ब्रह्मेश्वर योग मंदिर

कायावरोहण, वडोदरा, गुजरात

वडोदरा जिल्ह्यात असलेले कायवरोहण गाव ‘गुजरातची काशी’ म्हणून ओळखले जाते. भारतातील ६८ प्रसिद्ध महातीर्थांपैकी हे ५१वे तीर्थक्षेत्र मानले जाते. येथील ब्रह्मेश्वर योग मंदिर कायवरोहण महादेव मंदिर म्हणूनही ओळखले जाते, जे भगवान शिवाचेच एक रूप असलेल्या लकुलीश देवाला समर्पित आहे. या मंदिरातील शिवलिंगाची स्थापना विश्वामित्र ऋषींनी केली असल्याचे मानले जाते. हे ठिकाण पाशुपत संप्रदायाचे एक महत्त्वाचे केंद्र आहे आणि प्राचीन ग्रंथांमध्ये याचा उल्लेख शैव तीर्थक्षेत्र आणि शक्तिपीठा (महान आध्यात्मिक शक्तीचे स्थान) अशा दोन्ही प्रकारे केला आहे.

नर्मदा नदीच्या काठापासून सुमारे १५ किलोमीटर अंतरावर असलेले कायवरोहण हे पौराणिक इतिहासाने समृद्ध आहे. आख्यायिकांनुसार, हे पवित्र स्थान चारही युगांमध्ये अस्तित्वात होते. शिवपुराणातील गणकारियक भागात कायवरोहणाच्या महत्त्वासाठी चार अध्याय समर्पित आहेत. असे म्हटले जाते की सत्ययुगात हे स्थळ इच्छापुरी म्हणून, त्रेतायुगात मायापुरी म्हणून, आणि द्वापारयुगात मेधावती म्हणून ओळखले जात होते. सध्याच्या ‘कलियुगात’ त्याला कायवरोहण म्हणतात. (कृते इच्छापुरी नाम त्रेतायां च मायापुरी। द्वापरे मेधावती नाम कलौ कायवरोहण।।). कायवरोहण हे नाव भगवान शिवांच्या मानवी रूपात अवतरणास (किंवा प्रकटीकरणास) सूचित करते. त्यानुसार

पौराणिक कथेनुसार, द्वापर आणि कलियुगाच्या संधिकालात भगवान शिव लकुलीशाच्या रूपात याच ठिकाणी अवतरले. लकुलीश ऋषींना भगवान शिवाचा अंतिम अवतार मानले जाते आणि त्यांचा उल्लेख ‘वायु पुराण’, ‘लिंग पुराण’ आणि ‘कूर्म पुराण’ यांसारख्या प्राचीन ग्रंथांमध्ये आढळतो. आपली दिव्य मोहीम पूर्ण केल्यानंतर, लकुलीश याच ठिकाणी ब्रह्मेश्वर ज्योतिर्लिंगात विलीन झाले, म्हणूनच या मंदिराला ब्रह्मेश्वर मंदिर असेही म्हटले जाते.

कायावरोहण येथील पुरातत्वीय उत्खननात दुसऱ्या शतकातील कलाकृती आणि शिल्पे सापडली आहेत. भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाने या गावाला प्राचीन वारसा स्थळ म्हणून घोषित केले आहे. या ठिकाणाच्या इतिहासात असे दिसून येते की, ११ व्या ते १७ व्या शतकादरम्यान, या गावावर अनेक आक्रमणे झाली, ज्यात अनेक शिव मंदिरे नष्ट झाली. तथापि, भाविकांनी शिवलिंगांचे रक्षण केले आणि तीच शिवलिंगे आज मंदिरांमध्ये स्थापित आहेत. लकुलीश संप्रदायाचे स्वामी कृपालवानंद यांनी ब्रह्मेश्वर मंदिराचा जीर्णोद्धार केला आणि असे म्हटले जाते की त्यांचे गुरु, प्रणवानंद महाराज (दादाजी), हे स्वतः लकुलीशांचे अवतार होते. स्वामी कृपालवानंद त्यांच्या गुरुंना प्रथम मुंबईतील भुलेश्वर परिसरातील एका देवी मंदिराच्या जवळ भेटले. द्वारका पीठाच्या जगद्गुरु शंकराचार्यांनी २९ नोव्हेंबर १९६८ रोजी ब्रह्मेश्वर मंदिराची कोनशिला ठेवली आणि पाच वर्षांनंतर, ३ मे १९७४ रोजी त्यांच्या हस्ते मंदिरात ब्रह्मेश्वर ज्योतिर्लिंगाची प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली.

