गोव्यातील अनेक मंदिरांना पोर्तुगीजांच्या उपद्रवाचा, स्थलांतराचा इतिहास आहे. बांदिवडेतील श्री नागेश महारुद्र संस्थान मात्र यास अपवाद आहे. पौराणिक आख्यायिकेनुसार सुमारे तीन हजार वर्षांपासून येथे नागेशाचे स्थान आहे. तर ऐतिहासिक नोंदींवरून सुमारे सातशे वर्षांपासून हे देवस्थान येथे स्थित आहे. गोमंतकातील शैव आणि नाथ संप्रदायाचे श्रद्धास्थान असलेले हे मंदिर महादेवास समर्पित आहे. धार्मिक महत्त्वाबरोबरच भव्यता, वास्तुसौंदर्य, काष्ठशिल्पे, भव्य दीपस्तंभ आणि मंदिरासमोरील सुंदर तलाव यांमुळे हे मंदिर भाविकांबरोबरच पर्यटकांचेही आकर्षण स्थान बनले आहे.
नागेश मंदिराविषयीची पौराणिक आख्यायिका भगवान परशुरामाशी निगडित आहे. ती अशी की विष्णुचा सहावा अवतार असलेल्या भगवान परशुरामाने सह्याद्रीपासून समुद्रापर्यंतची बारा कोस रुंद आणि चार कोस लांब भूमी सागरदेवतेकडून प्राप्त करून घेतली व वसाहतयोग्य बनवली. त्यानंतर या स्थानी परशुरामाने दिग्विजयार्थ यज्ञ केला. त्याच्या सिद्धीसाठी अनेक विद्वान ब्राह्मणांची आवश्यकता असल्याने परशुरामाने उत्तरेकडील त्रिहोत्रपूर येथून भारद्वाज, कौशिक, वत्स, कौंडिण्य, कश्यप, वसिष्ठ, जमदग्नी, विश्वामित्र, गौतम आणि अत्री अशा तपस्वी विद्वान सारस्वत ब्राह्मणांना गोमंतकात आणले. मराठी विश्वकोशानुसार, मिथिला देशाची एकूण १२ नावे होती. त्यातील एक नाव तैरभुक्ती असे होते. त्याचा अपभ्रंश तिहोत्र असा झाला. सध्याच्या बिहार राज्यातील गंगेच्या उत्तरेकडील भागास तिरहूत क्षेत्र असे म्हणतात. येथून आलेल्या या ब्राह्मणऋषींची ६६ कुळे होती.
या कुळांनी त्यांच्यासमवेत त्यांची मंगेशी, महालक्ष्मी, मांगिरिश महादेव, शांतादुर्गा, सप्तकोटेश्वर, महालसा ही कुलदैवतेही येथे आणली. याचे वर्णन सह्याद्री खंडाच्या उत्तररहस्यामध्ये आलेले आहे. श्री. म. माटे यांनी १९३७ साली लिहिलेल्या ‘परशुराम चरित्र व पंचमानव हिंदुसमाज’ या पुस्तकात आद्य परशुरामाचा काळ सुमारे सात हजार वर्षांपूर्वीचा असल्याचे म्हटले आहे. तर इतिहासाचार्य वि. का. राजवाडे यांनी १९१४ साली ‘भारत इतिहास संशोधक मंडळ,
पुणे’च्या द्वितीय संमेलन वृत्तांतात प्रसिद्ध केलेल्या निबंधात ‘चित्पावनांचे १४ मूळ पुरूष ३०८८ वर्षांमागे कोंकणात वसाहत करिते झाले’, असे मत मांडले आहे. हे लक्षात घेता बांदिवडेतील नागेशाचे स्थान हे किमान तीन हजार वर्षांपासून विद्यमान असल्याचे स्पष्ट होते.
