भारतीय तत्त्वज्ञानात धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष हे चार पुरुषार्थ सांगितले आहेत. धर्म म्हणजे आपली नैतिक कर्तव्य नीट समजून घेऊन ती व्यवस्थीत पार पाडणे. अर्थ म्हणजे आपल्या ध्येय, भविष्य व जीवनासाठी आवश्यक धन स्वकर्तुत्वाने कमावणे. काम म्हणजे भविष्यातील उन्नत समाज निर्मितीसाठी आनंदी मनाने संतती निर्माण करणे व मोक्ष म्हणजे हे सर्व करीत असताना आपले मन या कशातही गुंतू न देता विरक्त राहणे होय. या सर्वच तत्त्वांची अभ्यासकांना ओळख करून देण्यासाठी ग्रंथ व शिल्पकला यांचा आधार घेऊन काही प्रसिद्ध मंदिरांच्या ठिकाणी शिल्पे निर्माण केली गेली. यात खजुराहो येथील मंदिराचे नाव प्रकर्षाने घेतले जाते. असेच एक प्राचीन व प्रसिद्ध मंदिर धाराशिव जिल्ह्यातील जागजी या गावी आहे. येथील पुष्करणीवर व पुष्करणीतील देवकोष्टकांत असलेली कमाशिल्पे विशेष प्रसिद्ध आहेत.
मंदिराची स्थापत्यशैली व परीसरात सापडलेल्या शिल्पांवरून हे मंदिर बाराव्या शतकातील असल्याचा अभ्यासकांचा अंदाज आहे. लोकगीतात या गावाचा संबंध जकासुर राक्षसाशी जोडला आहे व या देवीच्या आरतीत तिचा उल्लेख ‘जकासुर मर्दिनी’ असा केला जातो. येथील महालक्ष्मी देवी ही कोल्हापूरच्या अंबाबाईचे प्रतिरूप असल्याची मान्यता आहे.
या मंदिराभोवती आवारभिंत आहे. मंदिराच्या फरसबंदी प्रांगणात भाविकांना बसण्यासाठी आसने व सभोवती वृक्षराजी आहे. मंदिर सुमारे तीन फूट उंच अधिष्ठानावर आहे. सभामंडप, अंतराळ व गर्भगृह अशी मंदिराची संरचना आहे. सभामंडपाच्या प्रवेशद्वारासमोर सहा पायऱ्या आहेत. दर्शनी भिंतींपेक्षा आतील बाजूस असलेली प्रवेशद्वाराची रचना अनोखी आहे. सभामंडपाचे बांधकाम नव्याने कऱण्यात आले असले तरी द्वारशाखा प्राचीन असल्याचे सांगितले जाते. द्वारशाखांवर खालील बाजूस द्वारपाल व द्वारपालिका शिल्पे कोरलेली आहेत. द्वारशाखांवर वेलबुट्टी नक्षी व स्तंभनक्षी आहेत. सभामंडपास उजव्या बाजूला आणखी एक दार आहे.
बंदिस्त स्वरूपाच्या सभामंडपात हवा येण्यासाठी गवाक्ष आहेत. सभामंडपात प्रत्येकी चार नक्षीदार स्तंभांच्या चार रांगा आहेत.
बाह्य बाजूचे स्तंभ भिंतीत आहेत. मधल्या चार स्तंभांच्या मधे आयताकार रंगशिला आहे. प्राचीन काळी देवाच्या रंगभोगसाठी या शिलेवर नृत्य, गायन आदी कार्यक्रमांचे आयोजन केले जात असत. सभामंडपातील स्तंभ चौकोनी स्तंभपादावर उभे असून ते चौकोन, षट्कोन, अष्टकोन अशा विविध भौमितिक आकारांत आहेत. सभामंडपाच्या षट्कोनी वितानावर मध्यभागी चक्राकार नक्षी आहे.
