വാടേശ്വര ക്ഷേത്രം

വാടേഗാവ്, താലൂക്ക് വാൾവ, ജില്ല സാംഗ്ലി

ഭോഗാവതി നദിയുടെ തീരത്ത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന വാടേഗാവിലെ വാടേശ്വര മഹാദേവന്റെ പുരാതന ക്ഷേത്രം ഇവിടുത്തെ കിരണോത്സവ പാരമ്പര്യം കൊണ്ട് പ്രശസ്തമാണ്. വാടേഗാവിന്റെ ഗ്രാമദേവതയാണ് വാടേശ്വരൻ. സ്ഥലപുരാണമനുസരിച്ച്, ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ ശിവലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചത് മഹായോഗിയായ ചാങ്ക വടേശ്വരനാണ്. ഇവിടുത്തെ ശിവലിംഗം ഒരു പാത്രത്തിന്റെ (വാട്ടി) ആകൃതിയിലായതിനാൽ ഇതിനെ വാടേശ്വരൻ എന്നും, അതുകാരണം ഈ ഗ്രാമത്തിന് വാടേഗാവ് എന്നും പേര് ലഭിച്ചു. ഹേമാഡ്പന്തി വാസ്തുവിദ്യാ ശൈലിയിൽ നിർമ്മിച്ച ഈ ക്ഷേത്രത്തിന് അടുത്തിടെ നവീകരണം നടത്തിയിരുന്നു. ഇവിടുത്തെ വാടേശ്വരന്റെ സ്ഥാനം ചൈതന്യവത്താണെന്നാണ് ഭക്തരുടെ വിശ്വാസം. 

ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച്, ഈ ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഭോഗാവതി നദിയുടെ തീരം പണ്ട് മണൽക്കാടായിരുന്നു. അവിടെ ഒരു സാധുപുരുഷൻ നിത്യവും മണൽ കൊണ്ട് ശിവലിംഗം നിർമ്മിച്ച് പൂജയ്ക്ക് ശേഷം നദിയിൽ നിമജ്ജനം ചെയ്യുമായിരുന്നു. ഒരിക്കൽ അദ്ദേഹം ഈ ഗ്രാമത്തിൽ നിന്ന് പോകാൻ തീരുമാനിച്ചു. അന്ന് പതിവുപോലെ ശിവലിംഗം നിർമ്മിച്ച് പൂജിച്ചു. എന്നാൽ നിമജ്ജനം ചെയ്യുന്ന സമയത്ത് ആ ശിവലിംഗം അനങ്ങാൻ കൂട്ടാക്കിയില്ല. ഒടുവിൽ അത് നിമജ്ജനം ചെയ്യാതെ ആ സാധു അവിടെ നിന്ന് പോയി. അവിടെ സ്ഥിരമായി നിലകൊണ്ട ആ ശിവലിംഗം പാത്രത്തിന്റെ ആകൃതിയിലുള്ളതായിരുന്നു. ആ സാധുപുരുഷൻ മഹായോഗിയായ വടേശ്വര ചാങ്കയാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. അദ്ദേഹം പ്രതിഷ്ഠിച്ചതുകൊണ്ട് ഇവിടുത്തെ ശിവലിംഗത്തിന് വടേശ്വരൻ എന്ന് പേര് ലഭിച്ചുവെന്നും, അത് ലോപിച്ച് വാടേശ്വരൻ എന്നായെന്നും പറയപ്പെടുന്നു. 