या मंदिराविषयीचा एक महत्त्वाचा ऐतिहासिक पुरावा मंदिरातीलच शिलालेखातून प्राप्त झाला आहे. सध्या हा काळ्या पाषाणात संस्कृत-मराठी भाषेत कोरलेला शिलालेख मंदिराच्या दीपस्तंभानंजीक असलेल्या कार्यालयाच्या भिंतीवर लावलेला आहे. विजयनगर साम्राज्याच्या वीर प्रताप देवराय महाराय या राजाच्या कारकिर्दीतील हा शिलालेख आहे. त्यावर ‘श्रीशालिवाहन शके १३३५ पौष बहुल ३०’ (२४ डिसेंबर १४१३) अशी कालनोंद आहे. या साली ‘गोमंतकात नंजण गोसावी हा प्रतिहस्त असताना, माईन शेणवी वागळे यांनी वेद खंडिकेचे कुळागर, नागझरी मळो शेत व गोलती वाड्यावरील रुवो कुळागर या जमिनी बांदिवडे येथील श्रीनागेश व श्रीमहालक्ष्मी या देवातांस दिल्याचा’ उल्लेख या शिलालेखात आहे. नंजण गोसावी यास यात ‘धर्माधर्म विचारपटू’ असे म्हटलेले आहे. तो देवरायाच्या काळात त्याचा मांडलिक होता व गोवे सिंहासनावर राज्य करीत होता. कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी नागेश देवालयात दीपमाळ लावावी व रात्री देवास गंध, धूप,
दीप, तांदळाचा उपहार प्रतिवर्षी समर्पित करावा आणि अखंड ज्योत उभय देवांसन्निध लावावी, अशी आज्ञा या शिलालेखात आहे. यावरून इ.स. १४१३ पूर्वी बांदिवडे गावात नागेश देवस्थान होते. या देवस्थानाची ख्याती यापूर्वीही होती, असे एका ताम्रपटावरूनही सिद्ध होते. फोंडा तालुक्यातील सावईवेरे गावात उपलब्ध झालेल्या एका ताम्रपटात बंदवाड ग्राम (बांदिवडे) आणि नागनाथ (नागेश) यांचा उल्लेख आहे. या ताम्रपटावर ‘शके १२७०, सर्वधारी नामसंवत्सर, श्रावण बहुला अष्टमी’ म्हणजे १८ ऑगस्ट १३४८ अशी कालनोंद आहे. यावरून चौदाव्या शतकातील प्रांरभीच्या काळात हे देवस्थान प्रसिद्ध होते. यानंतर १६२ वर्षांनी पोर्तुगीजांचे गोव्यावर आक्रमण झाले.
हे देवालय बांदिवडे गावातील ज्या वाड्यामध्ये आहे, त्यास नागेशी असे म्हटले जाते. मंदिर अभ्यासक विनायक नारायण शेणवी धुमे यांच्या ‘देवभूमी गोमंतक’ या पुस्तकानुसार, इ.स. १७१० पर्यंत हे देवस्थान अत्यंत लहान स्वरूपात होते. त्याचा कारभार कुंभारजुवे येथील नारायण फोंडे कामत हे पाहात असत. त्यांच्या निधनानंतर त्यांची पत्नी व सून यांच्या वतीने वाडिये उपनावाचे गृहस्थ देवस्थानाचे व्यवस्थापन पाहात असत.
त्यांनी इ.स. १७८० मध्ये या दोन स्त्रियांच्या मदतीने प्रस्तुतचे नागेश देवालय बांधले. या नंतर वेळोवेळी अनेक दानशूरांनी दिलेल्या देणग्यांतून या मंदिरास सध्याचे भव्य स्वरूप प्राप्त झाले.
नागेशीतील एका मोठ्या बांधीव तलावाकाठी हे देवालय उभे आहे. याचे वैशिष्ट्य असे की या तलावातील पाणी जेव्हा शांत व नीतळ असते त्या मोसमात म्हणजे खास करून कार्तिक-मार्गशीर्ष महिन्यात, या पाण्यात मंदिराच्या गाभाऱ्यातील नागेशाच्या मूर्तीचे, तसेच तेथील दिव्यांचे प्रतिबिंब स्पष्टपणे दिसते. हा एक वास्तुशास्त्रीय चमत्कार गणला जातो. या पश्चिमाभिमुख मंदिरास या तलावाच्या दिशेने तसेच मंदिराच्या मागच्या बाजूने भव्य महाद्वारे आहेत. आत आकाशी व धवल रंगात रंगवलेली मंदिराची भव्य वास्तु उभी आहे. तलावाच्या बाजूने असलेल्या महाद्वारातून प्रवेशताच उजव्या बाजूस भव्य दीपस्तंभ आहे. इ.स. १४१३च्या विजयनगरकालीन शिलालेखात मंदिरासमोर असलेल्या दीपस्तंभाचा उल्लेख आहे. कालांतराने तो जमीनदोस्त झाला. ती उणीव १९७५ मध्ये भरून काढण्यात आली. मंदिरात सध्या असलेल्या या भव्य दीपस्तंभाचे उद्घाटन १३ नोव्हेंबर १९७५ रोजी करण्यात आले.
