कुबेर भंडारी मंदिर  

चाणोद-कर्नाळी, ता. डभोई, जि. वडोदरा

रामायणानुसार, जेव्हा रावणाने लंकेची मागणी केली, तेव्हा कुबेराने आपल्या वडिलांचा, ऋषी विश्रवा यांचा सल्ला मानून लंका सोडून दिली आणि कैलास पर्वतावर अलकापुरीची स्थापना केली. परंतु त्यापूर्वी, दंतकथेनुसार, कुबेराने डभोई तालुक्यातील चाणोद-कर्नाळी येथे नर्मदा नदीच्या काठावरील एका गुहेत भगवान शिवांची कठोर तपश्चर्या केली होती. असे मानले जाते की, याच पवित्र स्थळी शिवाने कुबेराला आशीर्वाद देऊन त्यांना सर्व देवांचा खजिनदार बनवले आणि आपल्या शेजारी स्थान दिले. प्राचीन धर्मग्रंथांनुसार, हे मंदिर स्वतः भगवान शिवाने बांधले होते. येथे संपत्तीची देवता कुबेर यांची, शिवाच्या आशीर्वादाने ‘कुबेरेश्वर’ रूपात पूजा केली जाते.

नर्मदा परिक्रमेमध्ये या मंदिराला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. भाविकांची अशी श्रद्धा आहे की, सलग पाच अमावस्यांना कुबेर भंडारींची पूजा केल्यास सर्व इच्छा पूर्ण होतात आणि समृद्धी लाभते. असेही म्हटले जाते की, धनत्रयोदशीला (धनतेरस) येथे दर्शनासाठी येणारा कोणीही रिकाम्या हाताने परतत नाही, म्हणूनच संपूर्ण भारतातून हजारो भाविक येथे येतात.

या मंदिराशी संबंधित एका पौराणिक कथेनुसार, एकदा भटकंती करत असताना शिव आणि पार्वती थांबले असता पार्वतीला भूक लागली. त्यांनी शिवाला पाणी आणि अन्नाची व्यवस्था करण्यास सांगितले. खूप शोधूनही त्यांना काहीच मिळाले नाही. अन्न आणि पाण्याचा शोध घेत असताना ते नर्मदा काठी थांबले. अशा दुर्गम ठिकाणी भाविक उपाशी राहू नयेत म्हणून त्यांनी या मंदिराची निर्मिती केली. म्हणूनच, या तीर्थक्षेत्राला ‘अन्न देणारे मंदिर’ असेही म्हटले जाते.

