महालक्ष्मी म्हणजे मूळ प्रकृती, आदिमाया, दुर्गा, महिषासुरमर्दिनी, जगदंबा अशी विविध नावे धारण करणारी ही शक्तिपीठ देवता समृद्धीचीही देवता मानली जाते. गोमंतकात राज्य केलेल्या कदंब राजघराण्याप्रमाणेच शिलाहार राजवंशाचीही ती कुलदेवता होती. या देवीचे पणजीतील मंदिर हा येथील हिंदू बांधवांच्या संघर्षाचा परिपाक आहे. पोर्तुगीजांच्या जुलमी धर्मसत्तेने सुमारे ३०० वर्षांनंतर पणजीमध्ये जे मंदिर बांधण्यास परवानगी दिली ते हे मंदिर होय. येथील महालक्ष्मीस पणजीच्या ग्रामदेवतेचा मान आहे. चैत्री पौर्णिमेस येथे होणाऱ्या उत्सवात हजारो भाविक सहभागी होतात.
‘दुर्गासप्तशती’ या ग्रंथात महालक्ष्मीचे वर्णन प्रसन्नवदना, कमलासना व महिषासुरमर्दिनी असे करण्यात आले आहे. ‘देवीमाहात्म्य’ या ग्रंथात महालक्ष्मी देवीची अवतारकथा देण्यात आली आहे. ती अशी की एकदा देवांचा पराभव करून महिषासुर हा दैत्य जगाचा स्वामी बनला. तेव्हा पराजित झालेल्या देवांनी भगवान विष्णू व शंकर यांस साकडे घातले. महिषासुराच्या अत्याचाराची कथा ऐकून विष्णू व शंकर हे क्रूद्ध झाले. त्यावेळी त्यांच्या, तसेच ब्रह्मदेव, इंद्रादी देवांच्या देहातून मोठे तेज बाहेर पडले. ते सर्व दिव्य तेज एकत्र झाले व त्यातून एक स्त्रीदेवता प्रकट झाली. तिने दानवांशी युद्ध करून महिषासुराचा वध केला. या देवीला महिषासुरमर्दिनी किंवा महालक्ष्मी असे म्हणतात. पणजीतील मंदिरात ही देवी सौम्य रूपात विराजमान आहे.
पणजीचे प्राचीन नाव पांजनी खली असे होते. याचा अर्थ ज्या खाडीकिनारी लहान होड्या जाऊ शकतात अशी जागा. पूर्वी हे एक लहानसे खेडे होते. याचा सर्वांत प्राचीन उल्लेख ७ फेब्रुवारी ११०७च्या कदंब राजा त्रिभुवनमल्ल ऊर्फ विजयादित्य याच्या शिलालेखात आढळतो. या भागाचा कारभार कदंब राजाने गंडगोपाल केलिमा यास दिला होता. आदिलशाही काळात येथे मोठा किल्ला बांधण्यात आला होता. नोव्हेंबर १५१०मध्ये गोवा बेट जिंकल्यानंतर पोर्तुगीजांनी याच परिसरात आपली सैन्य छावणी उभारली.
