पुणे जिल्ह्यातील पुरंदर तालुक्यातील शिवरी येथील यमाई देवीचे जागृत मंदिर हे भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. यमाई हे देवी पार्वतीचे रूप असल्याची मान्यता आहे. सासवड आणि जेजुरी दरम्यानच्या पुणे-पंढरपूर पालखी मार्गावर हे मंदिर आहे. आळंदीहून निघणाऱ्या संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या पालखी सोहळ्यातील या मंदिराचे महत्त्व मोठे आहे. संपूर्ण वारी मार्गावर केवळ निरा घाट आणि शिवरी या दोनच ठिकाणी माउलींच्या पादुका रथातून उतरवून मंदिरात नेण्याची परंपरा आहे. ही देवी नवसाला पावणारी व हाकेला धावून येणारी आहे, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.
शिवरी हे पुरंदर तालुक्यातील ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचे गाव आहे. येथील यमाई देवीच्या मंदिराचा काळ अत्यंत प्राचीन मानला जातो. या मंदिराच्या मूळ बांधणीचा नेमका कालखंड सांगणारा कोणताही स्पष्ट पुरावा उपलब्ध नसला तरी मंदिराची दगडी वास्तू या स्थानाच्या प्राचीनतेची साक्ष देते. संत साहित्य आणि ऐतिहासिक नोंदींमध्ये या मंदिराचा उल्लेख आढळतो. त्यानुसार, पुरंदर किल्ल्याच्या सान्निध्यात असलेला हा संपूर्ण परिसर स्वराज्याच्या अनेक ऐतिहासिक घटनांचा साक्षीदार आहे. छत्रपती शिवाजी महाराज स्वराज्याच्या कारभारासाठी जेव्हा जेजुरी येथील खंडोबा आणि यवतमधील भुलेश्वर मंदिराच्या दर्शनासाठी जात, तेव्हा ते आवर्जून या देवीच्या दर्शनाला शिवरी येथे येत असत. मराठा साम्राज्यातील अनेक सरदार आणि मावळे या देवीला आपली कुलदेवता मानत होते.
आळंदी ते पंढरपूर पालखी सोहळ्यामध्ये यमाई देवी मंदिराला विशेष महत्त्व आहे. पुणे-पंढरपूर या मुख्य पालखी मार्गावर वसलेले हे मंदिर वारीमधील एक महत्त्वाचे विसावा स्थान म्हणून ओळखले जाते. संपूर्ण वारीच्या प्रवासात केवळ निरा घाट आणि शिवरी या दोनच ठिकाणी माउलींच्या पादुका रथातून खाली उतरवून प्रत्यक्ष मंदिरात नेण्याचा बहुमान या स्थानाला आहे. पालखी सोहळा जेव्हा शिवरी गावात दाखल होतो, तेव्हा रथातून बाहेर काढलेल्या या पवित्र पादुका यमाई देवीच्या गर्भगृहात नेऊन त्यांची विशेष पूजा व आरती केली जाते. या सोहळ्याच्या वेळी आयोजित होणाऱ्या महाप्रसादामध्ये हजारो वारकरी सहभागी होतात. मंदिरासमोर असलेल्या प्राचीन दगडी पारावर संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी प्रत्यक्ष विश्रांती घेतल्याच्या नोंदी संत साहित्यात आढळतात. हा पालखी सोहळा सुरू होण्यापूर्वीपासूनच या मंदिराचे अस्तित्व येथे होते आणि आजही ही परंपरा तितक्याच निष्ठेने जपली जाते. ज्येष्ठ वद्य चतुर्दशीच्या सुमारास येणारा हा पालखी सोहळा शिवरी ग्रामस्थांसाठी आणि वारकऱ्यांसाठी एक मोठा उत्सव असतो. या विसाव्याच्या ठिकाणी माउलींच्या पादुकांचे दर्शन घेण्यासाठी परिसरातील हजारो भाविक मोठ्या श्रद्धेने एकत्र येतात.
या मंदिराची आख्यायिका अशी की प्राचीन काळी एका शेतकऱ्याची गाय दररोज या ठिकाणी असलेल्या एका विशिष्ट वारुळावर जाऊन आपला पान्हा सोडत असे. हा प्रकार सातत्याने घडत होता. ही बाब जेव्हा त्या शेतकऱ्याच्या लक्षात आली तेव्हा त्याने कुतूहलापोटी त्या वारुळावर नांगर चालवण्याचा प्रयत्न केला आणि त्या क्षणी देवीची तांदळा स्वरूपातील ही स्वयंभू मूर्ती तेथे प्रकट झाली. आजही देवीच्या या मूळ मूर्तीवर नांगराचा फाळ लागल्याच्या जखमेची खूण दाखविली जाते. या मूर्तीच्या खालच्या भागातून एक पाण्याचा झरा कायम प्रवाहित असतो. विशेष म्हणजे कोणत्याही ऋतूत या झऱ्याची पाणी पातळी कधीही कमी किंवा जास्त होत नाही. हे तीर्थ अंगाला लावल्यास त्वचारोग बरे होतात, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.
