महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक जडणघडणीत वारकरी संप्रदायाचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. बाराव्या शतकात संत ज्ञानेश्वरांनी समतेचा संदेश देत विठ्ठलभक्तीचा जो पाया रचला, त्याचा प्रसार राज्याच्या कानाकोपऱ्यात वेगाने झाला. याच भक्ती चळवळीची साक्ष देणारे एक प्राचीन आणि ऐतिहासिक स्थान म्हणजे जालना जिल्ह्यातील नेर गावचे विठ्ठल रखुमाई मंदिर होय. जालना तालुक्यात वसलेले हे पवित्र क्षेत्र मराठवाड्याचे पंढरपूर म्हणून सर्वदूर प्रसिद्ध आहे. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि देखण्या हेमा端पंती स्थापत्यशैलीचा उत्कृष्ट वारसा लाभलेले हे मंदिर संपूर्ण मराठवाड्यातील वैष्णवांचे एक प्रमुख आणि पवित्र श्रद्धास्थान बनले आहे.
हिंदू धर्मातील वर्णभेद आणि जातीभेदाचे स्तोम बाराव्या शतकापर्यंत पराकोटीला पोहोचले होते. संत ज्ञानेश्वरांनी वारकरी संप्रदायाची स्थापना करून या भेदाभेदीच्या वृत्तीला पहिला सुरुंग लावला. त्यांनी पंढरपूरच्या विठ्ठलाला हाक दिली आणि ‘भावार्थदीपिका’ म्हणजेच ‘ज्ञानेश्वरी’ या प्राकृत भाषेतील ग्रंथाची रचना केली. या ग्रंथामुळे समाजातील वंचित घटकांसाठी ज्ञानाची कवाडे खुली झाली. महाराष्ट्रात समानतेचे वारे पसरले आणि त्यामुळे राज्याच्या कानाकोपऱ्यात विठ्ठलभक्तीचा वेगाने प्रसार झाला. 
जालना जिल्ह्यातील नेर गावचे प्राचीन व प्रसिद्ध विठ्ठल रखुमाई मंदिर याच काळातील वैष्णवांचे मोठे श्रद्धास्थान आहे. या मंदिराची ख्याती ‘मराठवाड्याचे पंढरपूर’ अशी आहे.
महाराष्ट्रात इसवीसन् २३५ ते १३१८ या काळात सातवाहन, नंदीवर्धन, वत्सगुल्म, वाकाटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट आणि यादव अशा विविध राजघराण्यांनी राज्य केले. यातील चालुक्य, राष्ट्रकूट आणि यादवांच्या राजवटीत हेमाडपंती मंदिर स्थापत्यशैली अधिक विकसित झाली. नेर येथील विठ्ठल रखुमाई मंदिर याच हेमाडपंती वास्तुकलेचा उत्कृष्ट नमुना आहे. हे मंदिर स्थापत्यशास्त्राच्या दृष्टीने ‘द्विकूट’ म्हणजेच दोन मुख्य गर्भगृहे असलेल्या पद्धतीचे आहे. मंदिरातील स्तंभांवर उलट्या फण्याच्या नागांची शिल्पे कोरलेली आहेत. त्यावरून हे मंदिर बदामीच्या चालुक्य राजांनी बांधले असावे, असा अंदाज अभ्यासक व्यक्त करतात.
मंदिराबाबत स्थानिकांमध्ये प्रचलित असलेली आख्यायिका अशी की पूर्वी या मंदिरात एक भुयार होते आणि येथून थेट पंढरपूरच्या मंदिरामध्ये जाता येत असे. परंतु मध्यंतरीच्या काळात एक नवपरिणीत वधू-वर पांडुरंगाचे दर्शन घेऊन या भुयाराकडे गेले असता ते अचानक भुयारात ओढले गेले आणि पुन्हा कधीही बाहेर येऊ शकले नाहीत. 
या घटनेमुळे मंदिर प्रशासनाने ते भुयार पूर्णपणे बुजवून टाकले. तेव्हापासून लग्नानंतर पहिल्यांदा दर्शनासाठी आलेल्या नवविवाहित जोडप्यांनी मंदिराच्या बाहेरूनच दर्शन घ्यावे, असा नियम करण्यात आला आहे.