पणजीतील महालक्ष्मी मंदिराच्या इतिहासास याच कालखंडात प्रारंभ होतो. त्यावेळी कर्नाटकातील कारवार-कुमठा भागामध्ये हविक (हव्यक वा अहिछात्र) ब्राह्मण राहात असत. हे मुख्यतः पंचद्रवीड यजुर्वेदीय ब्राह्मण होत. त्यांतील काही ब्राह्मण सोळाव्या शतकात पणजी परिसरात आले. ते महालक्ष्मीचे उपासक होते व ते दानप्राप्तीसाठी जेथे जात तेथे महालक्ष्मीची मूर्ती सोबत घेऊन जात असत. येथील ताळगावात आल्यानंतर त्यांना पोर्जुगीजांच्या धर्मांधतेच्या क्रूर कहाण्या समजल्या. त्या ऐकून आपल्या दैवताची विटंबना होईल या भयाने त्यांनी येथून पळ काढला. वाटेत त्यांना एक मोठी अश्वशाला दिसली. तेथे ते लपून बसले. ही अश्वशाला पोर्तुगीज सरकारची होती. त्यावेळी येथे राघवेंद्र कामत महामयी हे एक मातब्बर गृहस्थ होते. ते पोर्तुगीज फौजेसाठी काम करीत असत. त्यांना हे ब्राह्मण अश्वशालेत लपल्याचे समजले. तेथे ते असुरक्षित असल्याचे जाणून त्यांनी त्या सर्वांना आपल्या वाड्यामध्ये आणून ठेवले. आदिलशाही राजवाड्याच्या (जुने सचिवालय) समोर हा वाडा होता. यानंतर त्यांना त्या ब्राह्मणांना डिचोली तालुक्यातील मये गावात सुरक्षित पाठवले. त्यांनी तेथे महालक्ष्मीच्या मूर्तीची स्थापना केली. पुढे ३०० वर्षे ही मूर्ती मये गावात होती.
.स. १८१७मध्ये एके रात्री पणजीतील एक प्रतिष्ठित गृहस्थ नारायण कामत महामयी यांना स्वप्न पडले. स्वप्नात महालक्ष्मी दिसली. दुसऱ्या दिवशी सकाळीच आपल्या सोबत काही लोकांना घेऊन ते मये येथे गेले आणि तेथून त्यांनी महालक्ष्मीची मूर्ती आणली. ही मूर्ती राया कामत घाणेकर यांच्या वाड्यामध्ये ठेवण्यात आली. दरम्यानच्या काळात छत्रपती शिवाजी महाराज, छत्रपती संभाजी महाराज आणि त्यानंतर पुण्याचे पेशवे यांच्या भय व दबावामुळे पोर्तुगीजांच्या अत्याचारांस लगाम बसला होता. तरीही येथे नवे हिंदू मंदिर उभारण्याची कोणाची प्राज्ञा होत नव्हती. मात्र नारायण कामत महामयी यांनी आपली प्रतिष्ठा पणास लावून गोव्याचा उदारमतवादी राज्यपाल काँदे डी रिओ पार्दो याच्याकडून मंदिर उभारण्यास परवानगी मिळवली. तीन शतकांत अशी परवानगी पहिल्यांदाच मिळाली होती.
यानंतर पणजीच्या नागरिकांनी मंदिर उभारणीसाठी एक हजार शहा अशर्फी एवढी रक्कम जमा केली. त्यातून येथे मंदिर बांधण्यात आले. या मंदिरात १० जुलै १८१८ रोजी आषाढ शुक्ल सप्तमीच्या मुहूर्तावर महालक्ष्मीच्या मूर्तीची अन्य परिवार देवतांसह प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली.
या मंदिरास मार्च १८७०मध्ये मोठा सभामंडप बांधण्यात आला. त्याचा खर्च गौरी सोयरू शेणवी डेम्पो या पणजीतील धनिकाने केला. तो जीर्ण झाल्यानंतर, त्यांच्या घराण्यातील वसंतराव श्रीनिवास शेणवी डेम्पो यांनी त्याची पुनर्बांधणी केली. रविवार, ता. ९ जानेवारी १९८३ रोजी गोकर्ण पर्तगाळी जीवोत्तम मठाधीश विद्याधिराजतीर्थ श्रीपाद वडेर स्वामी यांच्या हस्ते या नव्या सभामंडपाचे उद्घाटन करण्यात आले.
अल्टिन्हो टेकडीच्या पायथ्याशी, पणजीच्या दाट लोकवस्तीच्या भागात एका प्रशस्त प्राकारात हे भव्य मंदिर वसले आहे. साधारणतः तीन मजले एवढ्या उंचीच्या या मंदिराची संरचना मोठा सभामंडप, महामंडप आणि गर्भगृह अशी आहे. सभामंडपाच्या समोर तारकाकृती आकाराचा जांभ्या दगडात बांधलेला आठ स्तरीय दीपस्तंभ आहे. त्याच्या मागे मोठा वटवृक्ष असून त्यास उंच पार बांधलेला आहे.
