देव्हाऱ्यामध्ये वज्रासनावर देवीची मूर्ती प्रतिष्ठापित आहे. काळ्या पाषाणात घडविलेली ही मूर्ती वस्त्रालंकार आणि पुष्पमालांनी शृंगारित केलेली आहे. हाती ढाल-तलवार धारण केलेल्या व महिषासुरमर्दीनी स्वरुपातील या देवीच्या मागे चांदीची मोठी प्रभावळ व चांदीचे छत्र आहे. देवीच्या देव्हाऱ्यावर, तसेच प्रभावळीवर कीर्तिमुख कोरलेले आहे. मूर्तीच्या दोन्ही बाजूंस उंच पितळी समया आहेत.
गर्भगृहाच्या उजवीकडे प्रदक्षिणामार्गातील देवळीत अनंत पुरूषाची काळ्या पाषाणातील मूर्ती विराजमान आहे. गर्भगृहावर तीन स्तरांचे उंच असे शिखर आहे. येथील खालचा स्तर चौकोनाकार, त्यावरील दोन स्तर अष्टकोनाकार आहेत. या मनोऱ्यावर बाजूने सज्जा असलेला मोठा घुमट व त्यावर कलश अशी या शिखराची रचना आहे. मंदिर प्राकारात सातेरी, दाड, रवळनाथ, सिद्धनाथ, लक्ष्मीनारायण, जोशीपुरूष व मल्लिनाथ पुरुष या देवांची स्थाने आहेत. प्राकारात जुन्या पद्धतीचे, लाल पाषाणात बांधलेले काही दीपस्तंभ, तसेच तुलसी वृंदावनही आहे.
येथे भाविकांना सकाळी ८ ते रात्री ८ या कालावधीत देवीचे दर्शन घेता येते. मंदिरात नित्यनैमित्तिक पूजाअर्चेबरोबरच विविध हिंदू सण व उत्सव धार्मिक पद्धतीने साजरे केले जातात. नवरात्र हा या मंदिरातील एक महत्त्वाचा उत्सव असतो. येथे अश्विन शुद्ध प्रतिपदेला घटस्थापना केली जाते. त्यावेळी रुजवण घालणे म्हणजे नऊ प्रकारच्या धान्याची पेरणी करण्याचा कार्यक्रम केला जातो. दसऱ्याला येथे देवीचा मोठा शिबिकोत्सव होतो. या उत्सवात रवळनाथ व सिद्धनाथ या देवांचे तरंग सजवून त्यांची मंदिर प्राकारात मिरवणूक काढली जाते. यानंतर येथे कौलप्रसादाचा कार्यक्रमही होतो. महापर्वणी हा या मंदिरातील महोत्सव. या दिवशी देवीची पालखी काढली जाते. याच दिवशी येथे दिवजोत्सव साजरा केला जातो. येथील ही जत्रा ‘माल्यांची जात्रा’ म्हणून ओळखली जाते. माले म्हणजे झुंबराच्या आकाराची साधारणतः चार फूट उंच व दोन फूट रुंद अशी मातीची समई. या समईत ५२ पणत्या असतात. जत्रेच्या दिवशी रात्री मोड म्हणजे अंगात देवीचा अवसर (संचार) झालेला पुरूष हे पेटते माले डोक्यावर घेतो. या दिवशी गावातील सर्व सवाष्णी दिवजा पेटवतात व पंचायतनातील सर्व मंदिरांना प्रदक्षिणा घालतात. पारंपरिक पद्धतीने साजऱ्या होणाऱ्या या कार्यक्रमास हजारो भाविक उपस्थित असतात. गोव्यासह महाराष्ट्र आणि कर्नाटकात या देवीचे महाजन कुळावी आहेत. कामत, चाटी, चारी, नाईक, कांबळी, पंडित, जोशी व वाघ हे देवस्थानचे सात वांगडी आहेत. वांगडीचा मूळ अर्थ संगती वा सहचरी. भगवती ही या सात कुळांची देवता आहे. हे सर्व लोक या जत्रेस आवर्जून उपस्थित राहतात. मंदिर परिसरात भक्तनिवास आहे.
