सूर्यनारायण मंदिर

बरबाडा, ता. मंठा, जि. जालना

जगभरात सूर्योपासनेची परंपरा प्राचीन काळापासून चालत आली आहे. भारतात विशेषतः हिंदू धर्मपरंपरेत सूर्योपासनेला स्वतंत्र आणि महत्त्वाचे स्थान लाभले आहे. आपल्या देशात सुमारे सातव्या शतकापासून सूर्यमंदिरांचा इतिहास लिखित स्वरूपात ज्ञात आहे. भारतात अनेक सूर्यमंदिरे प्रसिद्ध आहेत, त्यात ओडिशातील कोणार्क येथील सूर्यमंदिर जगप्रसिद्ध आहे. याशिवाय आठव्या शतकातील जम्मू-काश्मीरमधील मार्तंड सूर्यमंदिर आणि गुजरात मधील पुष्पावती नदीकाठावर वसलेले मोढेरा येथील सूर्यमंदिर विशेष प्रसिद्ध आहे. याच ऐतिहासिक परंपरेचा वारसा सांगणारे एक प्राचीन सूर्यमंदिर जालना जिल्ह्यातील मंठा तालुक्यातील बरबाडा या गावात वसलेले आहे. बरबाडा येथील या ऐतिहासिक सूर्यमंदिरात दर्शन घेतल्याने भाविकांना उत्तम आरोग्य, ऐश्वर्य आणि धनसंपदा लाभते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. ग्रामीण भागातील हे मंदिर भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे.

मंदिराच्या स्थापनेविषयी स्थानिक पातळीवर एक प्राचीन आख्यायिका प्रचलित आहे. प्राचीन काळी या परिसरात एका ब्रह्मराक्षसाचा वावर होता. त्याच्या त्रासामुळे परिसरातील ग्रामस्थ विविध प्रकारच्या शारीरिक व मानसिक व्याधींनी त्रस्त झाले होते. ही बाब जेव्हा संत महंत रामगिरी महाराज यांना समजली, तेव्हा त्यांनी या समस्येचे निवारण करण्याचे ठरवले. त्यांनी याच ठिकाणी आपली तपोभूमी निर्माण केली आणि ते तपस्येला बसले. रामगिरी महाराजांनी सलग बारा वर्षे कठोर तपश्चर्या करून तपोबल प्राप्त केले. आपल्या या तपोबलाने त्यांनी परिसराला त्रास देणाऱ्या त्या ब्रह्मराक्षसाचा पूर्णपणे नायनाट केला. भविष्यात या भागात पुन्हा कधीही अशा नकारात्मक शक्तींचा उपद्रव होऊ नये, या उद्देशाने त्यांनी या ठिकाणी सूर्यमंदिराची स्थापना केली.

हे मंदिर बरबाडा गावापासून काही अंतरावर निसर्गसमृद्ध परिसरात वसलेले आहे. मुख्य गावापासून मंदिरापर्यंत येण्यासाठी पक्क्या रस्त्याची सोय आहे. मंदिराच्या समोरील भागात झाडांच्या छायेत एक प्रशस्त वाहनतळ आहे. या वाहनतळाच्या परिसरात भाविकांना विश्रांतीसाठी आसने, स्वच्छतागृह आणि विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी एक खुले व्यासपीठ बांधलेले आहे. मुख्य मंदिराच्या संरक्षणासाठी चारही बाजूंनी तटबंदी आहे. या तटबंदीमध्ये एक दुमजली प्रवेशद्वार बांधण्यात आले आहे. या प्रवेशद्वाराच्या पहिल्या मजल्यावर नगारखाना आहे, तर प्रवेशद्वाराच्या दर्शनी भिंतीवर गणेशाचे शिल्प कोरलेले दिसते. प्रवेशद्वाराच्या छतावर घुमटाकार शिखर आहे. प्रवेशद्वारातून आत आल्यावर लागणाऱ्या प्रशस्त प्रांगणात प्राचीन वृक्ष आहेत. सूर्यनारायण मंदिराची रचना वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. हे मंदिर प्रामुख्याने गर्भगृह स्वरूपाचे आहे. संपूर्ण मंदिर जमिनीपासून सुमारे दोन फूट उंच अशा दगडी अधिष्ठानावर म्हणजेच चौथऱ्यावर आहे. मंदिरात प्रवेश करण्यासाठी चार पायऱ्या आहेत. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंच्या द्वारशाखांवर पानाफुलांचे कोरीव काम दिसते. या प्रवेशद्वाराच्या ललाटबिंबावर गणेशाची मूर्ती कोरलेली आहे आणि त्यावर महिरप तोरण दिसते. मंदिराच्या आत गर्भगृहात वज्रपीठावर भगवान सूर्यदेवाची मूर्ती प्रस्थापित आहे. ही मूर्ती चतुर्भुज स्वरूपातील आहे आणि ती सप्तअश्वरथावर आरूढ आहे. सूर्यदेवाची ही पाषाणमूर्ती वस्त्रे आणि अलंकारांनी शृंगारलेली असते. मंदिराच्या छताच्या चार कोनांवर ऋषींची शिल्पे कोरलेली आहेत. छताच्या मध्यभागावर गोलाकार आणि वरच्या बाजूला निमुळते होत गेलेले शिखर आहे. या शिखराच्या माथ्यावरील आमलकावर कळस आणि ध्वजपताका आहे.