പരമ്പരാഗത ചരിത്രകഥയനുസരിച്ച് മഹായോഗിയായ ചാങ്കദേവൻ അഥവാ ചാങ്ക വടേശ്വരന് തന്റെ സിദ്ധിയിൽ അഹങ്കാരമുണ്ടായിരുന്നു. അത് സന്ത് ജ്ഞാനേശ്വരൻ മതിൽ നടത്തിക്കൊണ്ട് ഇല്ലാതാക്കി. പിന്നീട് അദ്ദേഹം സന്ത് മുക്താബായിയുടെ ശിഷ്യത്വം സ്വീകരിച്ചു. വിശേഷിച്ചും, മഹാനായ സന്ത് വിസോബ ഖേചർ തന്റെ ‘ഷട്‌സ്ഥല’ത്തിൽ ചാങ്ക വടേശ്വരനെ തന്റെ പരമഗുരുവായി പരാമർശിച്ചിട്ടുണ്ട്. ചാങ്ക വടേശ്വരൻ അഭംഗങ്ങൾ രചിച്ചിട്ടുണ്ട്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ‘തത്ത്വസാര’ എന്ന ഗ്രന്ഥം വളരെ പ്രശസ്തമാണ്. ഈ ഗ്രന്ഥത്തിലെ പരാമർശമനുസരിച്ച്, ഇതിന്റെ രചന ഹരിശ്ചന്ദ്രഗഡിൽ വെച്ച് മാർഗ്ഗശീർഷ ശുക്ല ൧൩, ഞായറാഴ്ച, ശകെ ൧൨൩൪ (ക്രി.വ. ൧൩൧൨) നടന്നതാണ്. മഹായോഗിയായ ചാങ്കദേവൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ എവിടെ നിന്നുള്ളതാണെന്ന് അജ്ഞാതമാണ്. എന്നാൽ അദ്ദേഹം ആദ്യം താപി-പയോഷ്ണി സംഗമത്തിന് സമീപമുള്ള ‘ചാങ്കദേവ്’ എന്ന ഗ്രാമത്തിലാണ് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടത്. ഈ ഗ്രാമം ജൽഗാവ് ജില്ലയിലെ എദലാബാദിന് സമീപമാണ്. ‘ഭക്ത വിജയ്’, ‘ഭക്തലീലാമൃതം’ തുടങ്ങിയ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ പ്രകാരം, ചാങ്കദേവൻ ഗ്രാമത്തിന് സമീപമുള്ള വനത്തിൽ കണ്ണുകൾ അടച്ച് തപസ്സ് ചെയ്യുകയും നിത്യവും പാർത്ഥിവ ലിംഗം നിർമ്മിച്ച് ആരാധിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു. ഈ ഗ്രാമത്തിന് സമീപമുള്ള വരണഗാവിലെ രണ്ട് വ്യാപാരികൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യന്മാരായിരുന്നു. ചാങ്കദേവന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ അവരുടെ കച്ചവടം അഭിവൃദ്ധിപ്പെട്ടു. അതിനാൽ അവർക്ക് ധനമദം ഉണ്ടായി. ഒരിക്കൽ ചാങ്കദേവൻ അവരോട് പാർത്ഥിവ ലിംഗം നിർമ്മിക്കാൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ, അവർ നദിയിലെ മണൽ ശേഖരിച്ച് അതിനു മുകളിൽ ചാങ്കദേവന്റെ നെയ്യ് പാത്രം കമഴ്ത്തി വെച്ചു. ചാങ്കദേവൻ ആ ലിംഗത്തെ തന്നെ പൂജിച്ചു. പൂജയ്ക്ക് ശേഷം അദ്ദേഹം ഭക്ഷണം കഴിക്കാൻ ഇരുന്നപ്പോൾ പാത്രം ആവശ്യപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ പരിഭ്രമത്തോടെ ശിഷ്യന്മാർ നദിയിൽ പോയി ആ പാത്രം കൊണ്ടുവരാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും അത് അവിടെ നിന്ന് അനങ്ങിയില്ല. അപ്പോൾ ഭയന്ന അവർ ഗുരുവിനോട് ക്ഷമ ചോദിച്ചു. പിന്നീട് ഈ ലിംഗം വടേശ്വരൻ എന്ന് അറിയപ്പെടാൻ തുടങ്ങി. ഈ സംഭവം ‘ചാങ്കദേവ്’ എന്ന ഗ്രാമത്തിലാണ് നടന്നതെങ്കിലും, വാടേഗാവിന്റെ സ്ഥലപുരാണത്തിലും ഇത് ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഇവിടുത്തെ ക്ഷേത്ര അങ്കണത്തിലുള്ള ഒരു ചെറിയ മണ്ഡപത്തിലും, ക്ഷേത്ര സഭാമണ്ഡപത്തിലും ചാങ്കദേവന്റെ വിഗ്രഹങ്ങൾ പ്രതിഷ്ഠിച്ച് അവരുടെ സ്മരണകൾ നിലനിർത്തിയിട്ടുണ്ട്. 

