भिडभंजन हनुमान मंदिर

हरणी, ता. वडोदरा, जि. वडोदरा

भगवान रामांचे परम भक्त हनुमान यांची सामान्यतः वानर रूपात पूजा केली जाते. तथापि, भारतात अशी काही मंदिरे आहेत जिथे त्यांची मानवी रूपात पूजा केली जाते आणि असेच एक प्राचीन मंदिर हरणी येथे आहे. भक्तांच्या मते, या मंदिरातील ‘भीडभंजन हनुमान’ भक्तांचे संकट दूर करतात. आख्यायिकेनुसार, अमरत्वाचे वरदान मिळालेल्या हिरण्याक्ष राक्षसाचा वध केल्यानंतर, भगवान रामांच्या आज्ञेनुसार हनुमान येथे मानवी रूपात वास्तव्य करू लागले. श्रावण महिन्याच्या शेवटच्या शनिवारी येथे एक भव्य यात्रा भरते, ज्यात २,००,००० पेक्षा जास्त भाविक सहभागी होतात.

आख्यायिकेनुसार, प्राचीन काळी हिरण्याक्ष नावाचा राक्षस या प्रदेशावर राज्य करत होता आणि हिरणी (आता हरणी) ही त्याची राजधानी होती. रावणाचा वध करून अयोध्येला परत येत असताना, भगवान राम, सीतेसह, लक्ष्मण आणि हनुमान पुष्पक विमानातून या प्रदेशावरून उडत होते. त्यांनी पाहिले की विश्वामित्री नदीच्या काठी ध्यान करणारे ऋषी हिरण्याक्षाच्या जुलुमामुळे त्रस्त होते. त्यांच्या विनंतीला मान देऊन, भगवान रामाने राक्षसाशी युद्ध केले, परंतु हिरण्याक्षाला ब्रह्मदेवाकडून अमरत्वाचे वरदान मिळाल्याने त्याला मारणे शक्य नव्हते. म्हणून, रामाने हनुमानाला त्याच्याशी लढण्याची आज्ञा दिली. हनुमानाने विशाल रूप धारण करून हिरण्याक्षाला उचलले, जमिनीवर आपटले आणि आपल्या डाव्या पायाखाली दाबून ठेवले.

प्रभू रामांनी हनुमानांना आज्ञा दिली, “या राक्षसाला मारता येत नसल्यामुळे, त्याला तुझ्या पायाखाली दाबून ठेव आणि मानवजातीच्या कल्याणासाठी कायमस्वरूपी येथेच थांब. परंतु मानवी रूप धारण कर, कारण तुझे विशाल वानर रूप लोकांना घाबरवू शकते.” तेव्हापासून हनुमान येथे मानवी रूपात निवास करतात.

गुजरातमध्ये चालुक्यांच्या राजवटीत, एका सिद्ध संतांनी हे मंदिर ११४६ मध्ये बांधले.इ.स. १४४९ मध्ये त्याचे पुन्हा नूतनीकरण करण्यात आले. खंडेराव गायकवाड आणि सयाजीराव गायकवाड तिसरे (१८५०-१९४९) यांच्या कारकिर्दीत, गायकवाड राज्याने मंदिराच्या देखभालीसाठी आणि पुजाऱ्यांच्या वेतनासाठी वार्षिक ८२ रुपये अनुदान दिले. अलीकडील नूतनीकरणानंतर मंदिराला त्याचे सध्याचे स्वरूप प्राप्त झाले.

वडोदरा शहरापासून विमानतळ मार्गावर सुमारे १० किमी अंतरावर हरणी गाव वसलेले आहे, जिथे हे मंदिर आहे. मंदिराच्या वाटेवर फुले आणि पूजेचे साहित्य विकणारे अनेक स्टॉल लागतात. बाकांसह एक छत असलेला मार्ग एका घुमटाकार मंडपाकडे घेऊन जातो, जिथे हनुमानाची ध्यानस्थ मूर्ती विराजमान आहे. येथून भाविक मंदिराच्या आवारात प्रवेश करतात, जो चारही बाजूंनी दालनांनी वेढलेला आहे आणि मध्यभागी श्री भीडभंजन हनुमान मंदिर आहे.

मंदिरात एक खुला सभामंडप, एक अंतराळ आणि एक गर्भगृह आहे. (गर्भगृह). सभामंडपाला सपाट छत आहे, तर गर्भगृहावर घुमटाकार शिखर असून त्यावर चांदीची तबकडी आणि सोन्याचे कळस आहे. खुल्या सभागृहाला तीन बाजूंनी प्रवेशद्वारे आहेत. मुख्य प्रवेशद्वाराच्या डावीकडे, भगवान राम हनुमानाला आलिंगन देत असलेली मूर्ती आहे आणि उजवीकडे, हनुमानाची एक मोठी उभी मूर्ती आहे.

