सिद्धनाथ महादेव मंदिर

वडोदरा, तालुका वडोदरा, जिल्हा वडोदरा

विश्वामित्री नदीच्या काठावर वसलेले वडोदरा हे पौराणिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व असलेले शहर आहे. या शहरामध्ये नऊ शिव मंदिरे आहेत, ज्यांना एकत्रितपणे ‘नवनाथ महादेव’ मंदिरे म्हणून ओळखले जाते. असे मानले जाते की ही मंदिरे वडोदरा शहराचे रक्षक आहेत. त्यापैकी सिद्धनाथ महादेव हे पहिले नाथ मानले जातात. हे मंदिर शहरातील खंडेराव मार्केटजवळ स्थित आहे. भाविकांची अशी श्रद्धा आहे की सिद्धनाथ महादेवाची भक्तीभावाने पूजा केल्यास कुंडलीतील ज्योतिषीय दोष दूर होतात, त्यामुळे दर्शनासाठी येथे शेकडो भाविक येतात.

ऑगस्ट १९२४ च्या ‘इंडियन अँटिक्वेरी’ या प्रसिद्ध नियतकालिकाच्या अंकात, प्रसिद्ध पुरातत्वशास्त्रज्ञ आणि इतिहासकार अनंत सदाशिव आळतेकर यांनी ‘गुजरात आणि काठियावाडमधील महत्त्वाच्या प्राचीन नगरांचा आणि शहरांचा इतिहास’ या शीर्षकाचा एक शोधनिबंध प्रकाशित केला होता. या लेखानुसार, वडोदरा (पूर्वीचे बडोदा) एकेकाळी ‘वटपत्रक’ किंवा ‘वटपत्रपूर’ म्हणून ओळखले जात असे. ९ व्या शतकापर्यंत हे एक छोटेसे गाव होते. हळूहळू त्याचा विकास झाला आणि त्याला ‘पूर’ म्हणून संबोधले जाऊ लागले. आळतेकर असेही नमूद करतात की प्राचीन काळी हा परिसर ‘चंदनवती’ आणि नंतर ‘वरवती’ म्हणून ओळखला जात असे, जरी या नावांचे कोणतेही लिखित पुरावे उपलब्ध नाहीत. बडोदा संस्थानामुळे या शहराला ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त झाले.

शहरातून वाहणाऱ्या विश्वामित्री नदीचे नाव ऋषी विश्वामित्रांवरून पडले आहे असे मानले जाते. विश्वामित्र हे एक क्षत्रिय राजे होते, ज्यांनी कठोर तपश्चर्येद्वारे ‘ब्रह्मर्षी’ ही पदवी प्राप्त केली होती आणि ऋग्वेदातील पवित्र गायत्री मंत्राची रचना करण्याचे श्रेय त्यांना दिले जाते. दंतकथेनुसार, त्यांनी सध्याच्या वडोदरा परिसरात तपश्चर्या केली होती आणि शहरात नऊ वेगवेगळ्या ठिकाणी नऊ शिवलिंगांची स्थापना केली होती, जी ‘नवनाथ महादेव’ म्हणून ओळखली जाऊ लागली. यामध्ये सिद्धनाथ महादेव, रामनाथ महादेव, थेकरनाथ महादेव, मोतनाथ महादेव, कामनाथ महादेव, भीमनाथ महादेव, काशी विश्वेश्वर महादेव, जगन्नाथ महादेव आणि कोटनाथ महादेव यांचा समावेश आहे. ही मंदिरे सहसा विश्वामित्री नदीच्या काठावर, तलावांच्या किंवा स्मशानभूमीच्या जवळ स्थित आहेत. असे मानले जाते की या नवनाथ मंदिरांच्या दर्शनाने मिळणारे आध्यात्मिक पुण्य आणि दैवी आशीर्वाद हे भारतातील १२ ज्योतिर्लिंगांच्या दर्शनाइतकेच असते. विशेष म्हणजे, जेव्हा या मंदिरांची ठिकाणे नकाशावर चिन्हांकित केली जातात, तेव्हा ती ‘ॐ’ हे पवित्र चिन्ह तयार करतात असे मानले जाते.

एका तलावाजवळ स्थित असलेल्या सिद्धनाथ महादेव मंदिराचा जीर्णोद्धार २० व्या शतकाच्या मध्यभागी बडोद्याच्या गायकवाड घराण्याने केला होता. अनेक संतांनी या तलावात स्नान केले आहे आणि असे मानले जाते की प्रत्येक शंकराचार्यांनी किमान एकदा तरी येथे स्नान करून सिद्धनाथ महादेवाची पूजा केली आहे. तलावाजवळ एक प्राचीन बारव (पायऱ्यांची विहीर) देखील आहे.

