पांडवकालीन प्राचीन इतिहास लाभलेल्या कोंढणपूर येथील श्री तुकाई देवी मंदिराचा उल्लेख संत नामदेवांच्या सातशे वर्षांपूर्वीच्या गाथेत ‘कौंडण्यपुरी अंबिकाभुवन’ असा आढळतो. तुळजाभवानीची थोरली बहीण मानल्या जाणाऱ्या देवीचे हे स्थान एक अत्यंत जागृत शक्तीपीठ मानले जाते. पुणे जिल्ह्यातील हवेली तालुक्यातील निसर्गरम्य डोंगररांगांमध्ये वसलेल्या तीर्थक्षेत्राला महाराष्ट्र शासनाने तीर्थक्षेत्राचा ‘ब’ दर्जा देऊन सन्मानित केले आहे. मार्गशीर्ष पौर्णिमेपासून पौष पौर्णिमेपर्यंत चालणाऱ्या महिनाभराच्या मोठ्या जत्रेसाठी महाराष्ट्र व कर्नाटक राज्यातून लाखो भक्त कोंढणपुरात येतात.
कोंढणपूरच्या तुकाई देवी मंदिराला प्राचीन ऐतिहासिक वारसा लाभलेला आहे. स्थानिक परंपरांनुसार या मंदिराचे मूळ बांधकाम पांडवांनी त्यांच्या अज्ञातवासाच्या काळात केल्याचे सांगितले जाते. पौराणिक काळापासून चालत आलेल्या या परंपरेचे पुरावे सातशे वर्षांपूर्वीच्या संत साहित्यातही स्पष्टपणे दिसतात. संत नामदेवांच्या अभंगगाथेतील ‘श्रीसोपानदेवांची समाधी’ या भागात ‘इंद्रनीळ पर्वत पुरातन… कौंडण्यपुरीं अंबिकाभुवन…’ असा उल्लेख आढळतो. कोंढणपूर येथील तुकाई देवीच्या इतिहासाच्या संदर्भात हा महत्त्वाचा उल्लेख मानला जातो. या ओळींतील ‘कौंडण्यपुरी’ आणि ‘अंबिकाभुवन’ हे शब्द कोंढणपूरच्या देवीस्थानाशी जोडले जातात. ‘अंबिका’ हा शब्द देवीसाठी वापरला जात असल्यामुळे काही अभ्यासक आणि स्थानिक परंपरेनुसार हा उल्लेख कोंढणपूरशी संबंधित असावा, असे मानले जाते. कोंढणपूर हेच जुने ‘कौंडण्यपुरी’ असावे आणि येथील देवीस्थान ‘अंबिकाभुवन’ असावे अशी समजूत आहे. या उल्लेखामुळे या स्थानाची प्राचीनता आणि ऐतिहासिक महत्त्व सिद्ध होते.
मध्ययुगीन कालखंडात विशेषतः शिवशाहीमध्ये या मंदिराला राजकीय आणि लष्करीदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले होते. स्वराज्याचे प्रमुख आकर्षण असलेल्या सिंहगड किल्ल्याच्या अत्यंत जवळ हे मंदिर आहे. छत्रपती शिवाजी महाराज जेव्हा स्वराज्याच्या कामासाठी खेड-शिवापूर किंवा सिंहगडाच्या परिसरात वास्तव्यास असत, तेव्हा ते या मंदिरात दर्शनासाठी नियमितपणे येत असत. मंदिराच्या प्रवेशद्वाराबाहेर उभा असलेला महाराजांचा भव्य अश्वारूढ पुतळा या ऐतिहासिक संदर्भाची साक्ष देतो. यादव काळामध्ये या परिसरात अनेक धार्मिक वास्तूंची उभारणी झाली आणि तुकाई देवीचे हे मंदिर सुद्धा त्याच कालखंडातील स्थापत्य कलेचा एक उत्तम नमुना मानले जाते. मराठा साम्राज्य आणि त्यानंतरच्या पेशवाई काळातही या मंदिराला राजदरबाराकडून सन्मान मिळाला होता. अनेक ऐतिहासिक नोंदींमध्ये या परिसराचा उल्लेख लष्करी हालचालींच्या संदर्भात वारंवार येतो.
तुकाई देवी मंदिराबाबत पौराणिक आख्यायिका अशी की एकदा कैलास पर्वतावर भगवान शंकर रामनामाचा जप करत असताना माता पार्वतीने त्यांना श्रीरामांच्या श्रेष्ठतेबाबत प्रश्न विचारला होता. श्रीरामांची परीक्षा घेण्यासाठी पार्वतीने सीतेचे रूप धारण केले आणि ती सिंहगडाच्या उत्तर दिशेला असलेल्या सध्याच्या ‘रामकडा’ या दुर्गम भागात जाऊन बसली. सीतेचा शोध घेत श्रीराम जेव्हा या ठिकाणी पोहोचले, तेव्हा त्यांनी सीतेच्या रूपातील पार्वतीला तात्काळ ओळखून ‘तू का माता?’ असा आदरयुक्त प्रश्न विचारला होता. श्रीरामांच्या मुखातून निघालेल्या या शब्दांमुळेच देवीला ‘तुकाई’ हे नाव प्राप्त झाले आणि श्रीरामांच्या विनंतीवरून माता पार्वती याच परिसरात कायमस्वरूपी वास्तव्यास राहिली. भारतीय संस्कृती कोश खंड ४ मधील उल्लेखानुसार, ‘तुकाई’ हा शब्द ‘तुक्क’ या द्रविड शब्दापासून निर्माण झाला असून त्याचा अर्थ ‘शुक्र’ असा होतो. शुक्रवार हा देवीच्या उपासनेचा मुख्य वार असल्याने ही ‘शुक्रवारची देवी’ म्हणून सुद्धा प्रसिद्ध आहे. 
