पुणे शहर हे ऐतिहासिक पेठा आणि प्राचीन मंदिरांचे केंद्र आहे. पेशव्यांचे सरदार रास्ते यांनी वसवलेल्या रास्ता पेठेत केईएम रुग्णालयासमोर ३५० वर्षांचा इतिहास असलेले ‘उंटाड्या मारुती’ मंदिर स्थित आहे. या देवस्थानाचे अधिकृत नाव ‘व्याधीहर मारुती’ आहे, मात्र ते ‘उंटाड्या मारुती’ म्हणूनच सर्वत्र ओळखले जाते. पेशवे काळातील लष्करी हालचाली तसेच व्यापारी उंटांच्या तळांमुळे या मंदिराला हे वैशिष्ट्यपूर्ण नाव मिळाले. लाकडी कोरीव कामाचे सुबक खांब आणि मारूतीची वैशिष्ट्यपूर्ण मूर्ती हे या मंदिराची वैशिष्ट्ये आहेत. याशिवाय या मंदिराला ‘मद्रासी मारुती’ तसेच ‘व्याधीहर मारुती’ अशीही नावे आहेत.
मंदिराच्या ‘उंटाड्या मारुती’ नावाबद्दल असे सांगितले जाते की पेशवे काळात राजस्थानमधील व्यापारी व्यापारासाठी पुण्यात येत असत. हे व्यापारी माल वाहून नेण्यासाठी उंटांच्या मोठ्या ताफ्यांचा वापर करत. शहरात प्रवेश करण्यापूर्वी हे व्यापारी ज्या मोकळ्या जागेत आपले उंट बांधत तिथेच मारुतीचे हे मंदिर होते. उंटांच्या या तळावरूनच स्थानिक लोकांनी या देवस्थानाला ‘उंटाड्या मारुती’ असे संबोधण्यास सुरुवात केली. दुसऱ्या कथेनुसार, मराठा सरदार रास्ते यांच्या सैन्यामध्ये एक विशेष ‘उंट दळ’ होते. या उंटांना बांधण्यासाठी तसेच त्यांच्या देखभालीसाठी ही जागा राखून ठेवलेली होती.
या मंदिराला ‘मद्रासी मारुती’ असे दुसरे वैशिष्ट्यपूर्ण नाव पडण्यामागे एक सामाजिक इतिहास आहे. पेशवाईच्या अस्तानंतर या परिसराची मालकी सरदार श्रीनिवास मुदलीयार यांच्याकडे आली. मुदलीयार हे मूळचे तमिळ भाषिक आणि तत्कालीन मद्रास प्रांतातील रहिवासी होते. मुदलीयार कुटुंबाने या मंदिराचा उत्तम सांभाळ केला तसेच ट्रस्टच्या माध्यमातून मंदिराचे व्यवस्थापन पाहिले. सरदार मुदलीयार यांनी १९०८ मध्ये रुग्णालयाच्या उभारणीसाठी आपली जमीन दान केली. रुग्णालयाच्या बांधकामासोबतच त्यांनी या जुन्या देवस्थानाचा जीर्णोद्धार केला. 
१९५३ मध्ये मुदलीयार कुटुंबियांकडून मंदिराचे पुन्हा एकदा नूतनीकरण करण्यात आले. म्हणूनच या परिसरातील लोक आजही याला श्रद्धेने ‘मद्रासी मारुती’ म्हणतात.
मंदिराच्या गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर ‘व्याधीहर मारुती’ असा उल्लेख आहे. व्याधीहर या शब्दाचा अर्थ शारीरिक वेदना आणि मानसिक दुःख दूर करणारा असा होतो. मंदिराच्या अगदी समोर केईएम रुग्णालय असल्याने रुग्णालयात उपचार घेणारे रुग्ण व त्यांचे नातेवाईक या मारुतीच्या दर्शनाला आवर्जून येथे येतात. हे मंदिर मराठा स्थापत्यशैलीतील आहे. यामध्ये लाकडी कोरीव काम तसेच दगडी बांधकाम आहे. ऐतिहासिक संदर्भानुसार, पेशवे आणि त्यांचे सेनापती मोहिमेवर जाण्यापूर्वी या मंदिरात आशीर्वाद घेण्यासाठी येत असत.