मंदिराचा सभामंडप उंच चौरसाकार आहे. सपाट दर्शनी भिंत असलेल्या या मंडपास महिरपी कमान आणि गजमुखांनी सुशोभित केलेले उंच प्रवेशद्वार आहे. त्यावरील भागात दोन छोटी गवाक्षे आहेत. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंस उंच देवळ्यांत वैष्णव द्वारपालांच्या मूर्ती, तसेच दोन तुलसी वृंदावने आहेत.
उंच आणि प्रशस्त असा हा सभामंडप डाव्या आणि उजव्या भिंतींत बसवलेल्या जाळीदार खिडक्यांमुळे प्रकाशमान आहे. आत वरील समोरील तिन्ही बाजूंस कठडे असलेला सज्जा आहे. येथे जाण्यासाठी समोरच्या बाजूस दोन वर्तुळाकार जिने आहेत. सभामंडपाच्या भिंतींवर कृष्णधवल रंगात दशावतारांची, तसेच गजेंद्रमोक्ष, समुद्रमंथन आणि त्यात सापडलेली रत्ने अशा पौराणिक प्रसंगांची चित्रे रेखाटलेली आहेत. महामंडपास रुंद असे प्रवेशद्वार आहे. त्याच्या वरील भागात गरुडविमानाची मोठी प्रतिकृती लावलेली आहे. आत मध्यभागी मंदिराचे गर्भगृह आहे. त्यास महामंडपातूनच प्रदक्षिणा मार्ग आहे. गर्भगृहाच्या भिंती संगमरवरी फरशांनी सुशोभित केलेल्या आहेत. त्याच्या छोट्याशा खुल्या अंतराळाच्या दोन्ही बाजूंस असलेल्या भिंतीमधील देवळ्यांमध्ये द्वारपालांच्या रंगीत मूर्ती आहेत. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर कोरीव नक्षीकाम केलेला चांदीचा पत्रा जडवलेला आहे. येथे द्वारस्तंभांवर सिंह प्रतिमा, गरूड आणि हनुमंत यांची शिल्पे कोरलेली आहेत. द्वारचौकटीच्या ललाटबिंब स्थानी गणेशाची मूर्ती आहे. वरच्या भागात मयुरांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. आत चांदीच्या वज्रपीठावर चांदीचा मोठा देव्हारा आहे.
त्यात चांदीच्या सिंहासनावर महालक्ष्मीची पितळी मुखवटा असलेली चतुर्भूज मूर्ती प्रतिष्ठापित आहे. नाकात नथ, गळ्यात अलंकार, मस्तकी मुकूट धारण केलेली अशी ही प्रसन्नवदन देवी वस्त्रालंकारांनी आणि पुष्पमालांनी शृंगारलेली आहे. गाभाऱ्यात एका पेटीमध्ये देवीची मूळची जुनी, काळ्या पाषाणातील मूर्ती ठेवण्यात आली आहे. गर्भगृहावर उंचच उंच असे शिखर आहे. चारही कोपऱ्यांत लघुशिखरे आणि मध्ये चारही बाजूंनी वर निमुळते होत गेलेले शिखर अशी त्याची रचना आहे. त्यावर आमलक आणि उंच कळस आहे.
मंदिराच्या प्राकारात मुख्य प्रवेशद्वाराच्या जवळच वरदविनायकाचे मंदिर आहे. महालक्ष्मी मंदिराच्या उजवीकडे मारूतीचे मंदिर आहे. या मंदिराची स्थापना २५ फेब्रुवारी १९२९ रोजी करण्यात आली होती. या मंदिरात संगमरवरी पाषाणात घडवलेली द्रोणागिरीधारी हनुमानाची मूर्ती आहे. त्याचप्रमाणे येथे गणेशाच्या दोन मूर्ती, तसेच शनिदेवाची मूर्ती विराजमान आहे. या शिवाय प्राकारात मूळ मंदिराच्या स्थापनेच्या वेळी उभारलेले शिवमंदिर आहे. त्याच्या उजवीकडे रवळनाथाचे तसेच रामपुरूष व ग्रामपुरुष या परिवार दैवतांची मंदिरे आहेत.
