रामनाथ महादेव मंदिर

गजरावडी, वडोदरा, जिल्हा वडोदरा

विश्वामित्री नदीच्या काठावर वसलेले रामनाथ महादेव मंदिर हे वडोदरा शहराचे रक्षक मानल्या जाणाऱ्या नऊ महादेव मंदिरांपैकी दुसरे मंदिर आहे. असे मानले जाते की भगवान श्रीराम स्वतः या परिसरात वास्तव्यास होते आणि त्यांनी येथे शिवलिंगाची पूजा केली होती. हे मंदिर सुमारे ५२५ वर्षांपूर्वी, गुजरात सल्तनत काळात स्थापन झाले असल्याचे सांगितले जाते. भाविकांची अशी श्रद्धा आहे की रामनाथ महादेवाच्या पूजेने सर्व दुःख आणि कष्ट दूर होतात आणि अनेक लोक येथे सलग पाच किंवा सात सोमवार उपवास आणि प्रार्थना करतात.

दंतकथेनुसार, एकेकाळी वटपत्रक किंवा वटपत्रपूर म्हणून ओळखला जाणारा हा भाग एक घनदाट जंगल होता. ऋग्वेदामध्ये पवित्र गायत्री मंत्राचे रचनाकार ऋषी विश्वामित्र यांनी या प्रदेशात कठोर तपश्चर्या केली आणि नऊ शिवलिंगांची स्थापना केली, जी आता नवनाथ महादेव म्हणून ओळखली जातात. त्यापैकी रामनाथ महादेव हे क्रमाने दुसरे मानले जाते. असे मानले जाते की भगवान श्रीराम, माता सीता आणि लक्ष्मणासह वनवासादरम्यान एका रात्री येथे थांबले होते. या वास्तव्यादरम्यान, भगवान श्रीरामांनी शिवलिंगाच्या जलाभिषेकासाठी जमीनित बाण मारून एक तलाव निर्माण केला. हा तलाव पुढे रामनाथ तलाव म्हणून ओळखला जाऊ लागला. भगवान श्रीरामांनी येथे पूजा केली असल्यामुळे या मंदिराचे नाव रामनाथ महादेव ठेवण्यात आले.

मंदिराचे पुजारी गोस्वामी नरेंद्रगिरी पंचमगिरी यांच्या मते, हे मंदिर आणि मठ सुमारे १५०० ईस्वी सन मध्ये गुजरातचे सुलतान मुहम्मद शाह प्रथम (मुहम्मद बेगडा) यांच्या कारकिर्दीत भगतगिरी गोस्वामी यांनी बांधले होते. सुमारे १७०० ईस्वी सन च्या सुमारास, या मंदिराला पश्तून-अफगाण वंशाच्या बाबी राजवटीच्या विनाशाचा सामना करावा लागला, जे गुजराती संस्कृतीत मिसळले होते. मूळचे अफगाणिस्तानचे असले तरी, बाबींना मुघल सम्राटांकडून गुजराती मानले जात असे. त्यांनी जुनागड, राधनपूर, बाळासिनोर आणि सरदगड यांसारखी संस्थाने स्थापन केली. विशेष म्हणजे, दिवंगत बॉलीवूड अभिनेत्री परवीन बाबी याच घराण्यातील होत्या. गुजरातमध्ये मुघल सत्तेचा ऱ्हास होत असताना, बाबी घराण्यातील मोहम्मद खान बहादूर खानजी प्रथम यांनी स्वातंत्र्य घोषित केले आणि जुनागडमध्ये आपली सत्ता स्थापन केली, ज्यामुळे मराठ्यांशी संघर्ष झाला. या काळात मंदिराचे नुकसान झाले, परंतु दंतकथा सांगते की दैवी चमत्कारांनी त्याचे विनाशापासून रक्षण केले. बडोद्याच्या गायकवाड राजघराण्यातील सदस्य दर्शनासाठी वारंवार या मंदिरात येत असत.

आणखी एका स्थानिक दंतकथेनुसार, सुमारे १०० वर्षांपूर्वी शंभू महाराज नावाचे एक ब्राह्मण नियमितपणे मंदिरात श्रीमद् भागवत कथा सांगत असत. एके दिवशी, कथा सांगत असताना त्यांना मणीधर नागाचे दर्शन झाल्याचे सांगितले जाते. आर. ई. एन्थोवेन यांच्या ‘द फोकलोअर ऑफ बॉम्बे’ या पुस्तकात नमूद केलेल्या मणीधर नागाच्या दंतकथेनुसार, या सापाच्या डोक्यावर अत्यंत मौल्यवान मणी असतो. असा साप शंभू महाराजांसमोर प्रकट झाला होता. तो किमान हजार वर्षे जुना होता, त्याच्या डोक्यावर दागिन्यांचा हार होता आणि मोठ्या मिशा होत्या. मंदिरातील पुजाऱ्यांचे म्हणणे आहे की हा साप काही स्थानिक भाविकांनाही दिसला आहे.