मोरजी पेडणे येथील नवसो मुकुंद नारोजी हे या दीपस्तभाचे स्थापत्यकार होत. हा दीपस्तंभ ३५ फूट उंचीचा, पाच स्तरीय अष्टकोनाकार आहे. त्याच्या खालच्या स्तरावर इंद्र (पूर्व), अग्नि (आग्नेय), यम (दक्षिण), निऋति (नैऋत्य), वरुण (पश्चिम), वायु (वायव्य), सोम (उत्तर) आणि ईशान (ईशान्य) या त्या-त्या दिशांच्या देवतांची म्हणजेच अष्टदिक्पालांची शिल्पे कोरलेली आहेत. प्राचीन शिलालेखात ‘दीपमालेशी पणतिया चारशे पेटवून दीपमाळ करावी’ अशी आज्ञा होती. त्यानुसार या नव्या दीपस्तंभावर चारशे पणत्या पेटविण्याची व्यवस्था केलेली आहे, असे सांगण्यात येते. नजीकच येथील प्राचीन मंदिराच्या भिंतीचे काही अवशेष ठेवलेले आहेत. गजमूर्ती, अर्धचंद्रशीला, त्यापुढच्या भागांत कोरलेली रांगोळी यांवरून ते मंडारकाचे अवशेष असल्याचे स्पष्ट होते. स्थानिक लोक त्यास ‘क्षेत्रपाल’ असे म्हणतात.
नागेशाचे हे देवालय गोमंतकीय मंदिर स्थापत्यशैलीचा उत्तम अविष्कार मानले जाते. मुखमंडप, सभामंडप, त्यास दोन्ही बाजूंनी मुखमंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह अशी या मंदिराची संरचना आहे. मंदिराच्या सभामंडपावर उतरते कौलारू छप्पर आहे. सभामंडपाच्या बाजूस असलेल्या मुखमंडपांवर घुमटाकार शिखर आहे. तर गर्भगृहावर अष्टकोनी बसक्या मनोऱ्यासारख्या रचनेवर घुमट व त्यावर सोन्याचा कळस असे शिखर आहे. उंच जगतीवर बांधलेल्या या मंदिराच्या मुखमंडपात पाच अर्धगोलाकार पायऱ्या चढून प्रवेश होतो. मुखमंडपात नंदीची पाषाण मूर्ती आहे. मुखमंडपाच्या छतास हंड्या व झुंबर टांगले आहेत. येथून सभामंडपात, ज्यास गोमंतकीय मंदिर परिभाषेत चौक असे म्हणतात, त्यात प्रवेश होतो. सभामंडपाचे प्रवेशद्वार कमानीच्या आकाराचे व दगडी आहे.
प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना पाषाणात कोरलेली व्यालशिल्पे आहेत. उतरांगावर रंगीत कीर्तिमुख आहे. त्याच्यावर छताकडील भागात मध्यभागी मोठी नागप्रतिमा व मंडपात चारही बाजूंना छोट्या नागफण्यांची रांग आहे. या देवालयाचा सभामंडप अत्यंत आकर्षक रितीने सजवण्यात आलेला आहे. संगमरवरी फरशी लावलेले रुंद गोल खांब, वेलींची नक्षी कोरलेल्या तुळया, लाकडी छत, त्यावरून टांगलेल्या हंड्या, बिलोरी झुंबर, पितळी घंटा, सज्जासारख्या भागातील विविध देवदेवतांची रंगीत चित्रे आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे येथील काष्ठशिल्प पट्टिका, असे या प्रशस्त सभामंडपाचे स्वरूप आहे. सभामंडपातील काष्ठशिल्प पट्टिकेवर अनेक देवदेवतांची शिल्पे, तसेच पौराणिक प्रसंग कोरलेले आहेत. ही शिल्पे पाहण्यासाठी येथे अनेक मंदिर अभ्यासक, तसेच पर्यटक आवर्जून येत असतात.