विविध ग्रंथों में त्वरजा, तुरजा, त्वरिता, तुलजा एवं अंबा आदि नामों से वंदित, छत्रपति शिवाजी महाराज की कुलस्वामिनी तुलजापुर की तुलजाभवानी ही हैं। इस शक्तिपीठ देवी के श्रीविग्रह के समान ही भगवती की दिव्य मूर्ति गोमंतक के अंत्रुज क्षेत्र स्थित खांडोला ग्राम में प्रतिष्ठित है। यहाँ का यह देवालय लगभग ४५० वर्षों की प्राचीनता को अपने अंक में समेटे हुए है। इस क्षेत्र के असंख्य भक्तों की आराध्य चेतना के रूप में प्रतिष्ठित इस देवी की यात्रा ‘दीपमालाओं की यात्रा’ के नाम से सुविख्यात है। फाल्गुन शुक्ल द्वितीया के पुनीत अवसर पर आयोजित इस उत्सव में सहस्रों श्रद्धालु भक्तिभाव से सम्मिलित होते हैं।
भगवती आद्यशक्ति का ही साक्षात् स्वरूप मानी जाती हैं। ‘दुर्गा सप्तशती’ नामक ग्रंथ में इस देवी का अनुपम माहात्म्य वर्णित है, जिसमें उनकी उत्पत्ति की पावन कथा का उल्लेख मिलता है। पुरातन कल्पान्त काल में जब संपूर्ण सृष्टि जलमग्न थी, तब भगवान विष्णु शेषशय्या पर योगनिद्रा में निमग्न थे। उस समय उनके कर्णमल से मधु और कैटभ नामक दो असुरों का प्रादुर्भाव हुआ। जब उन्होंने ब्रह्मदेव को देखा, तो वे उनके वध हेतु उद्यत हुए। तब भयभीत होकर ब्रह्माजी ने भगवान विष्णु की शरण ली, किंतु वे निद्राधीन थे। उन्हें जाग्रत करने हेतु ब्रह्माजी ने भगवती की स्तुति आरंभ की। स्तुति से प्रसन्न होकर देवी ने विष्णु के मुख, नेत्र, कर्ण, उदर, हृदय और बाहुओं से निर्गत होकर ब्रह्मदेव को दर्शन दिए। इस प्रकार योगनिद्रा से मुक्त होकर विष्णु को देवी ने सामर्थ्य प्रदान किया और महामाया के मोहपाश में बँधे उन असुरों का वध संभव हो सका।
‘तुलजा माहात्म्य’ की पौराणिक आख्यायिका के अनुसार, कृतयुग में कुक्कुट नामक एक दैत्य ने एक पतिव्रता नारी के सतीत्व को भंग करने का कुत्सित प्रयास किया। उस समय उस विवश नारी ने आर्त्त भाव से भगवती पार्वती का आह्वान किया। तब माता पार्वती भवानी के स्वरूप में प्रकट हुईं और उन्होंने कुक्कुट दैत्य का संहार किया। मृत्यु के क्षणों में उस दैत्य ने महिषासुर का रूप धारण कर लिया था। महिषासुर के मर्दन के कारण वे तुलजापुर में महिषासुरमर्दिनी के रूप में विराजमान हुईं।
देवी का यही महिषासुरमर्दिनी स्वरूप खांडोला के इस मंदिर में प्रतिष्ठित है।
इस देवालय का इतिहास इस तथ्य का साक्षी है कि ईस्वी सन् की १२वीं शताब्दी में हलदोने ग्राम में महिषासुरमर्दिनी भगवती की मूर्ति स्थापित की गई थी। ऐसी लोकमान्यता है कि यह विग्रह तुलजापुर से लाया गया था। ई.