महालक्ष्मी मंदिरात रोज दुपारी १२.३० व रात्री ८ वाजता देवीची आरती केली जाते. त्याच प्रमाणे येथील विनायक मंदिरात दुपारी १२ व रात्री ७.३० वाजता गणेशाची आरती केली जाते. देवस्थानतर्फे येथे रामनवमी, हनुमान जयंती, चैत्र पौर्णिमा, विजयादशमी, गणेशोत्सव, रथसप्तमी, महाशिवरात्र तसेच मार्गशीर्षातील कालोत्सव आदी उत्सव मोठ्या भक्तिभावाने व उत्साहाने साजरे केले जातात. येथे दर नागपंचमीपासून सप्ताह साजरा केला जातो. जुन्या काळी महामारी निवारणासाठी येथील लोकांनी सात दिव देवीचा उत्सव साजरा केला होता. त्याची स्मृती म्हणून येथे सात दिवस अखंड भजन केले जाते. चैत्री पौर्णिमेचा उत्सव हा या मंदिरातील एक महत्त्वाचा उत्सव होय. या दिवशी येथे देवीची भव्य रथयात्रा काढली जाते. उत्सवादरम्यान येथे पारंपरिक नाट्यप्रयोग साजरा केला जातो. या प्रयोगाच्या वेळी सभामंडपातील खास गरूडासनावर देवीची मूर्ती स्थापन केली जाते. गोव्यातील हजारो देवीभक्त या उत्सवात सहभागी होतात.
महालक्ष्मी मूल प्रकृति, आदिमाया, दुर्गा, महिषासुरमर्दिनी एवं जगदंबा जैसे विविध मंगल नामों को धारण करने वाली वह शक्तिपीठ की अधिष्ठात्री देवी हैं, जिन्हें ऐश्वर्य और समृद्धि की अधिष्ठात्री माना जाता है। गोमंतक पर शासन करने वाले कदंब राजवंश की भाँति ही शिलाहार राजवंश की भी वे कुलदेवी थीं। पणजी स्थित यह मंदिर यहाँ के हिंदू समाज के सुदीर्घ संघर्ष का मधुर प्रतिफल है। पुर्तगालियों की दमनकारी धर्मसत्ता द्वारा लगभग ३०० वर्षों के अंतराल के पश्चात पणजी में जिस देवालय के निर्माण की अनुमति प्रदान की गई, वह यही मंदिर है। यहाँ विराजमान महालक्ष्मी को पणजी की ग्रामदेवी का गौरव प्राप्त है। चैत्र पूर्णिमा के अवसर पर यहाँ आयोजित होने वाले महोत्सव में सहस्रों श्रद्धालु सम्मिलित होते हैं।
‘दुर्गासप्तशती’ ग्रंथ में महालक्ष्मी का वर्णन प्रसन्नवदना, कमलासना एवं महिषासुरमर्दिनी के रूप में किया गया है। ‘देवीमाहात्म्य’ ग्रंथ में भगवती महालक्ष्मी की अवतार कथा वर्णित है। कथा के अनुसार, एक समय देवताओं को पराजित कर महिषासुर नामक दैत्य त्रिलोक का स्वामी बन बैठा। तब पराजित देवताओं ने भगवान विष्णु एवं महादेव से आर्त पुकार की। महिषासुर के अत्याचारों का वृत्तांत श्रवण कर विष्णु और शंकर अत्यंत क्रुद्ध हुए। उस क्षण उनके तथा ब्रह्मदेव, इंद्र आदि देवताओं के देह से एक असीम तेजपुंज निर्गत हुआ। वह समस्त दिव्य तेज एकीकृत हो गया और उससे एक अलौकिक स्त्री-देवता प्रकट हुईं। उन्होंने दानवों के साथ भीषण युद्ध कर महिषासुर का वध किया। इन्हीं देवी को महिषासुरमर्दिनी अथवा महालक्ष्मी कहा जाता है। पणजी के इस मंदिर में देवी अपने अत्यंत सौम्य रूप में विराजमान हैं।