मंदिराच्या अंतराळाची दर्शनी भिंत तसेच पंचशाखीय प्रवेशद्वार हे चांदीच्या नक्षीदार पत्र्याने मढवलेले आहे. प्रवेशद्वाराच्या वरील भागात नागेश, गणेश आदी देवतांच्या मूर्ती आहेत. दोन्ही बाजूंस चांदीच्या मखरांमध्ये जय आणि विजय या शंख आणि गदाधारी द्वारपालांच्या मोठ्या मूर्ती आहेत. या शैव मंदिराचे द्वारपाल वैष्णव आहेत हे विशेष. गर्भगृहात डावीकडे श्रींचे शयनगृह आहे.
आत मध्यभागी पिंडिकेसह नागेशाचे शिवलिंग विराजमान आहे. या पिंडिकेचे मुख उत्तर दिशेस आहे. पिंडिकेवर चांदीचे आवरण आहे. मागच्या बाजूस कीर्तिमुख असलेली चांदीची प्रभावळ आहे. शिवलिंगावर नागेश महादेवाचा शेषधारी मुखवटा आहे. शिवलिंगाच्या दोन्ही बाजूंस चांदीच्या दोन मोठ्या नागमूर्ती आहेत, तर समोरच नंदीची छोटी चांदीची मूर्ती आहे. पिंडिकेच्या चारही बाजूंना उंच समया लावलेल्या आहेत. याच्या मागील भागात चांदीच्या मोठ्या देव्हाऱ्यामध्ये नागेशाची पुरूषाकार, आसनावर बसलेल्या स्वरुपातील मूर्ती, विराजमान आहे. भरजरी वस्त्रालंकारांनी व पुष्पमालांनी शृंगारलेल्या या मूर्तीच्या प्रभावळीवर अनेक नागमूर्ती कोरलेल्या आहेत. मूर्तीच्या मस्तकी वर त्रिकोणाकार असलेला विशिष्ट पद्धतीच्या पगडीसारखा मुकूट आहे.
नागेश महादेवाच्या गाभाऱ्याखेरीज येथे दोन सुशोभित उपगर्भगृहे आहेत. त्यातील एका गर्भागारात लक्ष्मीनारायणाची, तर दुसऱ्या गर्भागारात गणेशाची स्थापना केलेली आहे. पूर्वी लक्ष्मीनारायणाचे वेगळे देवालय नागेश देवालयाच्या डाव्या बाजूस होते.
कालांतराने या देवालयातील मूर्ती भग्न झाली. तेव्हा शुभ्र संगमरवरी पाषाणातील नवी मूर्ती घडवण्यात आली व तिची प्रतिष्ठापना १९२९ साली मार्गशीर्ष शुक्ल दशमीच्या मुहूर्तावर मुख्य मंदिरात करण्यात आली. येथे गणपतीचेही वेगळे देवालय होते. त्या देवालयातील मूर्तीचीही मुख्य मंदिरात याच मुहुर्तावर प्रतिष्ठापना करण्यात आली.
मंदिराच्या मागच्या बाजूस पवित्र विहिर आहे. या पाण्यानेच येथील शिवपिंडीस अभिषेक घातला जातो. मंदिराच्या चारहीबाजूंना इमारती आहेत. त्यात कार्यालय, सभागृह, अग्रशाळा, महाजनांची निवासव्यवस्था, भाविकांसाठी उपाहारगृह आदी सोयी-सुविधा आहेत.
या मंदिरात सकाळी ५.३० ते रात्री ११ पर्यंत भाविकांना देवदर्शन घेता येते. येथे सकाळपासून दुपारी ११.३० पर्यंत नित्यनैमित्तिक अभिषेकादी धार्मिक कृत्ये केली जातात. सायंकाळी ६ ते ७ वाजेपर्यंत प्रदोषपूजा केली जाते. त्यानंतर पंचोपचार, पूजा, आरत्या आदी कृत्ये होतात. दर सोमवारी रात्री ८.३० ते ९.३० या काळात येथे शिबिकोत्सव होतो. येथे चैत्र शुक्ल एकादशी ते चैत्र वद्य प्रतिपदा या काळात मोठा महोत्सव होतो. महारथोत्सवाने या उत्सवाची सांगता होते. कार्तिक पौर्णिमेस (त्रिपुरारी पौर्णिमा) येथे भव्य जत्रा भरते. या जत्रेस टोंक्याची जत्रा असे म्हणतात. हे शिवालय असल्यामुळे येथे महाशिवरात्रीचा महोत्सवही अत्यंत उत्साहाने साजरा केला जातो.