रामनाथ महादेव मंदिर गजरावडी येथील रामनाथ स्मशानभूमीजवळ एका उंच ठिकाणी स्थित आहे. पायऱ्यांची एक छोटी रांग मंदिराच्या अंगणात जाते. प्रवेशद्वारावर नंदीची दगडी मूर्ती असलेला एक मोठा पत्र्याचा शेड आहे. मुख्य मंदिराच्या जवळ असलेल्या दुसऱ्या पत्र्याच्या शेडमध्ये एका चबुतऱ्यावर कासवाची छोटी मूर्ती आहे. मंदिरामध्ये मुख्य हॉल (सभामंडप) आणि गर्भगृह आहे, ज्यावर पिरॅमिडच्या आकाराचे शिखर आहे.

सभामंडपाच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना नंदीचे मोठे शिल्प आहे. दरवाजाच्या चौकटीच्या वरच्या बाजूला शिवाची मोठी प्रतिमा आहे. सभामंडपातील देवळांमध्ये गणेश आणि हनुमानाच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहात, जमिनीच्या पातळीच्या मध्यभागी असलेल्या एका लहान खड्ड्यात शिवलिंग स्थापित आहे. त्याच्याभोवती अष्टकोनी धातूची चौकट (शालुंका) आहे. वरच्या जलपात्रातून सतत होणाऱ्या जलाभिषेकामुळे शिवलिंगाचा वरचा भाग थोडा सपाट झाला आहे. शिवलिंगावर चांदीचा नाग छत्र धरून आहे. जलपात्राच्या वर चांदीचे छत्र आहे. शिवलिंगाच्या डाव्या बाजूला एक उंच त्रिशूळ आहे आणि लिंगाजवळ, काचेच्या पेटीत पादुका आहेत. पिंडीच्या मागे असलेल्या भिंतीवरील देवळात माता पार्वतीचे स्थान आहे. या मंदिराच्या परिसरात त्रिलोकीनाथ महादेव, नटेश्वर महादेव, अमरनाथ महादेव आणि नंदेश्वर महादेव यांची मंदिरेही आहेत. यापैकी, अमरनाथ महादेव मंदिराचा ९ फेब्रुवारी १९६२ रोजी जीर्णोद्धार करण्यात आला. या मंदिराच्या समोर मोकळ्या जागेत नंदीची दगडी मूर्ती आहे आणि अंतराळात गणेश आणि हनुमानासाठी जागा आहे. गर्भगृहात एक शिवलिंग आहे ज्यावर नाग छत्र धरून आहे. शिवलिंगाच्या मागे असलेल्या भिंतीजवळ पार्वती आणि अष्टभुजा देवीचे स्थान आहे. या मंदिर परिसरात काही संतांच्या समाधीही आहेत. या भागात अनेक शिवलिंगे होती. नंदी आणि देव-देवतांच्या इतर प्राचीन मूर्तींसह, त्यांना रामनाथ महादेव मंदिराच्या जवळील एका चबुतऱ्यावर जतन करण्यात आले आहे.

रामनाथ महादेव मंदिरात विविध सण आणि उत्सव उत्साहात साजरे केले जातात. श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवारी येथे भाविकांची गर्दी असते. श्रावणाच्या प्रत्येक सोमवारी शेकडो भाविक दर्शनासाठी या मंदिरात येतात. श्रावणाच्या शेवटच्या सोमवारी, सिद्धनाथ महादेव मंदिरापासून सुरू होणारी कावड यात्रा जगन्नाथ महादेव मंदिरात संपते. ही कावड यात्रा या मंदिरालाही भेट देते. शहरातील नवनाथ महादेव कावड यात्रा समितीद्वारे आयोजित या कावड यात्रेत हजारो भाविक सहभागी होतात.

मुख्य आकर्षणे

  • वडोदरा रेल्वे स्थानकापासून ५ किमी अंतरावर स्थित
  • गुजरातच्या अनेक शहरांतून वडोदरासाठी एसटी आणि रेल्वे सुविधा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • आसपासच्या परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची अनेक सोय उपलब्ध
Back To Home