सभामंडपात डाव्या बाजूला अंतराळाच्या दर्शनी भिंतीलगत वज्रपिठावर विठ्ठल-रखुमाई, मारूती या मूर्ती व पंचमुखी शिवपिंडी आहे. पुढे अंतराळाच्या प्रवेशद्वारवर अर्धचंद्राकार कमान आहे. बंदिस्त स्वरूपाच्या या अंतराळातील दगडी फरसबंदीमधील जमिनीवर काही ठसे उमटलेले दिसतात. हे बैठ्या खेळातील पट असल्याचे सांगितले जाते.
गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावरील द्वारशाखांवर खालील बाजूला भैरव व भैरवी द्वारपाल शिल्पे आहेत. योग मुद्रेतील भैरवी डोक्यावर हात जोडून वक्रकटी मुद्रेत उभी आहे व तिच्या मांड्याभोवती नागपाश आहे. तिच्या अंगावर अलंकार व पारदर्शक तलम वस्त्रे आहेत. त्यातून तिचा कमनीय बांधा दिसत आहे. बाजूला चतुर्भुज भैरवशिल्प आहे. त्याच्या चार हातांमध्ये त्रिशूल, डमरू, खड्ग व अमृत पात्र आणि मांड्यांना नागपाश आहे. अंगावर अलंकार आहेत. हा नग्न भैरव आहे. भैरव शिल्पाच्या बाजूला काही चेहरे कोरलेले आहेत. ते नरमुंड अथवा भैरव शक्ती असव्यात, असा अंदाज व्यक्त केला जातो. द्वारपाल शिल्पात वरील बाजूला तोरण नक्षी कोरलेली आहेत. द्वारशाखेवर दुसऱ्या बाजूला असलेल्या भैरवाच्या वरील दोन्ही हातात नाग व खालील हातात नरमुंड आणि अमृतपात्र आहेत. या बाजुच्या द्वारपाल शिल्पात भैरवाच्या बाजूला शक्ती शिल्प स्पष्ट दिसत आहे. द्वारशाखांवर वेलबुट्टी नक्षी व स्तंभ नक्षी आहे. ललाटबिंबावर अस्पष्ट शिल्प आहे. मंडारकास चंद्रशिला आहे.
सोळा नक्षीदार स्तंभ असलेल्या गर्भगृहात मध्यभागी चार नक्षीदार स्तंभांच्या मध्ये वज्रपिठावर श्रीविष्णू व महालक्ष्मी देवीच्या मूर्ती आहेत. चतुर्भुज ऋषिकेश स्वरूपातील विष्णूच्या हातात शंख, चक्र, गदा व पद्म आहेत.
विष्णूच्या पायाजवळ एका बाजूला गरुड व दुसऱ्या बाजूला लक्ष्मी यांची शिल्पे कोरलेली आहेत. चतुर्भुज महालक्ष्मीच्या हातांत तलवार, त्रिशूल, डमरू व अमृतपात्र आहे. देवीच्या अमृतपात्र असलेल्या हातात नरमुंड व मांडीखाली एडक्याचे शीर आहे. देवीच्या अंगावर विविध वस्त्रे व अलंकार आहेत आणि गळ्यात नरमुंडांची माळा आहे. देवीच्या डोक्यावर मुकुट व त्यावर कीर्तीमुख आहेत. मूर्ती लक्षणांवरून ती दुर्गादेवी असल्याचे मूर्ती अभ्यासकांचे म्हणणे आहे. परंतू स्थानिक ती महालक्ष्मी असल्याचे मानतात. मूर्तीसमोर पाषाणी पादुका आहेत. गर्भगृहात मधील चार स्तंभांच्या सभोवती प्रदक्षिणा मार्ग आहे. प्रदक्षिणा मार्गाची ही रचना दुर्मिळ व अनोखी समजली जाते.
