पुणे शहराच्या मध्यवर्ती भागात वसलेल्या बुधवार पेठेत तांबडी जोगेश्वरी देवीचे प्राचीन मंदिर आहे. ही देवी पुण्याची ग्रामदेवता म्हणून ओळखली जाते. सतराव्या शतकात स्वराज्याच्या स्थापनेच्या काळात या स्थानाला अनन्यसाधारण महत्त्व प्राप्त झाले. राजमाता जिजाऊंच्या मार्गदर्शनाखाली बाल शिवबांनी पुण्याच्या ओसाड भूमीवर याच मंदिराच्या साक्षीने सोन्याचा नांगर फिरवला होता. या ऐतिहासिक घटनेने पुण्याच्या पुनर्वसनाची आणि भाग्योदयाची खऱ्या अर्थाने मुहूर्तमेढ रोवली गेली. अठराव्या शतकात म्हणजेच पेशवे काळात या मंदिराला विशेष राजाश्रय मिळण्यासोबतच पेशव्यांनी मंदिराच्या व्यवस्थेसाठी आणि उत्सवांसाठी विशेष तरतुदी केल्या होत्या, अशा नोंदी पेशवे दफ्तरात आहेत.
पुण्याच्या गौरवशाली इतिहासाचे आणि आध्यात्मिक परंपरेचे केंद्र असलेले श्री तांबडी जोगेश्वरी मंदिर शहराच्या सांस्कृतिक जडणघडणीचा मुख्य आधारस्तंभ आहे. इ.स. १५४५ मध्ये त्र्यंबक बेंद्रे यांनी या प्राचीन आणि स्वयंभू मूर्तीभोवती एका छोट्या मंदिराची उभारणी केल्याचा ऐतिहासिक उल्लेख सापडतो. त्याकाळी अत्यंत साध्या स्वरूपात असलेले हे मंदिर लोकवस्तीपासून काहीसे दूर होते. तिथे घनदाट झाडी व शेते होती आणि जवळूनच आंबील ओढ्याचा नैसर्गिक प्रवाह वाहत असे. 
पुण्याच्या प्राचीन वस्तीच्या संरक्षणासाठी ग्रामदेवी म्हणून या पवित्र स्थानाकडे श्रद्धेने पाहिले जात असे.
छत्रपती शिवाजी महाराज आणि राजमाता जिजाबाई यांच्या पुण्यातील वास्तव्याने या मंदिराला एक ऐतिहासिक वलय प्राप्त झाले. इ.स. १६३० च्या सुमारास पुण्याचा विध्वंस झाल्यानंतर शहर पुन्हा वसवण्याचे पवित्र कार्य जिजाऊंच्या मार्गदर्शनाखाली हाती घेण्यात आले. पुण्याचा हा शाप दूर करण्यासाठी आणि स्वराज्याच्या नवनिर्माणाची मंगल सुरुवात करण्यासाठी शिवरायांनी याच जोगेश्वरी देवीच्या साक्षीने पुण्याच्या भूमीवर सोन्याचा नांगर फिरविला. जिजाऊंनी या मंदिराच्या जीर्णोद्धाराला आणि देखभालीला विशेष प्रोत्साहन दिले.
पेशवे काळात या मंदिराचे वैभव खऱ्या अर्थाने विस्तारले. पेशवे मूळचे कोकणातील श्रीवर्धनचे होते आणि त्यांची कुलदेवता योगेश्वरी होती. पुण्यात सत्ताकेंद्र स्थायित्व झाल्यामुळे त्यांनी याच तांबडी जोगेश्वरीला आपली कुलदेवता मानले. श्रीमंत माधवराव पेशवे कोणत्याही महत्त्वाच्या मोहिमेवर जाण्यापूर्वी देवीचे दर्शन घेऊन आशीर्वाद घेत असल्याचे उल्लेख पेशवे दफ्तरात सापडतात. या काळात बुधवार पेठेचा विस्तार करताना मंदिराच्या आसपासची स्मशानभूमी हलवून तिथे नवीन नागरी वस्ती वसविण्यात आली. 
पेशवे घराण्यातील आनंदीबाई आणि रमाबाई या स्त्रिया देवीची ओटी भरण्यासाठी व पूजेसाठी नियमाने येथे येत असत. ऐतिहासिक कागदपत्रांनुसार मुघल अमलदार हुसेनखान याच्या पत्रातही या मंदिराचा गौरवपूर्ण उल्लेख मिळतो. पेशवे काळात या देवस्थानाला जमिनी आणि वर्षासने मंजूर करण्यात आली होती.
एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात लोकमान्य टिळकांनी जेव्हा सार्वजनिक गणेशोत्सवाची मुहूर्तमेढ रोवली, तेव्हा या मंदिराला विशेष मान मिळाला. पुण्याचा मानाचा दुसरा गणपती म्हणून ‘तांबडी जोगेश्वरी सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळाची’ स्थापना झाली. ही परंपरा आजही तितक्याच उत्साहात आणि श्रद्धेने जपली जाते. आधुनिक काळात पुणे महानगरपालिकेने या मंदिराला पहिल्या श्रेणीतील वारसास्थळ म्हणून अधिकृतपणे घोषित केले आहे. 
बुधवार पेठेच्या अत्यंत गजबजलेल्या आणि व्यापारी भागात स्थित असलेल्या या मंदिरातील प्रथांमध्ये आजही कोणताही खंड पडलेला नाही. पुण्यातील घराघरांतील कोणत्याही मंगलकार्याची पहिली अक्षता आजही या देवीच्या चरणी अर्पण केली जाते.