संपत्तीची देवता कुबेर यांना यक्षांचा राजा मानले जाते. ‘धनापती’ (संपत्तीचा स्वामी) म्हणून ओळखले जाणारे कुबेर हे दहा रक्षक देवतांपैकी एक आहेत. अष्टदिकांपैकी एक म्हणून, ते उत्तर दिशेचे अधिपती आहेत आणि यक्षांचे स्वामी तसेच शक्ती, समृद्धी आणि कल्याण देणारी लोकदेवता म्हणून त्यांची पूजा केली जाते. कुबेर यांना यक्षराज, वैश्रवण, पौलस्त्य, ऐडाविड, धनद आणि निधीपती यांसारख्या नावांनीही ओळखले जाते. वाल्मीकि रामायणाच्या उत्तरकांडात कुबेराच्या जन्माची कथा दिली आहे. त्यानुसार, कुबेर हे विश्रवा ऋषी आणि भारद्वाज ऋषींची कन्या देववर्णिनी यांचे पुत्र होते. रावण हा त्यांचा सावत्र भाऊ होता. विश्रवा ऋषींनी कुबेराला लंकेत राहण्यास सांगितले होते. रावणाने कुबेराकडे लंकेत राहण्याची परवानगी मागितली. मात्र, रावण अहंकारी आणि क्रूर असल्याने, संकटा टाळण्यासाठी विश्रवा ऋषींनी कुबेराला लंका सोडून जाण्याचा सल्ला दिला. त्यानुसार, कुबेर कैलास पर्वतावर गेले आणि त्यांनी अलकापुरीची स्थापना केली. तथापि, स्थानिक दंतकथेनुसार, रावणाने कुबेरावर हल्ला करून त्यांच्याकडून लंका हिसकावून घेतली. दुःखी होऊन कुबेर नारद मुनींच्या सल्ल्यानुसार नर्मदा काठी आले आणि त्यांनी शिवाची पूजा केली. रावणही शिवाचा भक्त असल्याने, शिवाने कुबेराला लंका परत मिळवून देण्यात असमर्थता दर्शवली. मात्र, कुबेराची भक्ती पाहून त्यांनी त्यांना सर्व देवांचा खजिनदार म्हणून नियुक्त केले. हे समजताच रावण संतापला आणि त्याने येथे येऊन कुबेराला त्रास देण्यास सुरुवात केली. कुबेराने पुन्हा भगवान शिवाला साकडे घातले, पण शिवाने “तुम्ही दोघेही माझे भक्त आहात, त्यामुळे मी असहाय आहे,” असे सांगून त्यांना देवी जगदंबेची पूजा करण्याचा सल्ला दिला. त्यानुसार, कुबेराने तपश्चर्येद्वारे देवी महाकालीला प्रसन्न केले. जेव्हा देवीने वरदान मागण्यास सांगितले, तेव्हा कुबेर म्हणाले, “मला काहीही नको. फक्त मी शिवाची पूजा करत असताना माझे रक्षण करा.” त्यानंतर त्यांनी जवळच्या एका गुहेत ध्यान करण्यास सुरुवात केली. त्यांनी ब्रह्म-विष्णू-महेशांचे प्रतीक असलेला एक शिवलिंग स्थापित केला आणि त्याचे नाव ‘ऋणमुक्तेश्वर’ ठेवले. भगवान शिव त्यांच्या भक्तीवर प्रसन्न झाले. तेव्हा कुबेर म्हणाले, “मला काहीही नको. फक्त मला असा आशीर्वाद द्या की, येथे पूजा करताना भाविक माझे नाव स्मरणात ठेवतील.” म्हणून शिवाने त्यांना आपल्या शेजारी स्थान दिले. महादेवाच्या आशीर्वादाने, कुबेर यांची ‘कुबेरेश्वर भंडारी’ या नावाने पूजा केली जाते.

वडोदरापासून सुमारे ६० किमी आणि डभोईपासून २६ किमी अंतरावर असलेले कुबेर भंडारी मंदिर नर्मदा नदीपासून ८० फूट उंचीवर स्थित आहे. येथे रस्ते मार्गाने किंवा नदीतून बोटीने पोहोचता येते.

मुख्य प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर, रांगेच्या व्यवस्थेसाठी रेलिंग लावलेली आहेत. अनेक पायऱ्या चढून गेल्यावर तुम्ही मुख्य मंदिर संकुलात पोहोचता, जिथे मंदिराचे शिखर दिसते. मंदिराच्या प्रवेशद्वाराजवळ, पिंपळाच्या झाडाखाली १२ ज्योतिर्लिंगे आहेत, जिथे भाविक जलाभिषेक करतात. जवळच गणेश, नागदेवता आणि शिव-पार्वतीच्या मूर्ती आहेत. जवळच संकटमोचन हनुमान मंदिर आहे.

संकुलाच्या आत एका काचेच्या पेटीत कुबेरांचा औपचारिक मुकुट ठेवलेला आहे, जो उत्सवाच्या वेळी कुबेर भंडारींच्या शिवलिंगावर चढवला जातो. भाविकांसाठी धर्मशाळा आणि प्रसादालय उपलब्ध आहे.

काही अंतरावर अंगारेश्वर महादेव आणि पुढे सिद्धनाथ महादेव यांचे मंदिर आहे. गर्भगृहाच्या भिंतींजवळ ऋषी दधीची आणि गौतम यांच्या मूर्ती आहेत. येथून जवळच भगवान रणछोडराय यांचे मंदिर आहे, ज्याच्या प्रवेशद्वारावर डाव्या बाजूला दत्तात्रेय आणि उजव्या बाजूला साईबाबांच्या मूर्ती आहेत.