स. १५१० में गोवा के द्वीपों में पुर्तगालियों का पदार्पण हुआ। उनकी धार्मिक संकीर्णता और क्रूरता के कारण यहाँ के हिंदुओं का जीवन अत्यंत दुष्कर हो गया। ईसाई धर्म के जेसुइट नामक कट्टरपंथी संप्रदाय ने स्थानीय हिंदुओं पर अमानवीय अत्याचार किए। उस कालखंड में न केवल धर्मग्रंथ और मंदिर, अपितु मनुष्यों को भी अग्नि की भेंट चढ़ाया गया। १५६० में ‘इन्क्विजिशन’ (धर्म-समीक्षण संस्था) की स्थापना के पश्चात अत्याचारों की विभीषिका प्रचंड रूप से बढ़ गई। पुर्तगाली आधिपत्य वाले क्षेत्रों से मूर्तियों को सुरक्षित रखने हेतु उनका स्थानांतरण आरंभ हुआ, जिसमें हलदोने की यह प्रतिमा भी सम्मिलित थी। यहाँ के महाजनों ने ई.स. १५६७ में एक रात्रि गुप्त रूप से देवी की प्रतिमा को डिचोली तहसील के मये ग्राम में स्थानांतरित कर दिया। मये का वह स्थान जहाँ मूर्ति स्थापित हुई, ‘हलदोनेवाड़ा’ कहलाया। यह देवी का प्रथम विस्थापन था। तत्पश्चात मये से उन्हें पुनः खांडोला ग्राम में लाया गया। इस समय श्री दाड़, रावलनाथ, सिद्धनाथ और लक्ष्मीनारायण जैसे पंचायतन देवताओं को भी स्थानांतरित किया गया। कालांतर में यहाँ एक भव्य मंदिर निर्मित हुआ। पुर्तगाली शासन के दौरान १९२८ में औपनिवेशिक नियमों (रेग्युलॅमेन्तो माझानिया) के अंतर्गत इस मंदिर का पंजीकरण हुआ, जिससे इसे पुर्तगाली सरकार की मान्यता प्राप्त हुई।
गोमंतकीय स्थापत्य शैली में निर्मित यह विशाल देवालय महाद्वार, सभामंडप, अर्धमंडप, महामंडप, अंतराल और गर्भगृह जैसी संरचनाओं से सुसज्जित है। महाद्वार पर कमानीनुमा प्रवेश द्वार है, जिस पर दाक्षिणात्य गोपुर पद्धति का शिखर शोभायमान है। प्रवेश द्वार के दक्षिण पार्श्व में लाल पत्थरों से निर्मित चबूतरे पर एक गगनचुंबी दीपस्तंभ है। सभामंडप अर्ध-खुली शैली में है, जिसमें विशाल कमानीदार वातायन और द्वार हैं। भक्तों के विश्राम हेतु यहाँ आसनों की व्यवस्था की गई है। सभामंडप के एक पार्श्व में लघु व्यासपीठ निर्मित है। अर्धमंडप में पत्थरों से निर्मित कलात्मक प्रवेश द्वार है, जिसके दोनों ओर दीवारों पर द्वारपालों की प्रतिमाएँ उत्कीर्ण हैं।
द्वार के ऊपरी भाग में भगवान गणेश का भव्य विग्रह है। अर्धमंडप की बाह्य दीवारों की चौड़ी कमानों में बैठने हेतु कक्षासन बने हैं। महामंडप का द्वार संगमरमर के पत्थरों से अलंकृत है। भीतर की ओर गोलाकार स्तंभों की एक पंक्ति है, जो परस्पर कमानों से जुड़ी है। छतों के समीप लकड़ी के कलात्मक देवगृहों में देवी के विविध स्वरूपों के चित्र अंकित हैं। छत से तीन पीतल की घंटियाँ और एक विशाल झूमर लटका हुआ है। महामंडप से गर्भगृह की ओर प्रदक्षिणा पथ जाता है।