गोवा के अनेक देवालयों का इतिहास पुर्तगालियों के उत्पात एवं उनके स्थानांतरण की गाथाओं से आपूरित है, किंतु बांदिवडे स्थित श्री नागेश महारुद्र संस्थान इसका अपवाद है। पौराणिक आख्यायिकाओं के अनुसार विगत तीन हजार वर्षों से यहाँ श्री नागेश का पावन स्थान विद्यमान है, जबकि ऐतिहासिक अभिलेखों के अनुसार लगभग सात सौ वर्षों से यह देवस्थान यहाँ प्रतिष्ठित है। गोमंतक के शैव एवं नाथ संप्रदाय का श्रद्धाकेंद्र यह मंदिर महादेव को समर्पित है। अपनी धार्मिक महत्ता के साथ-साथ अपनी भव्यता, वास्तु-सौंदर्य, काष्ठ-शिल्प, उत्तुंग दीपस्तंभ एवं मंदिर के सम्मुख स्थित मनोरम सरोवर के कारण यह मंदिर श्रद्धालुओं के साथ ही पर्यटकों के आकर्षण का भी केंद्र बना हुआ है।
नागेश मंदिर से संबद्ध पौराणिक आख्यायिका भगवान परशुराम से गुंफित है। इसके अनुसार विष्णु के छठे अवतार भगवान परशुराम ने सह्याद्रि से सागर पर्यंत बारह कोस विस्तृत एवं चौकोर दीर्घ भू-भाग सागर-देवता से प्राप्त किया और उसे निवास योग्य बनाया। तत्पश्चात इस स्थान पर परशुराम ने दिग्विजय हेतु यज्ञ का आयोजन किया। उस यज्ञ की सिद्धि के लिए अनेक विद्वान ब्राह्मणों की आवश्यकता थी, अतः परशुराम ने उत्तर के त्रिहोत्रपुर से भारद्वाज, कौशिक, वत्स, कौंडिण्य, कश्यप, वसिष्ठ, जमदग्नी, विश्वामित्र, गौतम एवं अत्री जैसे तपस्वी विद्वान सारस्वत ब्राह्मणों को गोमंतक में आमंत्रित किया। मराठी विश्वकोश के अनुसार, मिथिला देश के कुल १२ नाम थे, जिनमें से एक ‘तैरभुक्ती’ था, जिसका अपभ्रंश ‘तिहोत्र’ हुआ। वर्तमान बिहार राज्य में गंगा के उत्तरी भाग को तिरहूत क्षेत्र कहा जाता है। यहाँ से आए इन ब्राह्मण ऋषियों के ६६ कुल थे।
इन कुलों ने अपने साथ अपने आराध्य मंगेशी, महालक्ष्मी, मांगिरिश महादेव, शांतादुर्गा, सप्तकोटेश्वर एवं महालसा को भी यहाँ प्रतिष्ठित किया। इसका वर्णन सह्याद्रि खंड के उत्तर-रहस्य में प्राप्त होता है। श्री. म. माटे ने १९३७ में रचित ‘परशुराम चरित्र व पंचमानव हिंदुसमाज’ पुस्तक में आदि परशुराम का काल लगभग सात हजार वर्ष पूर्व का बताया है।
वहीं इतिहासकार वि. का. राजवाड़े ने १९१४ में ‘भारत इतिहास संशोधक मंडल, पुणे’ के द्वितीय सम्मेलन के विवरण में प्रकाशित निबंध में मत व्यक्त किया है कि ‘चित्पावन ब्राह्मणों के १४ मूल पुरुष ३०८८ वर्ष पूर्व कोंकण में बसे थे’। इसे दृष्टिगत रखते हुए बांदिवडे के नागेश का स्थान न्यूनतम तीन हजार वर्षों से अस्तित्व में होना स्पष्ट होता है।