ഇവിടുത്തെ ക്ഷേത്ര പരിസരത്ത് അഭിമുഖമായി രണ്ട് മനോഹരമായ ഘാട്ടുകളുണ്ട്. ഈ ഘാട്ടുകൾക്കിടയിൽ നദി മുറിച്ചുകടക്കാൻ ചെറിയ പാലമുണ്ട്. നദിയുടെ പടിഞ്ഞാറൻ ഘാട്ടിന്റെ തീരത്താണ് കിഴക്കോട്ട് ദർശനമുള്ള ഈ ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ക്ഷേത്രത്തിന് കോട്ട പോലുള്ള മതിലുണ്ട്. ഈ മതിലിൽ കൊടി ഉയർത്താൻ ബുർജ് പോലുള്ള നിർമ്മിതിയുണ്ട്. ആ ബുർജിൽ നിന്ന് കുറച്ച് പടികൾ ഇറങ്ങിയാൽ ഏകദേശം രണ്ട് അടി നീളവും വീതിയുമുള്ള ചെറിയ വാതിലുള്ള സ്ഥലം കാണാം. അത് ധ്യാനമന്ദിരമാണ്. ഭൂമിയിലുള്ള ഈ ധ്യാനമന്ദിരം ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേകതയാണ്. 

പ്രധാന ക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിൽ തുളസിത്തറയും പുരാതന ദീപസ്തംഭവും ഉണ്ട്. ഈ ദീപസ്തംഭത്തിന്റെ താഴത്തെ തറയിൽ നാല് ആനശില്പങ്ങളുണ്ട്. അതിനാൽ ആ ദീപസ്തംഭം ആനകൾ താങ്ങിപ്പിടിച്ചിരിക്കുന്നതായി തോന്നുന്നു. മുഖമണ്ഡപം, സഭാമണ്ഡപം, അന്തരാളം, ഗർഭഗൃഹം എന്നിങ്ങനെയാണ് ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഘടന. മുഖമണ്ഡപത്തിൽ മധ്യഭാഗത്തുള്ള ഒരു തറയിൽ നന്ദിയുടെ വിഗ്രഹമുണ്ട്. സഭാമണ്ഡപത്തിന്റെ കവാടത്തിൽ കൊത്തുപണികളും ലലാടബിംബത്തിൽ ഗണപതി വിഗ്രഹവുമുണ്ട്. ഇവിടുത്തെ സഭാമണ്ഡപം അടഞ്ഞ രീതിയിലുള്ളതാണ്. അതിൽ വായുവിനും വെളിച്ചത്തിനുമായി ജനാലകളുണ്ട്. അന്തരാളത്തിൽ ഗർഭഗൃഹത്തിന്റെ മുൻവശത്തെ ഭിത്തിയിൽ ഇടത് വശത്തെ ദേവകോഷ്ഠത്തിൽ ചാങ്കദേവന്റെയും വലത് വശത്ത് ഹനുമാന്റെയും വിഗ്രഹങ്ങളുണ്ട്. ഗർഭഗൃഹത്തിന്റെ പ്രവേശന കവാടത്തിലെ കവാടച്ചട്ടങ്ങൾ കൊത്തുപണികളുള്ള പിച്ചള തകിടുകൾ പൊതിഞ്ഞതാണ്. ഇവിടുത്തെ ലലാടബിംബത്തിൽ ഗണപതി വിഗ്രഹമുണ്ട്. ഗർഭഗൃഹത്തിൽ ഒരു ശിവലിംഗവും അതിന് പിന്നിൽ വജ്രപീഠത്തിൽ വടേശ്വരന്റെ വിഗ്രഹവുമുണ്ട്. ഈ വിഗ്രഹത്തിന് പിന്നിലുള്ള പ്രഭാമണ്ഡലത്തിൽ കീർത്തിമുഖം കൊത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ട്. 

