वैकोम महादेव मंदिर


वैकोम, जिल्हा कोट्टायम

ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण असलेले हे शिवमंदिर केरळमधील कोट्टायम जिल्ह्यातील वैकोम शहरात स्थित आहे. या मंदिराला “दक्षिण काशी” (दक्षिणेची काशी) म्हणूनही ओळखले जाते. भगवान शिव हे येथील मुख्य आराध्य दैवत आहेत. मुख्य देवाला “अन्नदान प्रभू” असेही संबोधले जाते, जे भक्तांना अन्नदान करण्याच्या मंदिराच्या प्रबळ परंपरेचे प्रतीक आहे. येथील एक वैशिष्ट्यपूर्ण प्रथा अशी आहे की, रात्री मंदिर बंद करण्यापूर्वी, “रात्रीच्या जेवणासाठी कोणी भुकेले आहे का?” अशी विचारणा केली जाते—हे गरजूंना अन्न देण्याच्या मंदिराच्या दृढ वचनबद्धतेचे प्रतीक आहे.
हे मंदिर सुमारे आठ एकर परिसरात पसरलेले आहे. मंदिराला लागूनच एक कलापीठम (मंदिर कला शाळा) आहे, जिथे पारंपारिक मंदिर कला आणि वाद्ये शिकवली जातात. वैकोम क्षेत्राचे रक्षक आणि अधिष्ठाता म्हणून वैकाथप्पन (वैकोमचे स्वामी) या दैवताची पूजा केली जाते. असे मानले जाते की, इसवी सन ३०० च्या सुमारास होऊन गेलेले महान शिल्पकार पेरुन्थाचन यांनी या मंदिराची मूळ रचना केली होती.
ऐतिहासिक नोंदींमध्ये वेनाड राजांच्या काळातील एका प्राचीन शिलालेखाचा उल्लेख आढळतो, ज्यामध्ये मंदिराच्या बांधकामाचा संदर्भ आहे. हे मंदिर नंतर १५३९ मध्ये सध्याच्या स्वरूपात पुन्हा बांधले गेले. १८ व्या शतकात मार्तंड वर्मा यांच्या राजवटीत, वैकोम महादेव मंदिर त्रावणकोर देवस्वम बोर्डाच्या प्रशासनाखाली आणले गेले, ज्यामुळे त्याचे व्यवस्थापन आणि देखभाल अधिक संघटित आणि बळकट होण्यास मदत झाली. “त्रिप्पदिदानम” (राजकीय समर्पण) नंतर, मंदिराला अधिक राजेशाही आश्रय मिळाला, ज्यामुळे त्याचे महत्त्व आणि स्थिरता वाढली.
वैकोम सत्याग्रह हा मंदिराच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा अध्याय आहे, जो सामाजिक न्यायासाठी दिलेल्या शक्तिशाली लढ्याचे प्रतिनिधित्व करतो. १९२४-२५ दरम्यान झालेली ही चळवळ मंदिराच्या सभोवतालच्या रस्त्यांचा वापर करण्यापासून मागासवर्गीय समुदायांना रोखणाऱ्या अन्यायाविरुद्ध होती. महात्मा गांधींसह अनेक नेत्यांच्या पाठिंब्याने, हा लढा यशस्वी झाला आणि मंदिराच्या इतिहासात समानता आणि मानवी हक्कांसाठी एक ऐतिहासिक विजय ठरला.
खर नावाच्या असुराने आपले आजोबा मलयवान यांच्याकडून शैव विद्या शिकली आणि भगवान शिवाला प्रसन्न करण्यासाठी तपश्चर्या करण्याच्या उद्देशाने तो चिदंबरम येथे गेला. त्याच्या भक्तीने आणि तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन, भगवान शिवाने त्याला तीन शिवलिंगे भेट दिली. ही शिवलिंगे घेऊन आकाशातून प्रवास करत असताना, खर वैकोम येथे पोहोचला आणि वजनामुळे थोडा वेळ विश्रांती घेण्याचे त्याने ठरवले. त्याने आपल्या डाव्या हातातील शिवलिंग जमिनीवर ठेवले आणि विश्रांती घेऊ लागला. जेव्हा तो जागा झाला आणि त्याने ते पुन्हा उचलण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा तो ते हलवू शकला नाही. त्याच क्षणी, भगवान शिवाचा दैवी आवाज (आशरीरी) ऐकू आला, ज्यामध्ये म्हटले होते की हेच ते ठिकाण आहे जिथे त्यांना राहण्याची सर्वात जास्त इच्छा आहे. त्यानंतर खरने ते शिवलिंग तिथे तपश्चर्या करणाऱ्या व्याघ्रपाद ऋषींकडे सोपवले आणि मोक्ष प्राप्त केला.
