मल्लियूर श्री महा गणपती मंदिर

मंजूर कुरुप्पंथरा, जिल्हा कोट्टायम

मल्लियूर श्री महा गणपती मंदिर हे केरळमधील सर्वात प्रसिद्ध गणपती मंदिरांपैकी एक असून ते कोट्टायम जिल्ह्यातील कुरुप्पंथरा जवळ स्थित आहे. या मंदिराचे मुख्य दैवत भगवान गणेशाचे दुर्मिळ रूप ‘बीज गणपती’ आहे. भक्त प्रेमाने या दैवताला “मल्लियूरप्पन” असे संबोधतात आणि त्यांचा असा विश्वास आहे की भगवान गणपती सर्व अडथळे दूर करतात आणि समृद्धी, शैक्षणिक यश, करिअरमधील प्रगती आणि कौटुंबिक शांतता प्रदान करतात. हे मंदिर मुख्य पुजारी आणि विद्वान, संततुल्य मल्लियूर शंकरन नंबुद्री यांच्या नावाशी घट्ट जोडलेले आहे. “भागवत हंसम” म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या त्यांनी जवळजवळ २,५०० भागवत सप्ताहांचे आयोजन केले होते, ज्यामध्ये श्रीमद् भागवताचे सात दिवस अखंड पठण आणि स्पष्टीकरण केले जाते.
या मंदिराचा इतिहास केरळच्या पूर्व-पेरुमल काळातील असल्याचे मानले जाते. सुरुवातीला हे केवळ एक छोटेसे कौटुंबिक मंदिर होते. एकेकाळी हे मंदिर जीर्ण अवस्थेत होते, परंतु भागवत हंसम मल्लियूर शंकरन नंबुद्री यांच्या काळात त्याचा पुनरुद्धार होऊन ते सध्याच्या स्वरूपात विकसित झाले. भगवान गणपतीप्रती असलेल्या त्यांच्या गाढ भक्तीमुळे या मंदिराला मोठी प्रसिद्धी मिळाली. ते भगवान गणेशाच्या उपस्थितीत भागवताचे पठण करत असत, त्यामुळे हे दैवत गणेशाच्या मांडीवर बाळ कृष्ण घेऊन भागवत ऐकणारे दैवत म्हणून ओळखले जाऊ लागले. विसाव्या शतकाच्या मध्यापासून मंदिराच्या रचनेने सध्याचे स्वरूप धारण करण्यास सुरुवात केली. १९८० च्या दशकापर्यंत हे मंदिर संपूर्ण केरळमध्ये प्रसिद्ध झाले आणि एक प्रमुख तीर्थक्षेत्र म्हणून विकसित झाले. त्यानंतर, अनेक नूतनीकरणे आणि विस्तार करण्यात आले.

पौराणिक कथेनुसार, अनेक शतकांपूर्वी मल्लियूर मना (पारंपारिक ब्राह्मण कुटुंब) चे प्रमुख असलेल्या एका अत्यंत आध्यात्मिक ब्राह्मणाला त्यांच्या प्रवासात भगवान गणेशाची एक सुंदर मूर्ती मिळाली. ही मूर्ती बीज गणपतीच्या स्वरूपात होती, जिला चार हात होते आणि सोंड उजव्या बाजूला वळलेली होती. त्यांनी ही मूर्ती मल्लियूर मनाच्या थेवरप्पुरा (कौटुंबिक देवघर) मध्ये स्थापित केली. त्यांच्या पूजेने प्रसन्न होऊन भगवान गणपतीने स्वतंत्र मंदिराची मागणी केली, असे मानले जाते. या दैवी इच्छेनुसार, ब्राह्मणाने एक मंदिर बांधले आणि तिथे दैवताची स्थापना केली. ते मंदिर नंतर मल्लियूर महा गणपती मंदिर म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