पणजी का प्राचीन नाम ‘पांजनी खली’ था, जिसका अर्थ है वह स्थान जहाँ खाड़ी के तट पर लघु नौकाएँ आ-जा सकें। प्राचीन काल में यह एक लघु ग्राम था। इसका सर्वाधिक प्राचीन उल्लेख ७ फरवरी ११०७ के कदंब राजा त्रिभुवनमल उर्फ विजयादित्य के शिलालेख में प्राप्त होता है। इस क्षेत्र का कार्यभार कदंब नरेश ने गंडगोपाल केलिमा को सौंपा था। आदिलशाही काल में यहाँ एक विशाल दुर्ग निर्मित किया गया था। नवंबर १५१० में गोवा द्वीप पर विजय प्राप्त करने के उपरांत पुर्तगालियों ने इसी परिसर में अपनी सैन्य छावनी स्थापित की। पणजी के महालक्ष्मी मंदिर के इतिहास का सूत्रपात इसी कालखंड में होता है। उस समय कर्नाटक के कारवार-कुमठा क्षेत्र में हविक (हव्यक अथवा अहिछात्र) ब्राह्मण निवास करते थे। ये मुख्य रूप से पंचद्रविड़ यजुर्वेदीय ब्राह्मण थे। उनमें से कुछ ब्राह्मण सोलहवीं शताब्दी में पणजी क्षेत्र में आए। वे महालक्ष्मी के अनन्य उपासक थे और दान-प्राप्ति हेतु जहाँ भी जाते, महालक्ष्मी के विग्रह को सदैव अपने साथ रखते थे। यहाँ के तालगाँव में आने के पश्चात उन्हें पुर्तगालियों की धर्मांधता और क्रूरता की कथाएँ ज्ञात हुईं। अपने आराध्य देव के अपमान की आशंका से भयभीत होकर उन्होंने वहाँ से पलायन किया। मार्ग में उन्हें एक विशाल अश्वशाला दृष्टिगोचर हुई, जहाँ वे छिप गए। वह अश्वशाला पुर्तगाली शासन की थी। उस समय वहाँ राघवेंद्र कामत महामयी नामक एक प्रभावशाली सज्जन थे, जो पुर्तगाली सेना के लिए कार्यरत थे।
उन्हें जब अश्वशाला में ब्राह्मणों के छिपे होने की सूचना मिली, तब उनकी असुरक्षा को भाँपते हुए उन्होंने उन सभी को अपने राजप्रासाद में आश्रय दिया। यह राजप्रासाद आदिलशाही राजप्रासाद (पुराना सचिवालय) के सम्मुख स्थित था। तदुपरांत उन्होंने उन ब्राह्मणों को डिचोली तहसील के मये ग्राम में सुरक्षित भेज दिया, जहाँ उन्होंने महालक्ष्मी के विग्रह की स्थापना की। आगामी ३०० वर्षों तक वह प्रतिमा मये ग्राम में ही प्रतिष्ठित रही।
वर्ष १८१७ की एक रात में पणजी के प्रतिष्ठित सज्जन नारायण कामत महामयी को एक स्वप्न आया, जिसमें उन्हें महालक्ष्मी के दर्शन हुए। अगले ही प्रातःकाल वे कुछ अनुयायियों के साथ मये ग्राम पहुँचे और वहाँ से महालक्ष्मी के विग्रह को ले आए। इस प्रतिमा को राया कामत घाणेकर के भवन में रखा गया। उस कालखंड में छत्रपति शिवाजी महाराज, छत्रपति संभाजी महाराज और तत्पश्चात पुणे के पेशवाओं के भय एवं प्रभाव के कारण पुर्तगालियों के अत्याचारों पर अंकुश लग चुका था। तथापि, यहाँ नवीन हिंदू मंदिर के निर्माण का साहस किसी में न था। किंतु नारायण कामत महामयी ने अपनी प्रतिष्ठा को दांव पर लगाकर गोवा के उदारवादी राज्यपाल काउंटे डी रिओ पार्दो से मंदिर निर्माण की अनुमति प्राप्त कर ली।