गर्भगृह की सम्मुख दीवार पूर्णतः लकड़ी से निर्मित है, जिस पर सूक्ष्म नक्काशी की गई है। मुख्य चौखट पर गणेश प्रतिमा और ऊपरी भाग पर महिषासुरमर्दिनी का काष्ठ शिल्प उत्कीर्ण है। प्रवेश द्वार के बाएँ पार्श्व में खेतुपुरुष और दाहिने में ग्रामपुरुष की मूर्तियाँ विराजमान हैं। अंतर्भाग में चांदी से निर्मित विशाल देवगृह के भीतर वज्रासन पर देवी का विग्रह प्रतिष्ठित है। काले पत्थर से निर्मित यह मूर्ति वस्त्राभूषणों और पुष्पमालाओं से सुसज्जित है। हाथ में ढाल और खड्ग धारण किए हुए महिषासुरमर्दिनी स्वरूपिणी देवी के पीछे चांदी की विशाल प्रभावली और छत्र सुशोभित है। प्रभावली एवं देवगृह पर कीर्तिमुख का अंकन है। विग्रह के दोनों ओर ऊँचे पीतल के दीप प्रज्वलित रहते हैं। गर्भगृह के दक्षिण ओर प्रदक्षिणा पथ के झरोखे में अनंत पुरुष की श्याम पाषाण प्रतिमा विराजमान है।
गर्भगृह के ऊपर तीन स्तरों वाला उत्तुंग शिखर है, जिसका आधार वर्गाकार और ऊपरी दो स्तर अष्टकोणीय हैं। इस प्रासाद के ऊपर सज्जा युक्त विशाल गुंबद और उस पर कलश की संरचना मनोहारी है। प्रांगण में सातेरी, दाड़, रावलनाथ, सिद्धनाथ, लक्ष्मीनारायण, जोशिपुरुष और मल्लिनाथ पुरुष के देवस्थान हैं। प्रांगण में प्राचीन शैली के लाल पत्थर से निर्मित दीपस्तंभ और तुलसी वृंदावन भी दर्शनीय हैं।
श्रद्धालु प्रातः ८:०० से रात्रि ८:०० बजे तक देवी के दर्शन कर सकते हैं। मंदिर में नित्य-नैमित्तिक अर्चना के साथ हिंदू पर्व श्रद्धापूर्वक मनाए जाते हैं। नवरात्रि यहाँ का प्रधान उत्सव है। आश्विन शुक्ल प्रतिपदा को घटस्थापना होती है और बीजारोपण (नौ प्रकार के धान्यों को बोने) का अनुष्ठान किया जाता है। विजयादशमी को भव्य ‘पालकी उत्सव’ आयोजित होता है, जिसमें रावलनाथ और सिद्धनाथ के प्रतीकों (तरंगों) की शोभायात्रा निकाली जाती है। इसके पश्चात यहाँ ‘कौल-प्रसाद’ की विधि संपन्न होती है।
‘महापर्वणी’ यहाँ का एक अन्य महोत्सव है, जिसमें देवी की पालकी के साथ ‘दीपोत्सव’ मनाया जाता है। यहाँ की यह यात्रा ‘दीपमालाओं की यात्रा’ कहलाती है। ‘माला’ मिट्टी से निर्मित झूमर सदृश लगभग ४ फीट ऊँची और २ फीट चौड़ी दीप-पात्र होती है, जिसमें ५२ दीप प्रज्वलित किए जाते हैं। उत्सव की रात्रि में ‘देवी-पात्र’ (वे व्यक्ति जिनमें देवी का संचार होता है), इन प्रज्वलित दीप-मालाओं को मस्तक पर धारण करते हैं। इस दिन ग्राम की विवाहित स्त्रियाँ ‘दीपक’ प्रज्वलित कर समस्त पंचायतन देवों की प्रदक्षिणा करती हैं। सहस्रों श्रद्धालु इस पारंपरिक अनुष्ठान के साक्षी बनते हैं।
गोवा सहित महाराष्ट्र और कर्नाटक में इस देवी के ‘महाजन’ अनुयायी फैले हैं। कामत, चाटी, चारी, नाईक, कांबली, पंडित, जोशी और वाघ इस देवस्थान के सात ‘सहचर कुल’ हैं। भगवती इन सात कुलों की अधिष्ठात्री देवी हैं, जिनके सदस्य इस उत्सव में अनिवार्य रूप से उपस्थित होते हैं। मंदिर परिसर में भक्तनिवास की सुविधा उपलब्ध है।