हे मंदिर हिरवीगार वनराईने वेढलेले असून, त्याला एक मोठी संरक्षक भिंत आहे. मंदिराच्या भव्य प्रवेशद्वारावर उंच अर्धस्तंभ भिंतींमध्ये कोरलेले आहेत, ज्यांवर द्वारपालांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. या द्वारपालांच्या हातात मानवी कवट्या आणि डमरू आहेत. स्तंभांच्या पायथ्याशी देवींच्या मूर्ती आहेत, तर वरच्या बाजूला अप्सरा (सुरसुंदरी) आहेत. प्रवेशद्वारावरील तुळईवर ( lintel) गुंतागुंतीचे कोरीव काम असून, मध्यभागी गणेशाची लहान मूर्ती कोरलेली आहे. प्रवेशद्वारावरील कमानीवर शिव आणि पार्वती यांच्या मूर्ती असून, त्यांच्या दोन्ही बाजूंना इतर देवता आहेत. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना शिवाचे वाहन, नंदी (बैल) यांच्या प्रतिमा देखील कोरलेल्या आढळतात.

मंदिराच्या आवारात, एक मार्ग मुख्य मंदिराकडे जातो, ज्याच्या मध्यभागी एक आयताकृती तलाव आणि बाग आहे. मंदिर एका उंच संगमरवरी चौथऱ्यावर उभे आहे आणि दोन खांबांनी वेढलेल्या रुंद पायऱ्या मुख्य प्रवेशद्वाराकडे (मुखमंडप) घेऊन जातात. मंदिराच्या रचनेत प्रवेशद्वार, सभामंडप, एक लहान अंतराळ (लहान अंतराळ किंवा प्रग्रीव) आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. या सभागृहाला दोन्ही बाजूंना खोल्या असून छप्पर वरच्या बाजूला निमुळते होत जाते. गर्भगृहावर ‘नागर’ शैलीचे शिखर आहे, जे या स्थापत्यशैलीनुसार, वरील ‘आमलका’खाली (गोलाकार दगड) आतल्या बाजूला वक्र झालेले आहे.

प्रवेशद्वाराच्या सभागृहात सुबक कोरीव काम केलेले दगडी खांब आहेत आणि मध्यभागी असलेल्या स्तंभांमध्ये सजावटी कमानी आहेत. छताच्या मध्यभागी भगवान नटराजांची (शिवाचे तांडव नृत्य करणारे रूप) सुंदर मूर्ती आहे. मुख्य सभागृहाला तीन नक्षीदार प्रवेशद्वारे आहेत, प्रत्येक प्रवेशद्वार बारकाईने कोरलेल्या कलाकुसरीने सुशोभित केलेले आहे. मध्यभागी असलेल्या प्रवेशद्वारावर गणेशाचे कोरीव काम आहे, तर डावीकडील प्रवेशद्वारावर शिवाची प्रतिमा आहे आणि उजवीकडील प्रवेशद्वारावर विद्येची देवी सरस्वती आहे. हा कक्ष बंदिस्त असून, बाजूच्या खोल्यांमध्ये जाण्यासाठी दरवाजे आहेत. सभागृहाच्या मध्यभागी नंदीची एक मोठी काळ्या दगडाची मूर्ती आहे. सभागृहाच्या भिंतींवर विविध योगासने त्यांच्या नावांसह कोरलेली आहेत, ज्यामुळे हे मंदिर ब्रह्मेश्वर योग मंदिर म्हणून प्रसिद्ध आहे. सभागृहाच्या (मंडपाच्या) भिंतींमध्ये बसवलेल्या अर्धस्तंभांवर वरच्या बाजूला स्वर्गीय अप्सरांची (सुरसुंदरी) नक्षीदार शिल्पे आहेत. सभागृहाची घुमटाकार छत देखील नाजूक शिल्पे आणि सजावटीच्या कोरीव कामांनी सुशोभित आहे. सभागृहाच्या पुढील बाजूस, लहान अंतराळाला लागून असलेल्या भिंतींवर, चौरस कोनाड्यांमध्ये शिव आणि देवीच्या मूर्ती आहेत.