तीन शताब्दियों के इतिहास में यह प्रथम अवसर था जब ऐसी अनुमति प्राप्त हुई थी।तत्पश्चात पणजी के नागरिकों ने मंदिर निर्माण हेतु एक सहस्र ‘शाह अशर्फी’ की धनराशि एकत्रित की। उसी निधि से यहाँ मंदिर का निर्माण संपन्न हुआ। इस मंदिर में १० जुलाई १८१८ को आषाढ़ शुक्ल सप्तमी के शुभ मुहूर्त पर महालक्ष्मी के विग्रह की अन्य परिवार देवताओं सहित प्राण-प्रतिष्ठा की गई। मार्च १८७० में इस मंदिर में एक विशाल सभामंडप का निर्माण किया गया, जिसका व्यय पणजी के धनी श्रेष्ठी गौरी सोयरू शेणवी डेम्पो ने वहन किया। समय के साथ उसके जीर्ण होने पर उनके वंशज वसंतराव श्रीनिवास शेणवी डेम्पो ने उसका पुनरुद्धार करवाया। रविवार, ९ जनवरी १९८३ को गोकर्ण पर्तगाली जीवोत्तम मठाधीश विद्याधिराजतीर्थ श्रीपाद वडेर स्वामी के कर-कमलों द्वारा इस नवीन सभामंडप का उद्घाटन संपन्न हुआ।
अल्टिन्हो पहाड़ी के पाद-प्रदेश में, पणजी के सघन क्षेत्र में एक विस्तृत प्रांगण के भीतर यह भव्य मंदिर स्थित है। लगभग तीन मंजिलों की ऊँचाई वाले इस मंदिर की संरचना विशाल सभामंडप, महामंडप और गर्भगृह के रूप में है। सभामंडप के सम्मुख तारकाकृति आकार का, लैटराइट पत्थर से निर्मित आठ स्तरीय दीपस्तंभ है।
उसके पृष्ठभाग में एक विशाल वटवृक्ष है जिसके चारों ओर ऊँचा चबूतरा निर्मित है।
मंदिर का सभामंडप ऊँचा और चौकोर है। समतल अग्रभाग वाली इस भित्तियुक्त मंडप में मेहराबदार प्रवेश-द्वार और गजमुखों से सुसज्जित ऊँचा प्रवेशद्वार है। उसके ऊपरी भाग में दो लघु झरोखे हैं। प्रवेशद्वार के बाईं और दाईं ओर ऊँचे देवकोष्ठक बने हैं जिनमें वैष्णव द्वारपालों की मूर्तियाँ तथा दो तुलसी वृंदावन स्थापित हैं। यह ऊँचा और प्रशस्त सभामंडप अपनी बाईं और दाईं ओर की भित्तियों में जड़ी हुई जालीदार खिड़कियों के कारण प्रकाशवान रहता है। भीतर के सम्मुख भाग में तीनों ओर कटघरे युक्त दीर्घा है, जहाँ पहुँचने हेतु दो वृत्ताकार सोपान बने हैं। सभामंडप की भित्तियों पर कृष्ण-धवल वर्ण में दशावतारों के साथ-साथ गजेंद्रमोक्ष, समुद्र मंथन और उससे प्राप्त रत्नों जैसे पौराणिक प्रसंगों के चित्र अंकित हैं। महामंडप का प्रवेशद्वार अत्यंत विस्तृत है, जिसके ऊपरी भाग में गरुड़ विमान की विशाल अनुकृति लगी है। भीतर मध्य भाग में मंदिर का गर्भगृह है, जिसके चारों ओर महामंडप से ही प्रदक्षिणा पथ जाता है। गर्भगृह की भित्तियाँ संगमरमर की पट्टिकाओं से सुशोभित हैं।