पुणे-पंढरपूर राज्य महामार्गावर सासवड आणि जेजुरी या दोन महत्त्वाच्या ऐतिहासिक शहरांच्या दरम्यान शिवरी गाव वसलेले आहे. सासवडपासून काही अंतरावर असलेले हे मंदिर मुख्य रस्त्याला लागून आहे. मंदिराच्या समोर एक मोठा दगडी पार आहे. 
असे सांगितले जाते की संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी पंढरपूरकडे मार्गक्रमण करताना या पारावर विश्रांती घेतली होती. वटवृक्षाच्या सावलीत असलेल्या या पारावर जुन्या दगडी शिळा आणि सतीशिळा जतन केलेल्या आहेत. मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वारापाशी पूजा साहित्य विक्रीची अनेक दुकाने आहेत. प्रवेशद्वाराला असलेल्या काही पायऱ्या चढून मंदिराच्या प्रांगणात प्रवेश होतो.
मंदिराची मराठा स्थापत्यशैलीची वास्तुरचना अत्यंत भक्कम आहे. तटबंदीला लागून आतील बाजुला ओवऱ्यांची रचना आहे. प्रांगणात मध्यभागी उंच जगतीवर काळ्या पाषाणात बांधलेले मंदिर आहे. सभामंडप, अंतराळ व गर्भगृह अशी या मंदिराची रचना आहे. प्रांगणातून चार पायऱ्या चढून मंदिराच्या सभामंडपात प्रवेश होतो. सभामंडपाला दर्शनी बाजुला तीन कमानी आहेत. अंतराळाच्या भिंतींमध्ये असलेल्या देवकोष्टकांमध्ये गणपती व नागदेवतेच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. या अंतराळात अनेक समया तेवत असतात. येथे नवसपूर्तीनंतर भाविकांकडून देवीला समई अर्पण करण्याची प्रथा आहे. गर्भगृहात एका चांदीच्या मखरामध्ये अष्टभुजाधारी व रेड्यावर आरूढ अशी यमाई देवीची मूर्ती विराजमान आहे. देवीच्या आठ हातांमध्ये विविध शस्त्रे कोरलेली असून तिच्या मस्तकावर एक लहान शिवलिंग आहे आणि पायांमधील पैंजणांवर नवग्रहांची चित्रे कोरलेली आहेत. 
हे वैशिष्ट्यपूर्ण मूर्तीकाम दुर्मिळ मानले जाते. मूर्तीच्या खालच्या बाजुला जमिनीवर एक स्वयंभू तांदळा आहे. येथूनच अखंड पाण्याचा प्रवाह सुरू असतो. मंदिराचे उंच शिखर विटा आणि चुनखडी वापरून बांधलेले आहे. त्यावरील अनेक देवकोष्टकांमध्ये विविध देवी-देवतांच्या मूर्ती आहेत. शिखराच्या शिर्षभागी सोन्याचा कळस बसविलेला आहे.
मंदिरामध्ये वर्षभर विविध सण आणि उत्सव उत्साहात साजरे केले जातात. चैत्र वद्य अष्टमीला देवीची तीन दिवसांची वार्षिक यात्रा भरते आणि या काळात राज्यभरातून हजारो भाविक दर्शनासाठी येथे येतात. या यात्रेसाठी शिंगणापूर देवस्थानाकडून देवीला साडी आणि चोळीची मानाची कावड येते. ही परंपरा शेकडो वर्षांपासून जपली गेली आहे. शारदीय नवरात्रीच्या नऊ दिवसांत देवीचा उत्सव मोठ्या प्रमाणावर साजरा होतो. दर पौर्णिमेला येथे भंडाऱ्याचे आयोजन करून संपूर्ण गावाला महाप्रसाद वाटला जातो. दररोज सकाळी साडेपाच वाजता आणि तिन्हीसांजेला नगारा वाजवून देवीची सेवा केली जाते. सकाळी सव्वा सहा वाजता देवीची आरती होते. मंगळवार व शुक्रवारी कन्हेरीच्या फुलांचा कौल लावण्याची येथे प्रथा आहे. यमाई देवी मंदिराचे धार्मिक, ऐतिहासिक महत्त्व आणि भाविकांची वाढती संख्या विचारात घेऊन महाराष्ट्र सरकारने या मंदिराला ‘ब’ वर्ग तीर्थक्षेत्राचा दर्जा दिलेला आहे.