गर्भगृहाच्या लाकडी चौकटीवर हनुमानाच्या विविध मुद्रांमधील आणि प्रसंगांमधील कोरीव काम आहे. दाराच्या वर सूर्य नारायणाची (सूर्यदेव) प्रतिमा आहे. वरील तुळईवर, पंचमुखी हनुमानाची कोरलेली प्रतिमा असून तिच्या दोन्ही बाजूंना हनुमान रामाचे नाव जपत असताना आणि राम दिसण्यासाठी आपली छाती फाडत असतानाची दृश्ये आहेत.

गर्भगृहात, भिदभंजन हनुमानाची मूर्ती मानवी चेहऱ्याची असून तिला मिशा आहेत. मूर्तीला शेंदूर लेपलेला असून शरीर सुवर्ण रंगाने रंगवलेले आहे. हनुमानाचा डावा हात छातीवर ठेवलेला असून उजवा हात मस्तकापर्यंत वर उचललेला आहे. त्यांनी चांदीचा मुकुट, मोत्यांच्या माळा परिधान केल्या आहेत आणि डाव्या हातात गदा धारण केली आहे.

मंदिरासमोर, अशोक वाटिकेतील एक दृश्य – सीता आणि हनुमानाची भेट – एका प्राचीन वृक्षाजवळ पूर्णाकृती मूर्तींच्या रूपात दर्शविले आहे. अंगणाच्या डाव्या बाजूला, लक्ष्मीनारायणाची संगमरवरी मूर्ती असलेले एक मंदिर आहे आणि त्याच्या शेजारी राम दरबार आहे, ज्यात राम, लक्ष्मण आणि सीतेच्या सुंदर मूर्ती आहेत, तसेच हनुमान प्रभू रामांना वंदन करत आहेत. या मूर्तींची प्रतिष्ठापना सुमारे २५ वर्षांपूर्वी करण्यात आली होती.

या मंदिरांच्या शेजारी पंचेश्वर महादेव मंदिर आहे. त्याच्या गर्भगृहाबाहेर नंदीची एक लहान मूर्ती आहे आणि आतमध्ये पाच शिवलिंगे आहेत, त्यापैकी मध्यभागी असलेले शिवलिंग मोठे आणि लंबवर्तुळाकार असून, त्यावर चांदीच्या नागाचे छत्र आहे. मागे देवी पार्वतीच्या मूर्तीचे एक मंदिर आहे. भक्तांचा असा विश्वास आहे की पंचेश्वर महादेवाच्या पूजनाने व्याधींपासून मुक्ती मिळते आणि त्यांना मृत्युभंजन महादेव (मृत्यूचा नाश करणारे) असेही म्हटले जाते.

परिसरात एक शनी मंदिर देखील आहे, ज्यात शनी देव मोरावर आरूढ झालेले असून मोराची पिसे पसरलेली आहेत. समोर शनीची पवित्र शिळा आहे, तिच्या दोन्ही बाजूंना इतर आठ ग्रहांच्या (नवग्रहांच्या) मूर्ती आहेत. या मूर्तींची स्थापना १४ फेब्रुवारी, २०२२ रोजी करण्यात आली. मंदिर परिसरात शीतला देवी आणि बलियादेव यांची मंदिरे देखील आहेत.

भिड़भंजन हनुमान मंदिरात दररोज पूजा आणि संध्याकाळच्या व सकाळच्या आरत्या होतात. मंगळवारी आणि शनिवारी अनेक भाविक दर्शनासाठी येतात. या दोन्ही दिवशी मंदिर परिसरात सुंदरकांड पठण केले जाते. हनुमान जयंतीला हजारो भाविक दर्शनासाठी रांगेत उभे असतात. श्रावण महिन्याच्या शेवटच्या शनिवारी जत्रा भरते. याला ‘बडा मेळा’ असे म्हणतात. ही जत्रा बडोद्याचे राजे राजर्षी सयाजीराव गायकवाड तिसरे यांच्या कारकिर्दीत सुरू झाली. सयाजीराव गायकवाड स्वतः हत्तीवर बसून या दिवशी भिड़भंजन हनुमानाच्या दर्शनासाठी येत असत. भागवत कथाकार संत डोंगरे महाराज यांच्यासह अनेक संत आणि महापुरुषांनी या हनुमान मंदिरात दर्शनासाठी भेट दिल्याच्या नोंदी आहेत.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

  • वडोदरा रेल्वे स्थानकापासून ६ कि.मी. अंतरावर स्थित
  •  गुजरातच्या अनेक शहरांमधून बस, रेल्वे आणि विमानाने सहज पोहोचता येते.
  •  खाजगी वाहने मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात.
  •  जवळच भोजन आणि निवासासाठी अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत.
  •  संपर्क: मंदिर कार्यालय, +९१ ९८२५३ ९६७९९
  •  मंदिराचे स्थान:
Back To Home

मंदिरे