शिवलिंगाची पूजा केल्यानंतर, व्याघ्रपाद ऋषींना मल्याळम महिना वृश्चिकमच्या कृष्ण पक्षातील अष्टमीच्या दिवशी, सकाळी ७:३० च्या सुमारास भगवान शिव आणि देवी पार्वती यांचे दैवी दर्शन घडले. या शिवलिंगाचे महत्त्व ओळखून परशुरामही तिथे पोहोचले. त्याचे दैवी महत्त्व समजून त्यांनी दैवी शिल्पकार विश्वकर्मा यांना बोलावले आणि तिथे एका भव्य मंदिराची उभारणी केली. व्याघ्रपाद ऋषी जिथे राहत होते, त्या ठिकाणाला नंतर वैयघ्रापुरम असे नाव पडले, जे कालांतराने वैकोम झाले. हे मंदिर वैकोम शहराच्या मध्यभागी स्थित आहे. सुमारे आठ एकर जमिनीवर पसरलेले हे मंदिर पूर्वमुखी आहे. हे मंदिर चारही बाजूंनी गोपुरांसह असलेल्या तटबंदीने वेढलेले आहे. पूर्व गोपुरातून प्रवेश केल्यावर, पहिली वास्तू हत्तींचे निवारास्थान (आनाक्कोट्टिल) दिसते. जवळच एक पवित्र पिंपळाचे झाड (अरायल वृक्ष) आहे. थोडे पुढे चालत गेल्यावर, आपण दुसऱ्या हत्तींच्या निवारास्थानापर्यंत पोहोचतो.
हे दुसरे आनाक्कोट्टिल विवाह, चोरोणू (पहिले अन्नप्राशन), भजन, आदिमकिदथल आणि तुलाभारम यांसारख्या धार्मिक विधींसाठी वापरले जाते. येथील काळ्या पाषाणाचे मोठे खांब दैवी आकृत्यांनी सुंदररीत्या कोरलेले आहेत. जवळच भगवान शिवाचे पवित्र वाहन नंदी उभा आहे, ज्याच्या मस्तकावर केरळमधील सर्वात मोठ्या सुवर्णध्वजस्तंभांपैकी एक आहे. ध्वजस्तंभाच्या जवळ बलिकल्पुरा (बळी वेदीचा हॉल) आणि द्वारपालक आहेत, आणि त्याच्या बाजूला केदविलक्कू नावाचा एक मोठा पारंपारिक दिवा आहे. बलिकल्पुराच्या छतावर भगवान ब्रह्मा आणि अष्टदिक्पालांच्या आकृत्या दिसतात. बलिकल्पुराच्या उत्तरेला स्तंभ गणपतीची प्रतिष्ठित मूर्ती आहे.
मंदिराचा गर्भगृह (श्रीकोविल) काळ्या ग्रॅनाइटचा वापर करून लंबवर्तुळाकार (अंडाकृती) स्वरूपात बांधलेला आहे. केरळमधील हे एकमेव लंबवर्तुळाकार श्रीकोविल आहे. सुमारे २०० फूट परिघाचे हे एकमजली श्रीकोविल तांब्याच्या पत्रांनी झाकलेले असून त्यावर सुवर्ण थाझिकाकुडम (कलश) आहे. श्रीकोविलला दोन दालने आणि सहा पायऱ्या आहेत. दुसऱ्या दालनात, गर्भगृहात, सहा फुटांपेक्षा जास्त उंच शिवलिंग दोन फूट उंच पीठावर पूर्व दिशेला तोंड करून स्थापित आहे. श्रीकोविलच्या भिंती भित्तिचित्रांनी सुंदररीत्या सजवलेल्या आहेत. यामध्ये नटराज, दशावतार, महाविष्णू आणि अर्जुनाची परीक्षा घेतल्यानंतर त्याला पाशुपतास्त्र प्रदान करणारे भगवान शिव यांच्या प्रतिमांचा समावेश आहे. श्रीकोविलच्या पश्चिम बाजूला एक बंद दरवाजा आहे जो कधीही उघडला जात नाही. उत्तर बाजूला, व्यालीच्या (पौराणिक प्राणी) मुखासह एक सुंदर कोरीव पाण्याचा निचरा होणारा मार्ग दिसतो. अभिषेक करताना वापरले जाणारे पवित्र द्रव्य याच मार्गातून बाहेर पडत असल्याने, भक्त त्या बिंदूच्या पलीकडे प्रदक्षिणा करत नाहीत.
वैकोम महादेव मंदिराचा मुख्य उत्सव वैकाथष्टमी आहे, जो मल्याळम महिना वृश्चिकमच्या कृष्ण पक्षातील अष्टमीच्या दिवशी साजरा केला जातो. हा उत्सव त्या दिव्य प्रसंगाच्या स्मरणार्थ साजरा केला जातो जेव्हा भगवान शिवाने माता पार्वतीसह व्याघ्रपाद ऋषींना दर्शन देऊन आशीर्वाद दिले होते. वैक्कम अष्टमी हा तेरा दिवस चालणारा एक भव्य उत्सव आहे. या विशेष दिवशी, भाविकांना पहाटे ४:३० पासून दुपारी १:३० पर्यंत मंदिरात अखंड दर्शन घेण्याची अनुमती असते.