हे मंदिर ‘कुबेर भंडारी निज मंदिर’ म्हणूनही ओळखले जाते. सभामंडपाच्या प्रवेशद्वारावर दोन हत्तींचे रक्षक आहेत आणि गर्भगृहाच्या समोर सोन्याचा मुलामा दिलेला नंदी आहे. गर्भगृहाच्या दरवाजाच्या दोन्ही बाजूंना जय-विजयाचे कोरीव काम आहे. आतील घुमटाकार छतावर नाजूक काचेचे काम आणि मध्यभागी एक मोठा झुंबर आहे. शिवलिंगाभोवती सोन्याचे रेलिंग आहे. पूर्वी नर्मदा नदीचे पाणी शिवलिंगाखालून वाहत असे, परंतु धरण बांधल्यानंतर तो प्रवाह थांबला आहे.

कुबेर भंडारींचे दर्शन घेतल्यानंतर, भाविक नदीकाठच्या महाकाली मंदिरात आणि ऋणमुक्तेश्वर महादेव गुहेत जातात, जी कुबेराची तपश्चर्या भूमी मानली जाते. वाटेत प्राचीन शिवलिंगांची छोटी मंदिरे आहेत. महाकाली मंदिराच्या आत फुले आणि प्रसादाची दुकाने आहेत. मंदिरात अंबा मातेच्या मूर्ती आहेत आणि जवळच एक लहान घुमट असलेले मंदिर आहे. त्याच्या बाजूला पवित्र गुहा आहे, जिथे पायऱ्या उतरून जाता येते. गुहेच्या आत भिंती आणि जमिनीवर फरशा बसवल्या आहेत. आत भाविकांना कुबेरांची मूर्ती, संत रंग अवधूत यांचे चित्र आणि तीन शिवलिंगे पाहायला मिळतात.

मंदिरातून बाहेर पडल्यानंतर, पायऱ्या उतरून थोडे चालत गेल्यावर नर्मदा नदी लागते, जिथे अनेक भाविक दर्शनापूर्वी पवित्र स्नान करतात. श्री कुबेश्वर आणि सोमेश्वर महादेव ट्रस्टद्वारे व्यवस्थापित, कुबेर भंडारी मंदिर दररोज सकाळी ५:३० ते रात्री ८:०० पर्यंत भाविकांसाठी खुले असते. महाशिवरात्रीच्या दिवशी, मंदिर पहाटे ४:०० ते रात्री १०:०० पर्यंत उघडे असते. येथे सकाळी ७:०० वाजता आणि पुन्हा संध्याकाळी ७:०० वाजता आरती केली जाते. अमावस्येला, भाविक मध्यरात्री (१२:०० वाजता) पासून दर्शन घेऊ शकतात. अशा दिवशी, दर्शनासाठी भाविक २ किमी पेक्षा जास्त लांब रांगेत ४-५ तास उभे राहतात. ते दूध, बेलपत्र, मध, धूप, फळे आणि फुले अर्पण करतात.

महाशिवरात्रीला मंदिरात प्रचंड गर्दी असते आणि विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. नवरात्री दरम्यान, महाकालीच्या मूर्तीला दररोज विविध रूपांत सजवले जाते आणि नऊ दिवस भजन व गरबा/दांडियाचे आयोजन केले जाते.

दिवाळीत मंदिर अतिशय सुंदररीत्या रोषणाईने उजळून निघते. धनत्रयोदशीच्या आधीच्या चार दिवसांत, कुबेर भंडारीला दररोज वेगवेगळा भोग अर्पण केला जातो. धनत्रयोदशीला, दर्शनाने संपत्ती आणि आशीर्वाद मिळतील या श्रद्धेने लाखो भाविक येथे येतात. मंदिरातील माती तिजोरीत ठेवल्याने देवी लक्ष्मीची कृपा प्राप्त होते, अशीही श्रद्धा आहे. तसेच, निपुत्रिक जोडप्यांना येथे मनोभावे पूजा केल्यास अपत्यप्राप्ती होते, असा अनेकांचा विश्वास आहे. प्रसादालयात दररोज सकाळी ११ ते दुपारी १ या वेळेत भाविकांना मोफत भोजन दिले जाते.

मुख्य वैशिष्ट्ये 

  • डभोईपासून २६ किमी, वडोदरापासून ६० किमी अंतरावर स्थित
  • डभोईपासून एसटी बस सेवा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत जाऊ शकतात
  • जवळच राहण्याची आणि भोजनाची अनेक सोय उपलब्ध
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय – ०९४२७६११३०४  
  • वेबसाइट: www.shreekuberbhandarikarnali.org 
Back To Home