इस मंदिर के विषय में एक महत्वपूर्ण ऐतिहासिक साक्ष्य स्वयं मंदिर के शिलालेख से प्राप्त होता है। वर्तमान में यह कृष्ण पाषाण पर संस्कृत एवं प्राचीन भाषा में उत्कीर्ण शिलालेख मंदिर के दीपस्तंभ के समीप स्थित कार्यालय की भित्ति पर अंकित है। यह शिलालेख विजयनगर साम्राज्य के राजा वीर प्रताप देवराय महाराय के शासनकाल का है। इस पर ‘श्री शालिवाहन शक १३३५ पौष बहुल ३०’ (२४ दिसंबर १४१३) की तिथि अंकित है। इस वर्ष जब गोमंतक में नंजण गोसावी प्रतिहस्त थे, तब माईन शेणवी वागले द्वारा वेद खंडिका की वाटिका, नागझरी मलो क्षेत्र एवं गोलती वाड़ी स्थित रुवो वाटिका की भूमि बांदिवडे के श्री नागेश एवं श्री महालक्ष्मी देवताओं को अर्पण करने का उल्लेख इस शिलालेख में है। इसमें नंजण गोसावी को ‘धर्माधर्म विचारपटु’ कहा गया है।
वह देवराय के काल में उनके मांडलिक थे और गोवा के सिंहासन पर शासन कर रहे थे। कार्तिक पूर्णिमा के दिन नागेश देवालय में दीपमाला प्रज्वलित करने एवं रात्रि में देव को गंध, धूप, दीप व तंडुल का उपहार हर साल समर्पित करने तथा दोनों देवों के सम्मुख अखंड ज्योति प्रज्वलित रखने की आज्ञा इस शिलालेख में दी गई है। इससे सिद्ध होता है कि ईसवी सन १४१३ से पूर्व बांदिवडे ग्राम में नागेश देवस्थान सुप्रसिद्ध था। इसकी ख्याति एक ताम्रपत्र से भी प्रमाणित होती है, जो फोंडा तहसील के सावईवेरे ग्राम में प्राप्त हुआ है, जिसमें बंदवाड ग्राम (बांदिवडे) एवं नागनाथ (नागेश) का उल्लेख है। इस ताम्रपत्र पर ‘शक १२७०, सर्वधारी नाम संवत्सर, श्रावण बहुला अष्टमी’ अर्थात १८ अगस्त १३४८ की काल-प्रविष्टि है। इससे विदित होता है कि चौदहवीं शताब्दी के प्रारंभ में यह देवस्थान विख्यात था। इसके १६२ वर्ष पश्चात गोवा पर पुर्तगालियों का आक्रमण हुआ।
यह देवालय बांदिवडे ग्राम के जिस क्षेत्र में स्थित है, उसे नागेशी कहा जाता है। मंदिर अन्वेषक विनायक नारायण शेणवी धुमे की पुस्तक ‘देवभूमि गोमंतक’ के अनुसार, ईसवी सन १७१० तक यह देवस्थान अत्यंत लघु स्वरूप में था। इसका प्रबंध कुंभारजुवे के नारायण फोंडे कामत देखते थे। उनके देहावसान के पश्चात उनकी पत्नी एवं पुत्रवधू की ओर से वाडिये उपनाम के सज्जन देवस्थान का व्यवस्थापन करते थे। उन्होंने ईसवी सन १७८० में इन दो स्त्रियों की सहायता से वर्तमान नागेश देवालय का निर्माण कराया। इसके पश्चात समय-समय पर अनेक दानवीरों द्वारा दिए गए दान से इस मंदिर ने वर्तमान भव्य स्वरूप प्राप्त किया।
नागेशी के एक विशाल सुदृढ़ सरोवर के तट पर यह देवालय स्थित है। इसकी विशेषता यह है कि जब सरोवर का जल शांत और निर्मल होता है, विशेषकर कार्तिक-मार्गशीर्ष मास में, तब उस जल में मंदिर के गर्भगृह स्थित नागेश की मूर्ति और वहां प्रज्वलित दीपों का प्रतिबिंब स्पष्ट दृष्टिगोचर होता है। यह एक वास्तुशिल्पीय चमत्कार माना जाता है। इस पश्चिमाभिमुख मंदिर में इस सरोवर की दिशा से तथा मंदिर के पृष्ठ भाग से भव्य महाद्वार बने हुए हैं। भीतर आकाश के समान नील एवं धवल रंग में रंजित मंदिर की भव्य वास्तु स्थित है। सरोवर की ओर के महाद्वार से प्रवेश करते ही बाईं ओर भव्य दीपस्तंभ है।