वैक्कम महादेव मंदिराचा आणखी एक प्रमुख उत्सव म्हणजे ‘वडक्कुपुरथुपट्टू’. हा उत्सव दर बारा वर्षांनी एकदा आयोजित केला जातो. आदि पराशक्ती, माता भद्रकाली यांचे आशीर्वाद मिळवण्यासाठी हा एक विधी केला जातो. वैक्कम परिसरात जेव्हा संसर्गजन्य रोग पसरले होते, तेव्हा माता कोडुंगलूरहून या भूमीचे रक्षण करण्यासाठी आणि महामारीवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी आली होती, या श्रद्धेचे हे प्रतीक आहे. या विधीमध्ये माता कोडुंगलूर अम्मा यांचे आवाहन केले जाते आणि बारा दिवस ‘कलम एझुथू’ आणि भक्तीगीते गायली जातात, त्यानंतर तेराव्या दिवशी ‘गुरुथी’ विधी होतो. पहिल्या चार दिवसांत देवीचे आठ हातांचे चित्र काढले जाते; त्यानंतर हे प्रमाण सोळा, बत्तीस आणि शेवटी चौसष्ट हातांपर्यंत वाढते. सर्वात अलीकडील वडक्कुपुरथुपट्टू उत्सव २०२५ मध्ये आयोजित करण्यात आला होता.

वैक्कम महादेव मंदिरात साजऱ्या होणाऱ्या इतर महत्त्वाच्या उत्सवांमध्ये मल्याळम महिना कुंभममधील महाशिवरात्री, धनु महिन्यातील तिरुवाथिरा आणि कुंभममधील अष्टमी, जी ‘कीझोत्ताष्टमी’ म्हणून ओळखली जाते, यांचा समावेश होतो. चिंगम महिन्यातील विनायक चतुर्थी, ओणम आणि मेदम महिन्यातील विशू हे सणही मोठ्या भक्तीभावाने साजरे केले जातात. वृश्चिकमच्या पहिल्या दिवसापासून ते धनुच्या अकराव्या दिवसापर्यंत पाळला जाणारा ४१ दिवसांचा ‘मंडल’ काळ हा मंदिराच्या सर्वात महत्त्वाच्या उत्सवांपैकी एक आहे. वैक्कम मंदिर हे सबरीमाला मंदिराकडे जाणाऱ्या भाविकांसाठी एक महत्त्वाचे विश्रामस्थान असल्याने, या काळात मोठ्या संख्येने भाविक येथे भेट देतात.