हे मंदिर नेर गावाच्या जवळ वसलेले आहे. मंदिराच्या समोर वाहने उभी करण्यासाठी वाहनतळ आहे. मंदिराभोवती भक्कम दगडी तटबंदी आहे. या तटबंदीमध्ये पूर्व आणि पश्चिम दिशेला दोन प्रवेशद्वारे आहेत. पूर्व दिशेच्या प्रवेशद्वाराजवळ एक सुंदर द्वारमंडप पाहायला मिळतो. वाहनतळाच्या जमिनीपेक्षा सुमारे चार फूट उंचावर असलेल्या या प्रवेशद्वाराला पाच पायऱ्या बांधलेल्या आहेत. या पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूंना सुरक्षा कठडे आहेत आणि या कठड्यांवर नक्षीदार स्तंभ उभे आहेत. चौकोनी स्तंभपादावर आधारलेल्या या स्तंभांच्या दंडावर चौकोन, षटकोन, अष्टकोन आणि वर्तुळ अशा विविध भौमितिक आकृत्या कोरलेल्या दिसतात. स्तंभांच्या शीर्षभागावर कणी आणि त्यावर हस्त कोरलेले आहेत. अशीच रचना केलेले दोन स्तंभ मंडपाच्या मागील बाजूस असलेल्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूला पाहायला मिळतात. 
स्तंभांवरील चौकोनी पटावर हत्तींची शिल्पे म्हणजेच गजशिल्पे आणि युद्धाचे प्रसंग कोरलेले आहेत. येथील छताच्या वितानावर चक्राकार नक्षीकाम केलेले आहे. प्रवेशद्वाराच्या द्वारशाखांवर बारीक नक्षीकाम आहे आणि ललाटबिंबावर गणपतीचे शिल्प कोरलेले आहे. खालच्या मंडारकावर सुंदर चंद्रशिळा आहे. या मुख्य प्रवेशद्वारातून आत आल्यावर आतील बाजूला देखील एक द्वारमंडप आहे. चार कोनांवर प्रत्येकी तीन स्तंभ याप्रमाणे एकूण बारा स्तंभांवर हा मंडप तोललेला आहे. या मंडपाच्या छतावर घुमटाकार शिखर बांधलेले आहे. येथून मंदिराच्या मुख्य प्रांगणात उतरण्यासाठी पायऱ्यांची व्यवस्था आहे. तटबंदीच्या पश्चिम दिशेला असलेल्या प्रवेशद्वारात एक नक्षीदार स्वागतकमान आहे. हे पश्चिम प्रवेशद्वार जमिनीशी समतल आहे आणि त्याची बांधणी अलीकडील काळातील आहे.
पेव्हर ब्लॉक बसवलेल्या मंदिराच्या प्रांगणात प्रवेश करताच एका बाजूला प्राचीन मंदिराचे अवशेष असलेला एक दगडी चौथरा नजरेस पडतो. या चौथऱ्यावर मकरप्रणाल आणि इतर काही खंडित शिल्पे ठेवलेली आहेत. चौथऱ्यावर एक लहान मंदिर आहे. या मंदिराच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना नागशिळा बसवलेल्या आहेत.
या चौथऱ्याच्या अर्ध्या भागावर अलीकडील काळात एक नवीन वास्तू बांधण्यात आली आहे. प्रांगणामध्ये कोरीव पाषाणात बांधलेली एक प्राचीन बारव म्हणजेच विहीर आहे. बारवेमध्ये उतरण्यासाठी दगडी पायऱ्या आहेत. खाली उजव्या बाजूला स्तंभ आणि त्यावर छत असलेली एक छोटी खोली म्हणजेच प्राचीन स्नानगृह बांधलेले आहे. या ऐतिहासिक स्नानगृहाचा बराचसा भाग आता ढासळला आहे.
मुख्य मंदिर जमिनीपासून सुमारे चार फूट उंच अधिष्ठानावर उभे आहे. या मंदिराची रचना उत्तर व दक्षिण दिशेला मुखमंडप, एक मोठा सभामंडप, अंतराळ आणि दोन गर्भगृहे अशी आहे. दक्षिण दिशेला असलेल्या मुखमंडपासमोर पाच पायऱ्या आहेत. या पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूंना सुरक्षा कठडे आहेत. मुखमंडपाच्या दोन्ही बाजूंना कठडे आहेत आणि या कठड्यांच्या समोरील भागावर दोन अर्धस्तंभ आहेत. सभामंडपाच्या मुख्य प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूला भिंतीमध्ये दोन पूर्ण स्तंभ बसवलेले आहेत. या स्तंभांच्या दंडावर विविध भौमितिक आकार कोरलेले आहेत. स्तंभांवरील चौकोनी पटावर नर्तकी, विविध पशू आणि युद्धाचे प्रसंग अंकित केलेले आहेत. स्तंभांच्या शीर्षभागावर कणी आणि त्यावर हस्त आहेत.