हे मंदिर आकाराने लहान असून त्यात मुख्य सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह आहे. सभामंडपाचे छत सपाट असून मध्यभागी सूर्याची प्रतिमा आणि त्याच्या भोवती चार शिवलिंगे आहेत. छताच्या दोन्ही बाजूंना ध्यानस्थ ऋषींच्या मूर्ती आहेत. आतील भिंतींवर फरशा बसवल्या आहेत आणि जमिनीवर संगमरवर आहे. सभामंडपात नंदीची दगडी मूर्ती आहे. अंतराळाच्या प्रवेशद्वारावर भगवान शिवाच्या प्रतिमेची फरशी आहे आणि आत भगवान गणेश आणि हनुमानाच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृह लहान असून त्यात एका वेळी सुमारे तीन व्यक्ती मावू शकतात.

गर्भगृहाच्या आत सिद्धनाथ महादेवाचे एक छोटे शिवलिंग आहे, जे षटकोनी पंचधातूच्या आरासमध्ये ठेवलेले आहे. शिवलिंगावर नागाचा फणा असून वरच्या छत्रीसारख्या भागाभोवती रुद्राक्षाच्या माळा लटकवलेल्या आहेत. शिवलिंगाच्या मागील भिंतीवर माता पार्वतीची मूर्ती आहे आणि गर्भगृहात भगवान गणेशालाही स्थान आहे. उत्सवाच्या काळात शिवलिंगावर शिवाचा मुखवटा (शिवमख) चढवला जातो.

सिद्धनाथ महादेव मंदिराच्या डाव्या बाजूला एका गोलाकार देवळात शीतळा माता आणि बळिया देव यांची स्थाने आहेत. या देवतांच्या मूर्तींसोबतच येथे काही प्राचीन शिल्पेही आहेत. यामध्ये शिवाच्या मांडीवर बसलेली पार्वती, गणेशाची मूर्ती आणि बाजूला परिचारिका असलेली एक अज्ञात देवी यांचे शिल्प उल्लेखनीय आहे. येथील बहुतेक मूर्ती भग्न अवस्थेत आहेत.

या मंदिराच्या शेजारी विठ्ठल मंदिर आणि सिद्धनाथ गणपती मंदिर अशी इतर मंदिरे आहेत. येथील विठ्ठल मंदिर सुमारे अडीचशे वर्षे जुने आहे. मंदिरात पांडुरंग आणि रुक्मिणीची प्राणप्रतिष्ठा १८४९ मध्ये करण्यात आली होती. हे मंदिर एका भव्य दुमजली लाकडी इमारतीत आहे. मंदिराची वास्तुकला पेशवेकालीन वाड्यांसारखी आहे. सागवानी खांब, जाळीचे काम, गच्चीचे कठडे आणि लाकडी कोरीव गर्भगृह यावरून मंदिराचे प्राचीनत्व दिसून येते. मंदिराच्या सभामंडपात विष्णूचे वाहन असलेल्या गरुडाची मूर्ती एका उंच संगमरवरी चौथऱ्यावर बसवलेली आहे. सभामंडपात विविध ऋषी, संत आणि पुण्यवान व्यक्तींची चित्रे प्रदर्शित केलेली आहेत. गर्भगृहात विठ्ठल आणि रुक्मिणीची प्राचीन काळ्या पाषाणाची मूर्ती विराजमान आहे.

येथील महादेव मंदिरात लघुरुद्रासह अनेक धार्मिक विधी केले जातात. शिवाला नऊ ग्रहांचा स्वामी मानले जाते. त्यामुळे ग्रहांचे दोष दूर करण्यासाठी येथे विशेष विधी केले जातात. महाशिवरात्रीच्या दिवशी येथे भाविकांची मोठी गर्दी असते. या दिवशी मंदिरात महामृत्युंजय मंत्राचा अखंड जप आणि लघुरुद्र हवन केले जाते. श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवारी अनेक भाविक दर्शनासाठी येथे येतात. या महिन्याच्या शेवटच्या दिवशी मंदिरापासून ‘कावड यात्रा’ निघते. ती जगन्नाथ महादेव मंदिरात संपते. शहरातील ‘नवनाथ महादेव कावड यात्रा समिती’द्वारे आयोजित या कावड यात्रेत हजारो भाविक सहभागी होतात. या मंदिराच्या शेजारी सभा, बैठका आणि धार्मिक कार्यक्रमांसाठी पत्र्याचे मोठे छत असलेले मंडप बांधले आहे.

मुख्य वैशिष्ट्ये

  • वडोदरा रेल्वे स्थानकापासून ४ कि.मी. अंतरावर स्थित
  • गुजरात मधील अनेक शहरांतून वडोदरा पर्यंत एसटी बस आणि रेल्वे सुविधा उपलब्ध आहेत
  • खाजगी वाहने मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • परिसरात राहण्यासाठी आणि नाश्त्यासाठी अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत
Back To Home

मंदिरे