कन्नी महिन्यातील नऊ दिवसांच्या नवरात्री उत्सवादरम्यान, शेवटचे तीन दिवस मंदिरात विशेष महत्त्वाचे मानले जातात. दुर्गा अष्टमीच्या संध्याकाळी, पूजेसाठी शस्त्रे, पुस्तके आणि वाद्ये मंदिरात ठेवली जातात. महा नवमी ‘अडा पूजा’ (बंद पूजा) म्हणून साजरी केली जाते. विजयादशमीच्या सकाळी, विशेष प्रार्थनेनंतर, या वस्तू त्यांच्या मालकांना परत केल्या जातात. त्याच दिवशी, हजारो मुले मंदिरात त्यांच्या ‘विद्यारंभम’ (शिक्षणाची सुरुवात) विधीला सुरुवात करतात. वैक्कम महादेव मंदिर हे एक भव्य मंदिर आहे, जिथे दररोज पाच पूजा आणि तीन ‘श्रीवेली’ मिरवणुका काढल्या जातात. दैनंदिन विधी पहाटे लवकर सुरू होतात. पहाटे ३:३० वाजता ‘पल्ली उनर्थल’ (देवाला जागे करणे) झाल्यानंतर, मंदिर पहाटे ४:०० वाजता उघडते. त्यानंतर ‘निर्मल्य दर्शन’ होते, जिथे भाविकांना आदल्या रात्रीच्या पूजेनंतर देवाची पहिली झलक मिळते. पहाटे ४:३० वाजता ‘उषा पूजा’ केली जाते, त्यानंतर सकाळी ६:३० वाजता ‘श्रीबली’ होते. त्यानंतर सकाळी ७:३० वाजता ‘पन्थीरादी पूजा’ होते. त्यानंतर नवक पूजा, उच्च पूजा (दुपारची पूजा), अभिषेक आणि उच्च श्रीबली हे विधी केले जातात. या विधींनंतर, दुपारी १२:०० वाजता मंदिर बंद होते. संध्याकाळी ५:०० वाजता मंदिर पुन्हा उघडते. संध्याकाळी ६:३० वाजता ‘दीपाराधना’ होते, त्यानंतर रात्री ७:०० वाजता ‘अथाझा पूजा’ आणि रात्री ८:०० वाजता ‘अथाझा श्रीबली’ होते. शेवटी, रात्रीचे विधी पूर्ण झाल्यानंतर, रात्री ९:०० वाजता मंदिर बंद होते. वैक्कम महादेव मंदिरातील सर्वात विशेष आणि महत्त्वाची सेवा (वझीपाडू) म्हणजे ‘प्रथाल’. हे वैक्कमथप्पन यांना अर्पण केलेले एक अद्वितीय आणि पवित्र नैवेद्य आहे, ज्यांना प्रेमाने ‘अन्नदान प्रभू’ – अन्न आणि दानाचे स्वामी म्हणून ओळखले जाते. मंदिरातील इतर महत्त्वाच्या सेवांमध्ये जलाधारा, क्षीराधारा, अला विलक्कू, अप्पम नैवेद्यम, गणपती होमम, मृत्युंजय अर्चना, पंचामृत अभिषेक, उदयस्तमन पूजा आणि सहस्र कलशम यांचा समावेश आहे. या वझीपाडू भाविकांद्वारे आशीर्वाद, समृद्धी, उत्तम आरोग्य, मानसिक शांती आणि आध्यात्मिक कल्याणासाठी केल्या जातात.

मुख्य वैशिष्ट्ये 


  • एर्नाकुलम शहरापासून ३० किमी आणि कोट्टायम शहरापासून ३५ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • वैक्कम ते राज्यातील अनेक शहरांपर्यंत राज्य परिवहन (KSRTC) बस सुविधा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या नियुक्त पार्किंग क्षेत्रात उभी केली जाऊ शकतात.
  • या परिसरात निवास आणि भोजनाची सोय उपलब्ध आहे.
  • फोन क्र. १८००४२५४७४७
Back To Home