या हस्तांवर वैशिष्ट्यपूर्ण असे उलट्या फण्याचे नाग कोरलेले दिसतात. हस्तांवरील तुळईवर मुखमंडपाचे छत तोललेले आहे आणि छताच्या वितानावर मध्यभागी चक्राकार नक्षीकाम आहे. सभामंडपाच्या प्रवेशद्वारावर पर्णशाखा, पुष्पशाखा आणि स्तंभशाखा कोरलेल्या आहेत. ललाटबिंबावर गणपतीचे शिल्प आणि प्रवेशद्वाराच्या वरील toranavar फुलांचे नक्षीकाम केलेले आहे. मंडारकावर सुंदर चंद्रशिळा असून तिच्या दोन्ही बाजूंना कीर्तिमुखे कोरलेली आहेत. अशीच रचना उत्तर दिशेला असलेल्या प्रवेशद्वाराची देखील आहे. येथील द्वारशाखेवर आणि ललाटपट्टीवर मानवी शिल्पे म्हणजेच नरशिल्पे कोरलेली पाहायला मिळतात.
सभामंडपाच्या आत प्रत्येकी चार नक्षीदार स्तंभांच्या चार रांगा आहेत. हा सभामंडप बंदिस्त स्वरूपाचा आहे आणि त्यातील बाह्य बाजूचे स्तंभ भिंतींमध्येच सांधलेले आहेत. हे सर्व स्तंभ चौकोनी स्तंभपादावर उभे आहेत. स्तंभदंडावर चौकोन, षटकोन, अष्टकोन आणि वर्तुळ असे विविध भौमितिक आकार कोरलेले आहेत. स्तंभांच्या शीर्षभागावर कणी आणि त्यावर हस्त आहेत. या हस्तांवरील तुळयांवर मंदिराचे छत आधारलेले आहे. 
या छताला भक्तांनी अर्पण केलेल्या पितळी घंटा टांगलेल्या आहेत. छताच्या वितानावर चक्राकार नक्षी कोरलेली आहे. स्तंभांवरील चौकोनी पटावर विविध पौराणिक प्रसंग आणि देवी-देवतांची देखणी शिल्पे कोरलेली आहेत. सभामंडपाच्या मध्यभागी केलेले चार स्तंभ इतर स्तंभांपेक्षा अधिक नक्षीदार आणि कलाकुसर केलेले आहेत. या चार स्तंभांच्या मधील जमीन आजूबाजूच्या जमिनीपेक्षा काही inch उंच आहे. या भागाला रंगशिळा असे म्हणतात. प्राचीन काळामध्ये येथे देवांच्या करमणुकीसाठी आणि रंगभोगासाठी संगीत, नृत्य तसेच नाटिकांचे कार्यक्रम सादर केले जात असत. सभामंडपाच्या उजव्या आणि डाव्या बाजूच्या भिंतींमध्ये देवकोष्टके आहेत. या बंदिस्त सभामंडपात पुरेसा प्रकाश आणि हवा येण्यासाठी जाळीदार खिडक्या म्हणजेच वातायने तयार केलेली आहेत.
सभामंडपातून डाव्या बाजूला पुढे आल्यावर अंतराळात प्रवेश होतो. अंतराळातून पुढे मुख्य गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर नक्षीदार द्वारशाखा आहेत. ललाटबिंबावर गणपतीचे शिल्प कोरलेले आहे आणि मंडारकावर चंद्रशिळा आहे. या चंद्रशिळेच्या दोन्ही बाजूंना कीर्तिमुखे कोरलेली आहेत. गर्भगृहाच्या आतील भिंतींना संगमरवरी फरशा लावण्यात आल्या आहेत. यामुळे मंदिराचे मूळ प्राचीन सौंदर्य काहीसे झाकोळले गेले आहे. गर्भगृहामध्ये मुख्य वज्रपीठावर विठ्ठल आणि रखुमाई यांच्या काळ्या पाषाणातील अत्यंत देखण्या मूर्ती विराजमान आहेत. विविध वस्त्रे व अलंकार ल्यालेल्या या मूर्तींच्या डोक्यावर सोनेरी मुकुट आहेत.