उसके लघु अंतराल के दोनों बाईं और दाईं ओर की भित्तियों में बने देवकोष्ठकों में द्वारपालों की रंगीन मूर्तियाँ हैं। गर्भगृह के प्रवेशद्वार पर नक्काशीदार रजत का पत्र मढ़ा हुआ है। यहाँ द्वार-स्तंभों पर सिंह प्रतिमाएँ, गरुड़ और हनुमान के शिल्प उत्कीर्ण हैं। द्वार-चौखट के ललाटबिंब स्थान पर गणेश की मूर्ति सुशोभित है। ऊपरी भाग में मयूरों की आकृतियाँ उकेरी गई हैं। भीतर रजत के वज्रपीठिका पर रजत का विशाल देवगृह है। उसमें रजत सिंहासन पर महालक्ष्मी की पीतल के मुखौटे वाली चतुर्भुज मूर्ति प्रतिष्ठित है। नासिका में नथ, गले में आभूषण और मस्तक पर मुकुट धारण किए हुए प्रसन्नवदना देवी वस्त्राभूषणों और पुष्पमालाओं से श्रृंगारित हैं। गर्भगृह के भीतर एक मंजूषा में देवी की मूल प्राचीन श्याम पाषाण की प्रतिमा सुरक्षित रखी गई है। गर्भगृह के ऊपर अत्यंत ऊँचा शिखर है। इसके चारों कोनों पर लघु शिखर हैं और मध्य में चारों ओर से ऊपर की ओर संकरा होता हुआ मुख्य शिखर निर्मित है, जिसके शीर्ष पर आमलक और ऊँचा कलश स्थापित है।
मंदिर के प्रांगण में मुख्य प्रवेशद्वार के निकट ही वरदविनायक का मंदिर है। महालक्ष्मी मंदिर के दक्षिण की ओर मारुति का मंदिर है, जिसकी स्थापना २५ फरवरी १९२९ को की गई थी। इस मंदिर में संगमरमर से निर्मित द्रोणागिरिधारी हनुमान की प्रतिमा है। इसी प्रकार यहाँ गणेश की दो मूर्तियाँ तथा शनिदेव की मूर्ति विराजमान है। इसके अतिरिक्त प्रांगण में मूल मंदिर की स्थापना के समय निर्मित शिव मंदिर है। उसके दक्षिण की ओर रवलनाथ तथा रामपुरुष व ग्रामपुरुष जैसे परिवार देवताओं के मंदिर स्थित हैं।
महालक्ष्मी मंदिर में प्रतिदिन मध्याह्न १२.३० बजे एवं रात्रि ८ बजे देवी की आरती संपन्न होती है। उसी प्रकार विनायक मंदिर में मध्याह्न १२ बजे एवं रात्रि ७.३० बजे गणेश की आरती की जाती है। देवस्थान की ओर से यहाँ रामनवमी, हनुमान जयंती, चैत्र पूर्णिमा, विजयादशमी, गणेशोत्सव, रथसप्तमी, महाशिवरात्रि एवं मार्गशीर्ष मास का कालोत्सव आदि पर्व अत्यंत भक्तिभाव एवं उत्साह के साथ मनाए जाते हैं। यहाँ हर साल नागपंचमी से ‘सप्ताह’ का आयोजन होता है। प्राचीन काल में महामारी के निवारण हेतु यहाँ के निवासियों ने सात दिनों तक देवी का उत्सव मनाया था, जिसकी स्मृति में आज भी यहाँ सात दिनों तक अखंड भजन किया जाता है। चैत्र पूर्णिमा का उत्सव इस मंदिर का एक अत्यंत महत्वपूर्ण पर्व है। इस दिन देवी की भव्य रथयात्रा निकाली जाती है। उत्सव के मध्य यहाँ पारंपरिक नाट्य प्रयोग का मंचन होता है, जिसके समय सभामंडप में स्थित विशेष गरुड़ासन पर देवी का विग्रह स्थापित किया जाता है। गोवा के सहस्रों श्रद्धालु इस महोत्सव में सहभागी होते हैं।