बाहेरून पाहिल्यास, हे मंदिर भक्ती आणि केरळच्या पारंपारिक वास्तुकलेचा एक सुंदर संगम दर्शवते. हे मंदिर केरळच्या उत्कृष्ट मंदिर शैलीत बांधलेले आहे. समोर एक सुंदर गोपुरम (मंदिराचे प्रवेशद्वार) आहे. पूर्व गोपुरमच्या अगदी समोर एक पवित्र पिंपळाचे झाड (अरायल वृक्ष) आहे, ज्याला हिंदू धर्मात पवित्र मानले जाते आणि ते त्रिमूर्तीचे प्रतीक मानले जाते. पूर्व गोपुरातून प्रवेश केल्यावर, भक्त प्रथम मोठ्या हत्ती निवाऱ्यात (आनाक्कोट्टिल) पोहोचतात, जे सुंदररित्या डिझाइन केलेले आहे आणि तिथे मंदिराच्या मिरवणुकीसाठी पाच हत्ती राहू शकतात.
हत्ती निवाऱ्याच्या दक्षिणेला गणपती होमासाठी एक विशेष मंडप आहे. त्यापलीकडे सोन्याचा ध्वजस्तंभ आहे, ज्यावर भगवान गणेशाचे वाहन असलेल्या मूषकाची प्रतिमा आहे. सुमारे ४० फूट उंच असलेला हा ध्वजस्तंभ २०११ मध्ये स्थापित करण्यात आला. ध्वजस्तंभाच्या पलीकडे बलिकल्पुरा (बळी देण्याचे क्षेत्र) आहे, जिथे एक अतिशय लहान बळीचा दगड आहे.

मंदिरात काळ्या पाषाणापासून बनवलेले एक लहान, एकमजली गर्भगृह (श्रीकोविल) आहे. त्याचे छप्पर पूर्णपणे तांब्याच्या पत्र्यांनी झाकलेले आहे, तर आजूबाजूचा भाग सोन्याचा मुलामा दिलेला आहे. गर्भगृहाच्या आत मूर्ती स्थापित आहे. तीन फूट उंच असलेली भगवान गणेशाची चतुर्भुज मूर्ती पूर्वेकडे तोंड करून आहे. हे दैवत बीज गणपतीच्या दुर्मिळ रूपात आहे. मागील उजव्या हातात त्यांनी परशू (कुऱ्हाड), मागील डाव्या हातात पाश, पुढच्या डाव्या हातात लिंबू आणि पुढच्या उजव्या हातात लाडू धरला आहे. सोंड उजव्या बाजूला वळलेली आहे. जवळच एक शालिग्रामही ठेवलेला आहे. मंदिराच्या दक्षिण बाजूला भगवान शास्ता यांचे स्वतंत्र गर्भगृह आहे, ज्याचे तोंड पूर्वेकडे आहे. मूर्ती सुमारे तीन फूट उंच असून उजव्या हातात अमृत कलश धरलेली आहे. शबरीमलाचे भाविक परंपरेनुसार येथे आपली माळ घालतात आणि इरुमुडी तयार करतात. शास्तांच्या मंदिराच्या पश्चिमेला, एका स्वतंत्र चौथऱ्यावर ब्रह्मराक्षसाची स्थापना आहे. येथील एक विशेष परंपरा अशी आहे की, कोणतीही मोठी विधी ब्रह्मराक्षसाची परवानगी घेतल्याशिवाय सुरू होत नाही.
मंदिराच्या उत्तर बाजूला देवी दुर्गेचे मंदिर आहे. हे दैवत मंदिरात प्रथम विराजमान झाले होते असे मानले जात असल्याने, या मंदिराला विशेष महत्त्व दिले जाते. हे दैवत चतुर्भुज स्वरूपातील विष्णू दुर्गा आहे. मागील उजव्या हातात चक्र, मागील डाव्या हातात शंख, पुढच्या डाव्या हातात कटिबद्ध मुद्रा आणि पुढच्या उजव्या हातात वरद मुद्रा आहे. देवीच्या समोर आणखी एक उप-दैवत ‘अथी महाकाल’ आहे, ज्याला मंदिराचा रक्षक मानले जाते. अथी महाकाल हे भगवान शिवाने यमाला (मृत्यूची देवता) वश करण्यासाठी धारण केलेले रूप मानले जाते. हे दैवत एका लहान शिव लिंगाद्वारे दर्शविले जाते.

