ऋद्धी-सिद्धी विनायक मंदिर

वालोड, ता. वालोड, जि. तापी

वालोड, ज्याला पूर्वी वटापल्ली म्हणून ओळखले जात असे, तो एकेकाळी दंडकारण्य प्रदेशाचा भाग होता. वाल्मिकी नदीच्या काठावर ऋद्धी-सिद्धी विनायकाचे प्राचीन मंदिर वसलेले आहे. येथील मंदिर पेशवे काळात बांधले गेले होते. पेशव्यांमध्ये विनायकाप्रती अगाध भक्ती होती. त्या काळात या गणेशाला पेशवेकालीन पगडी परिधान केली जात असे, ज्यामुळे त्यांना ‘पगडीधारी गणेश’ हे नाव पडले. उजव्या सोंडेचा हा गणपती जागृत असल्याचे भाविकांचे मानणे आहे, ज्यामुळे येथे दर्शन घेण्यासाठी गुजराती आणि मराठी भाषिक भाविकांची सतत वर्दळ असते.

सम्राट अकबराच्या नवरत्नांपैकी एक असलेल्या अबुल फजल याने १६ व्या शतकात लिहिलेल्या ‘आईन-ए-अकबरी’ मध्ये वालोडचा उल्लेख आढळतो. पौराणिक कथेनुसार, महर्षी वाल्मिकींनी येथे तपश्चर्या केली होती, त्यामुळे या नदीला त्यांचे नाव पडले. गणेश मंदिराच्या जवळ, महादेव मंदिराच्या बाजूला वाल्मिकींच्या एका शिष्याचा आश्रम असल्याचे मानले जाते. 

एका ऐतिहासिक कथेनुसार, सुमारे ३७५ वर्षांपूर्वी भीषण दुष्काळ पडला होता, ज्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर भूक आणि जनावरांचा मृत्यू झाला होता. हे संकट थांबवण्यासाठी स्थानिक ब्राह्मणांनी प्रायश्चित्त म्हणून लक्ष्मी-नारायण मंदिर बांधण्याचा संकल्प केला. मात्र, निधीची कमतरता हे एक आव्हान होते. त्यावेळी, देसाई नावाच्या एका गुजराती ब्राह्मणाच्या मराठी पत्नीने, तिच्या लाडक्या दैवताची, म्हणजेच गणेशाची स्थापना करण्याच्या अटीवर मंदिरासाठी निधी देण्याची तयारी दर्शवली. तिच्या अटीला संमती देऊन मंदिराचे बांधकाम करण्यात आले. दुसरी एक कथा अशी आहे की, मुघल सैनिकांनी मंदिराची विटंबना करण्याच्या उद्देशाने गणेशाच्या मूर्तीवर तलवारीने वार केला, तेव्हा त्यातून रक्त वाहू लागले. घाबरून ते पळून गेले. जवळच असलेल्या एका धनगराने हे पाहिले आणि त्याने त्वरित जखम शिवून रक्तस्त्राव थांबवला. असे म्हटले जाते की, हे व्रण आजही स्पष्ट दिसतात. 

मंदिराचा अनेकदा जीर्णोद्धार झाला असून, अलीकडील नूतनीकरणामुळे त्याला सध्याचे भव्य स्वरूप प्राप्त झाले आहे. मंदिराच्या रचनेत दर्शन मंडप, सभा मंडप आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. गर्भगृहावर घुमटाकार शिखर आहे. दर्शन मंडपात जाण्यासाठी दहा पायऱ्यांचा रुंद मार्ग आहे. वर पोहोचल्यावर उजव्या बाजूला एक छोटे हनुमान मंदिर आहे. सभा मंडप प्रशस्त असून त्याला दोन मोठी लाकडी प्रवेशद्वारे आहेत आणि मध्यवर्ती भिंतीवर ऋद्धी-सिद्धी विनायकाचे चित्र आहे. गर्भगृहाच्या समोर गणेशाचे वाहन असलेल्या मूषकाची (उंदीर) संगमरवरी मूर्ती आहे, ज्याने हातात मोदक धरला आहे. त्याच्या समोर नागाच्या छायेखाली एक शिवलिंग आहे, ज्यावर वरून सतत जलाभिषेक होतो.

गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर नक्षीकाम केलेले आहे. आत, संगमरवरी कमानीच्या दोन्ही बाजूंना दोन हत्ती आहेत, ज्याच्या खाली सोन्याच्या रंगाची, सुशोभित केलेली गणेशाची संगमरवरी मूर्ती उजव्या सोंडेसह विराजमान आहे. गणेशाच्या दोन्ही बाजूंना त्यांच्या पत्नी ऋद्धी आणि सिद्धी उभ्या आहेत. मूर्तीने सोन्याचा मुकुट परिधान केला असून त्यावर सोन्याची छत्री आहे. गणेशाच्या गर्भगृहाच्या उजव्या बाजूला लक्ष्मी-नारायण मंदिर आहे, सोबत गाय आणि वासराची छोटी संगमरवरी मूर्ती आहे.

भाविकांची अशी श्रद्धा आहे की, येथे गणेशाची मनापासून पूजा केल्यास त्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात, ज्यामुळे गुजरातच्या विविध भागांतून भाविक येथे येतात. मंगळवारी आणि अंगारकी चतुर्थीला शेकडो भाविक दर्शनासाठी पायी येतात. अंगारकी चतुर्थीला गणेश पूजन, गणेश यज्ञ आणि नामजप यांसारखे विशेष धार्मिक विधी केले जातात. रात्रीच्या विधिवत पूजेनंतर चंद्रोदयानंतर प्रसाद वाटला जातो; या कार्यक्रमाला ‘ओच्छव’ असे म्हणतात. प्रचंड मागणीमुळे ‘ओच्छव’साठी महिनाभर आधी नोंदणी करावी लागते.

मुख्य वैशिष्ट्ये 

  • व्यारापासून १८ किमी अंतरावर स्थित
  • तापी जिल्ह्यातील विविध शहरांतून राज्य परिवहन बस सेवा उपलब्ध
  • खाजगी वाहनांनी मंदिरापर्यंत पोहोचता येते 
  • जवळच राहण्याची आणि भोजनाची सोय उपलब्ध

Back To Home