बुधवार पेठेतील वर्दळीच्या रस्त्यावरील सुशोभित प्रवेशद्वारावर सुंदर महिरपी कमान आहे. त्या कमानीवर बाशिंगाचे सुबक कोरीव काम केलेले दिसते. प्रवेशद्वारातून आत आल्यावर मंदिराच्या मोकळ्या प्रांगणात प्रवेश होतो. या प्रांगणात मध्यभागी एक कारंजे आहे आणि बाजूलाच एका उंच चौथऱ्यावर तुळशी वृंदावन उभारलेले आहे. प्रांगणामध्ये मुख्य मंदिरासोबतच हनुमानाचे एक लहान मंदिरही आहे. त्यामध्ये वज्रपीठावर हनुमानाची शेंदूरचर्चित मूर्ती स्थापित आहे. सोबतच बाजूलाच गणपती आणि विष्णू-लक्ष्मीची देखील स्वतंत्र छोटी मंदिरे आहेत. विष्णू मंदिरामध्ये काळ्या पाषाणातील सुंदर मूर्ती आहे.
मुख्य मंदिराची बांधणी हेमाडपंती स्थापत्यशैलीची आहे आणि ती पूर्णपणे कोरीव व घडीव पाषाणात आहे. मंदिराच्या सभामंडपात प्रवेश करण्यासाठी तीन मुख्य प्रवेशद्वारे आहेत. चार भक्कम दगडी स्तंभांवर आधारलेल्या या सभामंडपाचे स्तंभ एकमेकांना महिरपी कमानींनी जोडलेले आहेत. स्तंभांवरील कोरीव काम पेशवेकालीन कलेचा आणि कौशल्याचा एक उत्तम नमुना आहे. सभामंडपाच्या मध्यभागी देवीचे वाहन असलेल्या सिंहाची पाषाणमूर्ती आहे. ही मूर्ती गर्भगृहाच्या अगदी समोर आहे. सभामंडपाच्या पुढे अंतराळ आहे आणि या स्थानावरून भाविकांना गर्भगृहातील देवीचे दर्शन घेता येते. येथील दगडी भिंतींवर आणि छतावर साध्या पण आकर्षक नक्षीकामाच्या रेषा पाहायला मिळतात.
गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर द्वारपालांची सुबक शिल्पे कोरलेली आहेत. आतमध्ये एका उंच वज्रपीठावर देवीची स्वयंभू मूर्ती विराजमान आहे. नैसर्गिक तांबड्या पाषाणात घडवलेल्या या मूर्तीमुळे देवीला ‘तांबडी जोगेश्वरी’ हे सार्थ नाव मिळाले आहे. देवीचे स्वरूप चतुर्भुज आहे. तिच्या वरच्या हातांत त्रिशूळ आणि डमरू आहेत व खालच्या हातांमध्ये कपाल आणि पानपात्र आहे. देवीचे रूप अत्यंत तेजस्वी आणि प्रसन्न आहे. देवीच्या पाठीमागे असलेल्या सुंदर सुवर्ण प्रभावळीवर सूर्य आणि चंद्राची नक्षी व मयूर तोरण कोरलेले आहे. गर्भगृहाच्या छतावरील मंदिराच्या घुमटाकार मुख्य शिखराच्या चारही बाजूंना लहान आकाराची शिखरे व त्यांवर सुबक कळस आहेत. मुख्य शिखराच्या शीर्षस्थानी एक विशाल आमलक व त्यावर सुवर्णकळस आहे. शिखरावरील कोरीव कामात विविध देवदेवतांच्या मूर्ती आणि वेलींची नक्षी कोरलेली दिसते.
तांबडी जोगेश्वरी मंदिरातील सांस्कृतिक परंपरा आणि पूजाविधी प्राचीन काळापासून अविरत सुरू आहेत. 
दररोज सकाळी आणि संध्याकाळी देवीची शास्त्रोक्त पद्धतीने षोडशोपचार पूजा आणि आरती केली जाते. मंगळवार आणि शुक्रवार हे देवीचे विशेष वार असल्यामुळे या दिवशी दर्शनासाठी भाविकांची मोठी गर्दी असते. पुण्यातील अनेक कुटुंबांची ही कुलस्वामिनी आहे. अनेकजण आपल्या घरातील लग्नाच्या निमंत्रण पत्रिका किंवा पहिली अक्षता देवीपुढे ठेवून देवीचे आशीर्वाद घेतात. मुंजीची भिक्षावळ आणि लग्नाची वरात देवीच्या दर्शनासाठी आणण्याची पद्धत आजही तितक्याच श्रद्धेने पाळली जाते.
मंदिरातील सर्वात मोठा उत्सव म्हणजे शारदीय नवरात्र होय. या नऊ दिवसांच्या काळात मंदिरात भक्तांचा मोठा उत्साह असतो. नवरात्रीमध्ये देवीची दररोज वेगवेगळ्या वाहनांवर आणि विविध स्वरूपात सजावट केली जाते. सोबतच मंदिरात जागरण, गोंधळ आणि नवचंडी होम यांसारख्या विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. भाविक देवीची ओटी भरण्यासाठी आणि सौभाग्य अलंकार अर्पण करण्यासाठी येथे गर्दी करतात. विजयादशमी म्हणजेच दसऱ्याच्या दिवशी देवीची मोठी पालखी मिरवणूक काढली जाते. ही पालखी परंपरा पेशवे काळापासून मोठ्या वैभवात साजरी केली जाते. हजारो पुणेकर या उत्सवात सहभागी होऊन ग्रामदेवीचा आशीर्वाद घेतात. सोबतच चैत्र नवरात्र आणि कोजागिरी पौर्णिमा देखील तितक्याच उत्साहाने साजरी होते.