ഇവിടുത്തെ സഭാമണ്ഡപത്തിന്റെ പ്രവേശന കവാടം മുതൽ ഗർഭഗൃഹത്തിലെ ശിവലിംഗം വരെയുള്ള നാൽപ്പത് അടി ദൂരം താണ്ടി കിരണോത്സവ സമയത്ത് സൂര്യരശ്മികൾ ലിംഗത്തിൽ പതിക്കുന്നു. മഹാരാഷ്ട്രയിലെ ചുരുക്കം ചില ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ മാത്രമേ കിരണോത്സവ ചടങ്ങ് നടക്കാറുള്ളൂ. അതിൽ ഈ ക്ഷേത്രവും ഉൾപ്പെടുന്നു. സാധാരണയായി മാർച്ച് മാസത്തിൽ അഞ്ച് ദിവസമാണ് ഈ കിരണോത്സവ ചടങ്ങ് നടക്കുന്നത്. ഈ ചടങ്ങിൽ ആയിരക്കണക്കിന് ഭക്തർ ഇവിടെ തടിച്ചുകൂടാറുണ്ട്. 

ക്ഷേത്ര അങ്കണത്തിൽ ഗണപതിയുടെയും മഹാദേവന്റെയും ക്ഷേത്രങ്ങളുണ്ട്. ഇവിടുത്തെ മഹാദേവ ക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിൽ മൂന്ന് പുരാതന നന്ദികളുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിലെ അഭിഷേക തീർത്ഥം പുറത്തുവരുന്ന ഗോമുഖത്തിന് സമീപം ചില പുരാതന വിഗ്രഹങ്ങളുണ്ട്. അതിൽ ചെറിയ കുഞ്ഞിനെ തോളിൽ വെച്ച സ്ത്രീയുടെയും വിഷ്ണുവിന്റേതുപോലെയുള്ള വിഗ്രഹവും സവിശേഷമാണ്. ഇതിൽ ഒരു വിഗ്രഹം ദേവി പാർവ്വതിയുടെയും ഭഗവാൻ കാർത്തികേയന്റേതുമായിരിക്കാം എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ഇത്തരം വിഗ്രഹങ്ങളിൽ ദേവി പാർവ്വതി (ഉമ) തന്റെ മടിയിൽ ഭഗവാൻ കാർത്തികേയനെ (സ്കന്ദ) അല്ലെങ്കിൽ ഗണപതിയെ വെച്ചിരിക്കുന്നത് കാണാം. മറ്റൊന്ന് നിൽക്കുന്ന രൂപത്തിലുള്ള വിഷ്ണുവിന്റെ വിഗ്രഹമാണ്. ഈ വിഗ്രഹത്തിന്റെ കൈകളിൽ ശംഖ്, ചക്രം, ഗദ, പത്മം എന്നിവയുണ്ട്. ഇതുകൂടാതെ മറ്റ് രണ്ട് സ്ത്രീ വിഗ്രഹങ്ങളുമുണ്ട്.

ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ മൃഗ നക്ഷത്ര സമയത്ത് ശിവ-പാർവ്വതി വിവാഹം നടത്താറുണ്ട്. ത്രിപുരാരി പൗർണ്ണമിക്ക് വാടേശ്വരന്റെ വലിയ ജാത്ര (ഉത്സവം) നടക്കുന്നു. കോജാഗിരി പൗർണ്ണമി മുതൽ കാർത്തിക പൗർണ്ണമി വരെയും ഉത്സവം നടക്കാറുണ്ട്. 

ഉപയോഗപ്രദമായ വിവരങ്ങൾ

• വാൾവ നഗരത്തിൽ നിന്ന് ൨൯ കി.മീ, സാംഗ്ലിയിൽ നിന്ന് ൬൧ കി.മീ അകലെ
• വാൾവ, കരാഡ് നഗരങ്ങളിൽ നിന്ന് എസ്.ടി ബസ് സൗകര്യം
• സ്വകാര്യ വാഹനങ്ങൾക്ക് ക്ഷേത്രം വരെ വരാം
• പരിസരത്ത് താമസത്തിനും ഭക്ഷണത്തിനും സൗകര്യമില്ല
• ബന്ധപ്പെടാൻ : ദിഗംബർ ഗുരവ്, മൊബൈൽ ൮൪൮൨൮൫൭൮൪൬, 
• സന്ദീപ് ഗുരവ്, മൊബൈൽ ൯൮൨൨൩൬൨൯൩൨