मंदिराशी संबंधित दुसरी आख्यायिका हीरुबाई कोंडे देशमुख या निस्सीम भक्त महिलेशी संबंधित आहे. हीरुबाई दररोज रामकड्यावरील गुहेत देवीच्या दर्शनाला जात असत. परंतु वार्धक्यामुळे त्यांना गडावर जाणे अशक्य झाले. तेव्हा देवीने त्यांच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन स्वतः डोंगरावरून खाली येण्याचा निर्णय घेतला. देवीने घातलेल्या अटीनुसार हीरुबाई पुढे चालत होत्या आणि देवी त्यांच्या मागे येत होती. परंतु सध्याच्या मंदिराच्या ठिकाणी हीरुबाईंनी मागे वळून पाहिल्यामुळे देवी येथेच गुप्त झाली आणि या जागेवर स्वयंभू मूर्ती प्रकट झाली. संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी सुद्धा या स्थानाला भेट दिली असल्याचे उल्लेख स्थानिक परंपरेत सांगितले जातात.
निसर्गसमृद्ध सह्याद्रीच्या उपरांगांनी वेढलेला कोंढणपूरचा हा परिसर अत्यंत शांत आहे. सिंहगड किल्ल्याच्या पायथ्याशी हे गाव वसलेले आहे. मंदिराकडे येणारा मुख्य मार्ग दगडी बांधणीचा आहे.
मंदिराच्या मुख्य परिसराबाहेर एक प्राचीन कुंड आहे व तेथे जाण्यासाठी काही पायऱ्या खाली उतरून जावे लागते. या कुंडात असलेल्या गोमुखातून २४ तास पाण्याचा प्रवाह वाहत असतो. हे पाणी थेट देवीच्या मूळ स्थानावरून म्हणजेच रामकड्यावरून येते, असे मानले जाते. या तीर्थातील पाण्यामध्ये औषधी गुणधर्म आहेत आणि त्यात स्नान केल्याने अनेक शारीरिक व्याधी आणि त्वचारोग बरे होतात, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.
हेमाडपंती स्थापत्य शैलीच्या या मंदिराचे बांधकाम काळ्या पाषाणातील आहे. मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वारावर नगारखाना आहे. या प्रवेशद्वारातून आत आल्यावर समोर दगडी दीपस्तंभ आहेत. येथून मंदिराच्या सभामंडपात प्रवेश होतो. कोल्हापूरच्या अंबाबाई मंदिराच्या रचनेशी साम्य असलेले हे मंदिर दगडी स्तंभांवर आधारलेले आहे व प्रत्येक स्तंभावर हत्ती, मोर, वेली आणि पौराणिक कथांची शिल्पे कोरलेली आहेत. सभामंडपाच्या मध्यभागी देवीचे वाहन असलेल्या सिंहाची मोठी दगडी मूर्ती आहे. 
गर्भगृहाच्या ललाटबिंबावर गणपतीची मूर्ती व द्वारशाखांवर कोरीव नक्षीकाम आहे. गर्भगृहातील एका सुंदर मखरात तुकाई देवीची मूर्ती आहे. विविध फुलांनी आणि दागिन्यांनी सजवलेली ही मूर्ती सुंदर भासते. मंदिराच्या बाहेरील भिंतींवरही विविध प्रकारची कलाकुसर आहे. गर्भगृहाच्या वर द्राविडी आणि नागर शैलीचा संगम असलेले उंच शिखर आहे. त्यावर विविध देवतांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. मंदिरात तुकाईमातेचे एक विशेष विश्रामगृह आहे. त्यामध्ये देवीच्या प्राचीन पादुका, ढाल, तलवार आणि इतर साहित्य जतन करून ठेवण्यात आलेले आहे.
मंदिरात वर्षभर विविध उत्सव साजरे केले जातात. त्यामध्ये पौष महिन्यात भरणारी जत्रा सर्वात महत्त्वाचा उत्सव असतो. संपूर्ण महिनाभर चालणाऱ्या या जत्रेसाठी पुणे जिल्ह्यासोबतच महाराष्ट्र आणि कर्नाटक राज्यातूनही लाखो भाविक येतात. मार्गशीर्ष पौर्णिमेपासून पौष पौर्णिमेपर्यंत चालणाऱ्या या उत्सवात विविध धार्मिक विधी, अभिषेक आणि पालखी सोहळ्यांचे आयोजन केले जाते. भाविकांच्या सोयीसाठी पुणे आणि पिंपरी चिंचवड महानगरपालिकेतर्फे या काळात विशेष बस सेवा चालवली जाते.
अश्विन महिन्यात येणारा नवरात्रोत्सव हा येथील दुसरा मोठा उत्सव असतो. या नऊ दिवसांत देवीला रोज वेगवेगळ्या अलंकारांनी आणि वस्त्रांनी सजवले जाते. नवरात्रीच्या काळात मंदिरात घटस्थापना केली जाते आणि नऊ दिवस प्रवचने, भजन आणि कीर्तनाचे कार्यक्रम येथे आयोजित केले जातात. शुक्रवारी देवीचा वार असल्याने दर आठवड्याला या दिवशी भाविकांची मोठी गर्दी असते. अनेक महिला देवीची ओटी भरण्यासाठी या ठिकाणी येतात. दसरा आणि दिवाळीच्या सणांनाही मंदिरावर आकर्षक विद्युत रोषणाई केली जाते. दररोज सकाळी सात ते सायंकाळी सात या वेळेत भाविकांना येथे दर्शन घेता येते.