मुख्य सूर्यमंदिराच्या बाजूलाच महादेवाचे छोटे मंदिर आहे. या मंदिरासमोर दगडी वज्रपीठावर काळ्या पाषाणातील नंदीची मूर्ती आहे. हे महादेव मंदिर प्रांगणाच्या जमिनीपेक्षा काहीशा उंचावर असल्यामुळे याच्या प्रवेशद्वाराला चार पायऱ्या आहेत. मंदिराच्या गर्भगृहात शिवपिंड स्थापित आहे. या शिवपिंडीवर जलधारेसाठी छताला तांब्याचे अभिषेक पात्र टांगले आहे. मंदिराच्या छतावर गोलाकार शिखर बांधलेले आहे. शिखराच्या आतील आणि खालील थरावर पद्मदल मंडळाचे म्हणजेच कमळाच्या पाकळ्यांचे कोरीव काम दिसते. शिखराच्या वरच्या भागावर आमलक आणि त्यावर कळस आहे.

महादेव मंदिराच्या मागच्या बाजूला महंत रामगिरी महाराज यांचे समाधी मंदिर आहे. या मंदिराची रचना सभामंडप आणि मुख्य गर्भगृह अशा दोन भागांत आहे. येथील सभामंडप खुल्या स्वरूपाचा आहे. सभामंडपाच्या तुलनेत गर्भगृहाचा भाग अधिक उंचावर असल्यामुळे तेथे येण्यासाठी पाच पायऱ्या आहेत. या पायऱ्यांच्या वर असलेल्या दगडी चौथऱ्यावर रामगिरी महाराजांच्या पादुका स्थापन केलेल्या आहेत. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या द्वारशाखांवर आणि ललाटपट्टीवर पानाफुलांची नक्षी कोरलेली आहे. गर्भगृहाच्या आत वज्रपीठावर महंत रामगिरी महाराज यांची ध्यानस्थ पाषाणमूर्ती प्रस्थापित आहे. गर्भगृहाच्या छतावर तीन थरांचे गोलाकार शिखर आहे. या शिखराच्या प्रत्येक थरामध्ये आठ देवकोष्टके आहेत. या एकूण चोवीस देवकोष्टकांमध्ये विविध देवी-देवतांच्या मूर्ती आहेत. शिखराच्या माथ्यावर एकावर एक दोन आमलक आणि त्यावर कळस आहे. समाधी मंदिराच्या बाजूलाच इतर दिवंगत महंतांची छोटी समाधी मंदिरे आहेत. तसेच येथे मंदिराचे स्वयंपाकघर, नियमित चालणारे अन्नछत्र, सेवेकरी व भाविकांची निवासस्थाने आणि इतर वास्तू आहेत.

बरबाडा येथील या सूर्यमंदिरात दरवर्षी मकर संक्रांत आणि रथसप्तमी हे दोन मुख्य वार्षिक उत्सव मोठ्या प्रमाणावर साजरे केले जातात. या उत्सवांच्या वेळी सुहासिनी आणि इतर भाविक दर्शनासाठी मंदिरात येतात. ते तीळ-गुळाचा नैवेद्य आणि मातीची पारंपरिक सुगडे सूर्यदेवाला अर्पण करतात. वर्षभरातील इतर सर्व प्रमुख हिंदू सण आणि उत्सवांच्या वेळीही भाविक या सूर्यनारायण मंदिरात दर्शनासाठी येतात. या मंदिरात भाविकांकडून अन्न वाटपाचे नवस बोलले जातात आणि हे नवस पूर्ण करण्यासाठी येथे नियमितपणे अन्नछत्र चालवले जाते. उत्सवाच्या दिवसांमध्ये अनेक भजनी मंडळे आणि कीर्तनकार मंदिरात भजन व कीर्तन सेवा सादर करतात. प्रत्येक रविवार, पौर्णिमा, अमावस्या आणि करिदिन या विशेष दिवशी मंदिरात दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांची संख्या अधिक असते. दररोज सकाळी सहा वाजल्यापासून रात्री आठ वाजेपर्यंत भाविकांना येथे दर्शन घेता येते.

उपयुक्त माहिती

  • मंठा येथून ७ किमी अंतरावर
  • जालना शहरापासून ६१ किमी अंतरावर
  • मंठा शहरापासून एसटीची सुविधा
  • खासगी वाहने मंदिराच्या वाहनतळापर्यंत येऊ शकतात
  • परिसरात निवास व न्याहारीची सुविधा आहे
  • संपर्क : मंदिर कार्यालय, मो. ०९७६९२४९३१८
Back To Home

मंदिरे