गर्भगृहाचे प्रवेशद्वारही दगडात कोरलेले असून ते अतिशय सुबक आहे. त्याच्या दोन्ही बाजूंना द्वारपाल आहेत. एका द्वारपालाच्या हातात कवटी आणि डमरू आहे, तर दुसरा द्वारपाल नंदीच्या शरीराचा मानवी आकृती असलेला आहे. दरवाजाच्या खाली एक सुंदर कोरलेला व्याल (पौराणिक प्राणी) आणि अर्धचंद्राकृती दगड (अर्ध-चंद्रशिला) आहे. आतमध्ये, काळ्या दगडाचे शिवलिंग जमिनीपासून उंचावलेले आहे. या लिंगाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याच्या समोर भगवान लकुलीशांची ध्यानस्थ मूर्ती कोरलेली आहे. लिंगासमोर, एका लहान चौथऱ्यावर, लकुलीशांची आणखी एक लहान मूर्ती आहे.

मंदिराची छत, खांब आणि बाहेरील भिंती विविध देवता आणि स्वर्गीय आकृत्यांसह सुंदर कोरीव कामांनी सुशोभित आहेत. येथे तुम्हाला शिवाचे किराताशिव, त्रिपुरान्तक, अंधकेश्वर, नाट्यशिव यांसारखी विविध रूपे दिसतील. याशिवाय अग्निदेव, शाकंभरी, प्राणशक्ती, भीमदेवी, कुबेर, रक्तचामुंडा, हयग्रीव, ब्रह्मा, वराही माता, वायू, वरुण, लोकपाल आणि इतर देवतांची चित्रेही आहेत. मंदिरात ‘सुरसुंदरी’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या अद्वितीय स्वर्गीय अप्सरा विविध मुद्रांमध्ये कोरलेल्या आहेत. मंदिरात एक अभिनव जलनिस्सारण प्रणाली (प्रणाल) आहे, जी ‘अभिषेक’ सारख्या विधींनंतर गर्भगृहातील पाणी बाहेर काढण्यासाठी तयार केली आहे. ‘प्रणाल’च्या मुखाशी दोन्ही तळहात उघडे ठेवून बसलेली एक स्त्री कोरलेली आहे, जे या मंदिराचे एक अद्वितीय वैशिष्ट्य आहे.

आपल्या कलात्मक सौंदर्यासाठी आणि समृद्ध शिल्पकलेच्या वारशासाठी ओळखले जाणारे हे मंदिर अनेकदा शिवलोक (शिवाचे निवासस्थान) म्हणून संबोधले जाते. मंदिराखाली मोक्षधाम आहे, जे ब्रह्मलोक आणि विष्णूलोक दर्शवणारे एक गर्भगृह आहे. भक्त ब्रह्मा, विष्णू, कृष्ण आणि पवित्र गायीच्या (गोमाता) संगमरवरी मूर्ती पाहण्यासाठी काही पायऱ्या उतरू शकतात. मंदिर परिसरात गणेश, हनुमान आणि पार्वती यांना समर्पित मंदिरे देखील आहेत.

भक्तांचा असा विश्वास आहे की लकुलीश महादेव कल्पवृक्षाप्रमाणे त्यांच्या इच्छा पूर्ण करतात. परिणामी, देशभरातील भाविक या प्राचीन तीर्थक्षेत्राला भेट देतात. महाशिवरात्री आणि श्रावण महिन्यातील सोमवारी येथे मोठी गर्दी जमते. याव्यतिरिक्त, मंदिर ट्रस्टद्वारे ‘यज्ञ’ आणि योग शिबिरे यांसारखे नियमित धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. मंदिर दररोज सकाळी ६ ते रात्री ९ वाजेपर्यंत दर्शनासाठी खुले असते.