गर्भगृहाच्या छतावर सुमारे १४ मिटर उंच शिखर आहे. सप्तरथ व भूमिज शैलीतील या शिखरात दोन्ही बाजूला प्रत्येकी तीन कूट स्तंभरथ आहेत. शिखरात शुकनासिका आहे व शुकनासिका पातळीवर एक मजला आहे. शिखरातील या मजल्यात प्रवेश करणे आजही शक्य होते. शिखरावरील फुलांच्या नक्षी विशेष उल्लेखनीय आहेत. चौकोनी शिखराच्या शीर्षभागी स्तूपिका व त्यावर कळस आहे.
मंदिराच्या प्रांगणात प्राचीन शिलालेख आहे. परंतु यातील अक्षरे झिजली असल्याने वाचता येत नाही. मंदिरासमोर देवता चक्र (आकाशपिंडी) पडलेली आहे. असे सांगितले जाते की सुमारे पन्नास वर्षांपूर्वी ती मंदिराच्या शिखरावर होती व तेव्हा ती फिरत असे. आकाशपिंडी सुमारे एक मीटर व्यासाची व मध्यभागी वीस सेंटीमीटर जाडीची आहे. पिंडीचा पृष्ठभाग समतल व खालील बाजूस निमुळता आहे. यात खालील बाजूस असलेल्या खाचेमुळे एखाद्या स्तंभावर ठेवल्यास ती तोल सावरून फिरू शकते. आकाशपिंडीवर देवतांच्या प्रतिमा आहेत. मात्र त्याही पुसट झालेल्या आहेत. काही जाणकारांच्या मते त्या नवग्रहांच्या प्रतिमा असाव्यात.
मंदिरासमोर प्राचीन चौकोनी पुष्करणी आहे. पुष्करणीच्या आसपासचा परीसर पेव्हर ब्लॉक आच्छादित आहे. सभोवती असलेल्या दगडी कठड्यावर विविध शिल्पे आहेत.
यात गजराज, पद्म, व्याल, हंस, कीर्तीमुख, प्रसूती शिल्प, कासव, अश्व, वाद्य वाजवणारे वाजंत्री, वामनाला दान देणारा बळी, महाभारतातील काही प्रसंग, विष्णूचे दशावतार व काही काम शिल्पे देखील आहेत. पुष्करणीत उतरण्यासाठी दोन बाजूंनी प्रत्येकी सुमारे आठ पायऱ्या आहेत. दोन्ही पायरीमार्गाच्या दोन्ही बाजूस देवकोष्टके आहेत.
पुष्करणीत आतील बाजूला सुमारे वीस देवकोष्टके आहेत. त्यात भैरव, वीरगळ, नारायण, नाग रूपातील यक्ष, गरुडारूढ योगासनी नृसिंह, माधव, पद्मनाभ, चतुर्भुज महिषासुरमर्दिनी, कार्तिक स्वामी आदी शिल्पे आहेत. पुष्करणीच्या दुसऱ्या टप्प्यात खालपर्यंत चारही बाजूंनी सुमारे २२ पायऱ्या आहेत. तळाशी चौकोनी कुंड आहे. पुष्करणीत भिंतीकडील बाजूस चौकोनी विहीर आहे. या विहिरीची खोली पुष्करणीत मध्यभागी असलेल्या कुंडाच्या खोलीएवढी आहे. ही विहीर कुंडाशी भुयारी मार्गाने जोडलेली आहे. पुष्करणीच्या बाजूला एक प्राचीन समाधी मंदिर आहे.
या मंदिरात नवरात्रौत्सव, चैत्र पाडवा, दसरा, दिवाळी, महाशिवरात्री, श्रावण मास आदी वार्षिक उत्सव मोठ्या उत्साहाने साजरे केले जातात. सर्व उत्सवांच्या वेळी मंदिरात विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात येते. उत्सव प्रसंगी हजारो भाविक देवाच्या दर्शनासाठी व नवस फेडण्यासाठी येतात. मंदिराचे स्थापत्य व येथील शिल्पकला पाहण्यासाठी पर्यटक व अभ्यासक मंदिराला भेट देतात.