ईसवी सन १४१३ के विजयनगर कालीन शिलालेख में मंदिर के सम्मुख दीपस्तंभ का उल्लेख प्राप्त होता है। कालांतर में वह विनष्ट हो गया था, जिसकी न्यूनता १९७५ में पूर्ण की गई। वर्तमान भव्य दीपस्तंभ का उद्घाटन १३ नवंबर १९७५ को हुआ। मोरजी पेडणे के नवसो मुकुंद नारोजी इस दीपस्तंभ के वास्तुकार थे। यह दीपस्तंभ ३५ फीट ऊँचा, पंच-स्तरीय एवं अष्टकोणीय है। इसके निम्न स्तर पर इंद्र (पूर्व), अग्नि (आग्नेय), यम (दक्षिण), निऋति (नैऋत्य), वरुण (पश्चिम), वायु (वायव्य), सोम (उत्तर) एवं ईशान (ईशान्य) इन दिशाओं के देवताओं अर्थात अष्टदिक्पालों की प्रतिमाएं उत्कीर्ण हैं। प्राचीन शिलालेख में ‘दीपमाला के साथ चार सौ दीप प्रज्वलित कर दीपमाला करने’ की आज्ञा थी। तदनुसार, इस नवीन दीपस्तंभ पर ४०० दीपों को प्रज्वलित करने की व्यवस्था की गई है। समीप ही प्राचीन मंदिर की भित्तियों के कुछ अवशेष सुरक्षित रखे गए हैं। गज-मूर्ति, अर्धचंद्रशिला एवं सम्मुख भाग में उत्कीर्ण अल्पना से यह स्पष्ट होता है कि वे मंडारक के अवशेष हैं, जिन्हें स्थानीय जन ‘क्षेत्रपाल’ कहते हैं।
नागेश का यह देवालय गोमंतकीय मंदिर स्थापत्य शैली का श्रेष्ठ उदाहरण माना जाता है। मुखमंडप, सभामंडप (जिसके दोनों ओर मुखमंडप हैं), अंतरालय और गर्भगृह, ऐसी इस मंदिर की संरचना है। मंदिर के सभामंडप पर ढलुआं खपरैल की छत है। सभामंडप के पार्श्व में स्थित मुखमंडपों पर गुंबदाकार शिखर है। गर्भगृह पर अष्टकोणीय सुदृढ़ मीनार जैसी संरचना पर गुंबद और उसके ऊपर सुवर्ण कलश युक्त शिखर सुशोभित है। उच्च अधिष्ठान पर निर्मित इस मंदिर के मुखमंडप में पांच अर्धवृत्ताकार सोपानों को चढ़कर प्रवेश होता है। मुखमंडप में नंदी की पाषाण मूर्ति स्थापित है।
मुखमंडप की छत से काँच की हंडियाँ और झाड़-फानूस लटके हुए हैं। यहाँ से सभामंडप, जिसे गोमंतकीय मंदिर परिभाषा में ‘चौक’ कहा जाता है, में प्रवेश होता है। सभामंडप का प्रवेश द्वार मेहराबदार एवं पाषाण निर्मित है। प्रवेश द्वार के बाईं और दाईं ओर के पाषाण में उत्कीर्ण ‘व्याल’ शिल्प हैं। ऊपरी भाग पर रंगीन ‘कीर्तिमुख’ है। उसके ऊपर छत की ओर मध्य में विशाल नाग-प्रतिमा एवं मंडप के चारों ओर लघु नागफणों की पंक्ति सुशोभित है। इस देवालय का सभामंडप अत्यंत मनोहारी रूप से सज्जित है। संगमरमर के धरातल युक्त विशाल वर्तुल स्तंभ, लताओं के अलंकरण से युक्त काष्ठ-शिल्प की पट्टिकाएं, काष्ठ की छत, उससे लटकती काँच की हंडियाँ, स्फटिक के झाड़-फानूस, पीतल के घंटे, सज्जे जैसे भाग में विविध देवी-देवताओं के रंगीन चित्र और सबसे महत्वपूर्ण यहाँ की काष्ठ-शिल्प पट्टिकाएँ हैं। इन पट्टिकाओं पर अनेक देवी-देवताओं के विग्रह एवं पौराणिक प्रसंग उत्कीर्ण हैं, जिन्हें देखने हेतु अनेक वास्तुविद एवं पर्यटक विशेष रूप से आते हैं।