मल्लियूर महा गणपती मंदिराचा मुख्य उत्सव ‘मल्लियूर तीर्थयात्रा उत्सव’ म्हणून साजरा केला जातो. विनायक चतुर्थी हा येथील मुख्य उत्सव आहे. त्या दिवशी १०,००८ नारळांचा भव्य महागणपती होम केला जातो. गजपूजा (हत्तींची पूजा), आनयूट्टू (हत्तींना भोजन देणे), काझचा श्रीबली आणि कुडामट्टम हे विधी देखील पार पाडले जातात. मंदिरात केली जाणारी सर्वात महत्त्वाची सेवा म्हणजे महागणपती होम. या सेवेसाठी मल्याळम महिन्यातील चिंगम महिन्यातील शुक्ल पक्ष चतुर्थी हा सर्वोत्तम दिवस मानला जातो. भक्त समृद्धी, कल्याण आणि मानसिक शांतीसाठी हा विधी करतात.

दुसरी एक महत्त्वाची सेवा म्हणजे मुक्कुट्टी पुष्पांजली. या विधीमध्ये, मुक्कुट्टी फुलांच्या मुळासहित १०८ देठांना विशेष पद्धतीने तयार केलेल्या त्रिमाधुरात बुडवून देवाला अर्पण केले जाते. ही एक अत्यंत प्रभावी आध्यात्मिक सेवा मानली जात असल्याने, दिवसातून केवळ पाचच पुष्पांजली केल्या जातात. इतर महत्त्वाच्या सेवांमध्ये तांत्रिक परंपरेनुसार केली जाणारी उदयस्तमन पूजा आणि सहस्र कलश (पवित्र जलाच्या एक हजार कलशांनी केलेला अभिषेक) यांचा समावेश होतो. विवाहातील अडथळे दूर करण्यासाठी आणि कौटुंबिक कल्याणासाठी, भक्त ‘पझमाला’ अर्पण करतात — ही २८ केळ्यांची माळ असून तिला ‘नक्षत्रमाला’ असेही म्हणतात. थाडी निवेद्यम, चतुर्थी ऊट्टू, पालपायसम, मुळुक्काप्पू, तुलाभारम आणि पुष्पांजली या देखील लोकप्रिय सेवा आहेत.

मंदिर पहाटे ५:०० वाजता निर्मल्य दर्शनाने उघडते. सकाळी ५:३० वाजता अभिषेक आणि मालार निवेद्यम केले जाते. सकाळी ८:०० वाजता मुक्कुट्टी पुष्पांजली होते. सकाळी १०:०० वाजता उच्च पूजा झाल्यानंतर, मंदिर सकाळी ११:३० वाजता बंद होते. संध्याकाळी मंदिर ५:३० वाजता पुन्हा उघडते. संध्याकाळी ६:३० वाजता दीपाराधना होते, त्यानंतर ७:०० वाजता अथाझा निवेद्यम केले जाते आणि रात्री ८:०० वाजता मंदिर बंद होते.

मुख्य वैशिष्ट्ये

  • कोट्टायम शहरापासून १९ किमी आणि वैकोम शहरापासून २० किमी अंतरावर स्थित आहे. राज्य परिवहन
  • (केएसआरटीसी) आणि स्थानिक बस सुविधा सर्व प्रमुख शहरांतून कुरुप्पंथरापर्यंत उपलब्ध आहेत. खाजगी
  • वाहने मंदिराच्या विस्तीर्ण पार्किंग ग्राउंडमध्ये उभी करता येतात. राहण्याची आणि भोजनाची सोय
  • मंदिराच्या परिसरात उपलब्ध आहे. संपर्क क्रमांक: ०४८२९ २४३४५५
  • ईमेल-administrative@malliyoortemple.org
Back To Home