मुख्य गर्भगृहाच्या अगदी समोर, सभामंडपाच्या दुसऱ्या बाजूला आणखी एक अंतराळ आहे. या अंतराळात दोन नक्षीदार स्तंभ आहेत आणि त्यापुढील भागात दुसरे गर्भगृह बांधलेले आहे. या दुसऱ्या गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराला देखील सुंदर नक्षीदार द्वारशाखा आहेत. त्याच्या ललाटबिंबावर गणपतीचे शिल्प आणि मंडारकावर चंद्रशिळा कोरलेली आहे. या चंद्रशिळेच्या दोन्ही बाजूंना कीर्तिमुखे आहेत. ललाटपट्टीवर दगडी झुंबर कोरलेले असून तोरणावर फुलांची नक्षी म्हणजेच पुष्पपट पाहायला मिळतो. या गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारापाशी दगडी पद्मपादुका ठेवलेल्या आहेत. भाविक या ठिकाणी थांबून बाहेरूनच दर्शन घेतात. गर्भगृहाच्या आत वज्रपीठावर प्रभू रामचंद्र, लक्ष्मण, सीतामाता आणि मारुती यांच्या संगमरवरी पांढऱ्या शुभ्र मूर्ती प्रतिष्ठित आहेत. वज्रपीठाच्या खालच्या भागावर एक प्राचीन लक्ष्मी शिल्प कोरलेले दिसते. पूर्वी याच गर्भगृहातून पंढरपूरला जाणारा तो भुयारी मार्ग होता, असे ग्रामस्थ सांगतात. अलीकडील काळामध्ये मंदिर प्रशासनाने ते भुयार बंद केले आणि त्याच जागी प्रभू राम, लक्ष्मण, जानकी आणि मारुती यांच्या मूर्तींची स्थापना केली, असे सांगितले जाते. येथील गर्भगृहाच्या छतावरील वितानावर देखील चक्राकार नक्षी कोरलेली आहे.
मंदिराच्या छतावर चोहोबाजूंनी सुरक्षिततेसाठी दगडी कठडा बांधलेला आहे. या कठड्याच्या दर्शन भागावर विविध प्रकारचे संयुक्त नक्षीकाम केलेले दिसते. मंदिराच्या मुख्य गर्भगृहावर द्रविडी स्थापत्यशैलीचे चौकोनी शिखर उभे आहे. या शिखरावर स्तंभ, कूट, शाल अशी पारंपारिक वास्तुरचना केलेली आहे. शिखराच्या सर्वोच्च भागावर स्तुपिका आहे आणि त्यावर सोनेरी कळस बसवलेला आहे.
दरवर्षी येणाऱ्या आषाढी आणि कार्तिकी एकादशीला येथे मुख्य वार्षिक उत्सव साजरे केले जातात. या उत्सवांच्या वेळी आसपासच्या अनेक गावांमधून मंदिरामध्ये मानाच्या दिंड्या येतात. या दिंड्यांसोबत हजारो वारकरी आणि भाविक पांडुरंगाच्या दर्शनासाठी नेर नगरीत दाखल होतात. या निमित्ताने मंदिरात सात दिवसांचा भव्य अखंड हरिनाम सप्ताह आयोजित केला जातो. या व्यतिरिक्त रामनवमी, हनुमान जयंती, श्रावण मास, पुरुषोत्तम मास, दसरा आणि दिवाळी हे वर्षभरातील सर्व सण व उत्सव या मंदिरात परंपरेनुसार साजरे होतात. उत्सवाच्या काळात मंदिरात भजन, कीर्तन, शास्त्रीय संगीत, प्रवचन आणि महाप्रसाद अशा विविध धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. दर महिन्याला येणाऱ्या दोन्ही एकादशीला देखील मंदिरात दर्शनासाठी भाविकांची मोठी गर्दी असते. दररोज सकाळी साडेपाच वाजल्यापासून रात्री नऊ वाजेपर्यंत भाविकांना येथे दर्शन घेता येते.