मंदिर के अंतरालय की सम्मुख भित्ति एवं पंचशाखीय प्रवेश द्वार रजत के अलंकृत पत्र से मढि़त है। प्रवेश द्वार के ऊपरी भाग में नागेश, गणेश आदि देवताओं की मूर्तियाँ हैं।
दोनों ओर रजत के सिंहासनों में जय और विजय नामक शंख एवं गदाधारी द्वारपालों की विशाल मूर्तियाँ हैं। यह विशेष उल्लेखनीय है कि इस शैव मंदिर के द्वारपाल वैष्णव स्वरूप के हैं। गर्भगृह में बाईं ओर श्री नागेश का शयनकक्ष है। भीतर मध्य भाग में पिंडिका सहित श्री नागेश का शिवलिंग विराजमान है, जिसकी पिंडिका का मुख उत्तर दिशा की ओर है। पिंडिका पर रजत आवरण है और पृष्ठ भाग में कीर्तिमुख युक्त रजत प्रभामंडल सुशोभित है। शिवलिंग पर नागेश महादेव का शेषधारी मुखौटा प्रतिष्ठित है। शिवलिंग के दोनों ओर रजत की दो विशाल नाग प्रतिमाएं हैं, जबकि सम्मुख नंदी की लघु रजत मूर्ति है। पिंडिका के चारों ओर ऊँची दीप-शिखाएं निरंतर प्रज्वलित रहती हैं। इसके पिछले भाग में रजत के विशाल देवकोष्ठक में नागेश की पुरुषाकार, आसनस्थ मुद्रा में मूर्ति विराजमान है। बहुमूल्य वस्त्रालंकारों एवं पुष्पमालाओं से श्रृंगारित इस मूर्ति के प्रभामंडल पर अनेक नाग मूर्तियाँ उत्कीर्ण हैं। मूर्ति के मस्तक पर त्रिकोणीय विशिष्ट प्रकार का मुकुट सुशोभित है।
नागेश महादेव के गर्भगृह के अतिरिक्त यहाँ दो सुसज्जित उप-गर्भगृह भी हैं।
इनमें से एक में लक्ष्मीनारायण एवं दूसरे में गणेश की स्थापना की गई है। पूर्व में लक्ष्मीनारायण का पृथक देवालय नागेश देवालय के बाईं ओर स्थित था। कालांतर में वह मूर्ति खंडित हो गई, तब श्वेत संगमरमर की नवीन मूर्ति निर्मित की गई और उसकी प्रतिष्ठापना १९२९ में मार्गशीर्ष शुक्ल दशमी के शुभ मुहूर्त पर मुख्य मंदिर में की गई। यहाँ गणपति का भी पृथक मंदिर था, जिसकी मूर्ति भी इसी मुहूर्त पर मुख्य मंदिर में स्थापित की गई।
मंदिर के पृष्ठ भाग में एक पवित्र कूप (कुआँ) है, जिसके जल से ही शिवपिंडी का अभिषेक किया जाता है। मंदिर के चारों ओर भवन निर्मित हैं, जिनमें कार्यालय, सभागृह, अग्रशाला, भक्तनिवास की व्यवस्था एवं अल्पाहार गृह जैसी सुविधाएँ उपलब्ध हैं।
इस मंदिर में प्रातः ५:३० से रात्रि ११:०० बजे तक श्रद्धालु दर्शन कर सकते हैं। यहाँ प्रातः काल से मध्याह्न ११:३० तक नित्य-नैमित्तिक अभिषेक आदि धार्मिक अनुष्ठान संपन्न होते हैं। सायंकाल ६:०० से ७:०० बजे तक प्रदोष-पूजा की जाती है, तत्पश्चात पंचोपचार पूजा एवं आरती होती है। प्रत्येक सोमवार को रात्रि ८:३० से ९:३० के मध्य यहाँ शिबिकोत्सव (पालकी उत्सव) आयोजित होता है। चैत्र शुक्ल एकादशी से चैत्र कृष्ण प्रतिपदा तक यहाँ विशाल महोत्सव मनाया जाता है, जिसका समापन महारथोत्सव से होता है। कार्तिक पूर्णिमा (त्रिपुरारी पूर्णिमा) पर यहाँ भव्य मेले का आयोजन होता है, जिसे ‘टोंक्या का मेला’ कहा जाता है। शिव का धाम होने के कारण यहाँ महाशिवरात्रि का पर्व भी अत्यंत उत्साह के साथ मनाया जाता है।