रास्ता पेठेतील मुख्य रस्त्यालगत असलेल्या या मंदिराच्या लाकडी नक्षीकाम असलेल्या प्रवेशद्वारातून सभामंडपात प्रवेश होतो. या सभामंडपात पेशवेकालीन स्थापत्यशैलीचे वैशिष्ट्य असलेले ‘सुरू’च्या आकाराचे लाकडी खांब आहेत. या खांबांवर आणि तुळयांवर कोरीव काम आहे. सभामंडपाचे छत पूर्णपणे लाकडी आहे. जुन्या काळातील लाकडावरील कलाकुसर आजही येथे जतन केलेली दिसते. या सभामंडपातील भिंतींवर अनेक देवदेवतांच्या प्रतिमा लावलेल्या आहेत.
सभामंडपात गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराजवळ एका चौथऱ्यावर नंदीची शुभ्र मूर्ती आहे. या प्रवेशद्वाराच्या ललाटबिंबस्थानी ‘ओम’ चिन्ह चांदीच्या प्रभावळीत कोरलेले दिसते. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूला असलेल्या देवकोष्टकांत डावीकडे ‘व्याधीहर गणपती’चे स्थान आहे. ही पेशवेकालीन द्विभुज गणपतीची मूर्ती आहे. सरदार रास्ते हे गणेशभक्त होते आणि त्यांनी या मंदिराच्या संकुलात या गणपतीला विशेष स्थान दिले होते. आजही दर मंगळवारी शेकडो भाविक या गणपतीच्या दर्शनासाठी येथे येतात. या देवकोष्टकाच्या वर एक वैशिष्ट्यपूर्ण गोलाकार चिन्ह आहे. हे चिन्ह प्रामुख्याने ‘सुदर्शन चक्र’ किंवा ‘सूर्यचक्र’ याचे प्रतीक मानले जाते. गणपती हा विद्येचा आणि बुद्धीचा अधिपती असल्यामुळे त्याच्या वर अशा प्रकारच्या चक्राकृती चिन्हाची मांडणी केली जाते. 
हे चिन्ह सकारात्मक ऊर्जा व दैवी संरक्षणाचे प्रतीक आहे. उजवीकडील देवकोष्टकात विठ्ठल-रुक्मिणीच्या मूर्ती आहेत. या देवकोष्टकाच्या वरील बाजूलाही एक विशेष चिन्ह आहे. हे चिन्ह मंदिराच्या गोपुराचे किंवा देवाच्या मुकुटाचे लघुस्वरूप दर्शवते. विठ्ठल हा वारकरी संप्रदायातील सर्वोच्च देव मानला जातो. मुकुटाचे हे चिन्ह त्याच्या सार्वभौमत्वाचे प्रतीक म्हणून ओळखले जाते.
गर्भगृहात मारुतीची काळ्या पाषाणातील पाच फूट तीन इंच उंचीची मोठी मूर्ती आहे. वीर मारुती स्वरूपातील या मूर्तीचे डोळे तेजस्वी आणि मोठे आहेत. मूर्तीच्या डाव्या हातात गदा आणि उजवा हात अभय मुद्रेत आहे. मारुतीची लांब शेपटी डोक्याच्यामागून वलयाकार पद्धतीने वरपर्यंत गेलेली दिसते. मूर्तीच्या मस्तकावर मुकुटासह नाजूक कलाकुसर आहे. या मूर्तीच्या मागे चांदीची नक्षीदार प्रभावळ आहे. पूर्वी ही मारुतीची मूर्ती शेंदूरचर्चित होती. परंतु २०२२ मध्ये या मूर्तीवरील ३५० वर्षांपासून साचलेले शेंदूराचे थर काढून त्यावर वज्रलेपन करण्यात आले. त्यामुळे येथे आता मूळ मूर्तीचे दर्शन होते. दाक्षिणात्य शैलीतील मंदिराच्या शिखरावर अनेक देवदेवतांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. या शिखरावर सर्वात वर एक कलश आहे तसेच त्याच्या खाली हनुमानाची मूर्ती दिसते.
चैत्र पौर्णिमेला हनुमान जयंतीचा उत्सव येथे मोठ्या उत्साहात साजरा होतो. या दिवशी पहाटे हनुमानाचा जन्मसोहळा होतो आणि अभिषेक केला जातो. श्रावण महिन्यात प्रत्येक शनिवारी येथे मारुतीची विशेष पूजा तसेच आरत्यांचे आयोजन केले जाते. या काळात मारुतीला तेल आणि शेंदूर अर्पण करण्यासाठी भाविकांच्या रांगा लागतात. तसेच गणेशोत्सवाच्या काळात व्याधीहर गणपतीला विशेष अलंकारांनी मढवून पूजा केली जाते.
