जालना शहरातील, जुना जालना परिसरातील आनंदवाडी येथे स्थित असलेल्या श्रीराम मंदिराला सुमारे १३० वर्षांची भक्ती परंपरा लाभलेली आहे. भारतातील बहुतांश मंदिरे ही विविध ऐतिहासिक किंवा धार्मिक कारणांमुळे उभारली गेली असली, तरी जालन्यातील या मंदिराची कथा अत्यंत आगळीवेगळी आहे. हे मंदिर चक्क काळभैरवाने प्रभू श्रीरामाला राहण्यासाठी दिलेले स्थान म्हणून सर्वदूर प्रसिद्ध आहे. थोर संत श्री ब्रह्मचैतन्य गोंदवलेकर महाराजांच्या प्रेरणेने इ.स. १८९५ मध्ये स्थापन झालेले हे मंदिर रामदासी संप्रदायाचा अमूल्य वारसा जपणारे श्रद्धास्थान आहे.
जालना शहराचा इतिहास अत्यंत प्राचीन आणि वैविध्यपूर्ण आहे. हे ऐतिहासिक शहर प्रामुख्याने कुंडलिका नदीच्या काठावर वसलेले आहे. प्राचीन दस्तऐवज आणि लोकपरंपरेनुसार या शहराचे मूळ नाव ‘जनकपूर’ असे होते. हे नाव रामायणातील सीता मातेचे पिता राजा जनक यांच्याशी संबंधित असल्याचे मानले जाते. या संपूर्ण प्रदेशाचा संबंध प्रभू रामचंद्र आणि सीता माता यांच्या वनवासातील वास्तव्याशी देखील जोडला जातो. काही स्थानिक कथांनुसार सीता मातांनी आपल्या वनवास काळात या परिसरात वास्तव्य केले होते. मध्ययुगीन कालखंडात या शहराचे नाव बदलून ‘जालना’ झाले.
या नामांतराच्या संदर्भात इतिहासकारांमध्ये विविध मते आढळतात. एका मतानुसार या शहराची स्थापना किंवा विकास एका श्रीमंत व व्यवसायाने विणकर असलेल्या मुस्लिम व्यापाऱ्याने केला होता. विणकराला उर्दू किंवा फारसी भाषेत ‘जुलाहा’ असे म्हटले जाते आणि या व्यवसायावरूनच शहराला जालना हे नाव मिळाले असावे.
दुसऱ्या एका संदर्भानुसार या शहराचे नाव जानुल्ला शाह बाबा यांच्या नावावरून पडले असल्याचे सांगितले जाते. ऐतिहासिक दृष्टिकोनातून जालना हे नेहमीच एक महत्त्वाचे व्यापारी केंद्र राहिले आहे. मुघल सम्राट अकबर याच्या काळात हे शहर मुघल साम्राज्याचा भाग होते. अकबराने आपले नवरत्न अबुल फजल याला हे शहर जहागीर म्हणून दिले होते. औरंगजेबाच्या काळात येथे लष्करी आणि नागरी सुविधांमध्ये मोठी वाढ करण्यात आली. इ.स. १७२५ मध्ये काबील खान याने निजाम-उल-मुल्कच्या आदेशानुसार येथे जालना किल्ला म्हणजेच ‘मस्तगड’ बांधला. इ.स. १८०३ मध्ये इंग्रज आणि मराठे यांच्यात झालेले ऐतिहासिक ‘असाईचे युद्ध’ याच जिल्ह्याचा भाग असलेल्या भोकरदन तालुक्यातील असाई या गावी झाले होते. आनंदवाडी हा परिसर जुन्या जालन्यात येतो. ‘आनंदवाडी’ या नावाचा अर्थ सुखाची किंवा आनंदाची वस्ती असा होतो. हे ठिकाण रेल्वे स्थानकाच्या अगदी जवळ स्थित आहे.
या मंदिराबाबत आख्यायिका अशी की येथे सुमारे साडेतीनशे ते चारशे वर्षांपूर्वीपासून भैरोबा म्हणजेच कालभैरवनाथाचे स्थान होते. त्यावेळी हा संपूर्ण भाग घनदाट अरण्याने वेढलेला होता. या अरण्यमय भागामुळे येथे कोणतेही भाविक अथवा पुजारी फिरकत नसत. इ.स. १८९५ मध्ये या ठिकाणी एक चमत्कारिक घटना घडली. श्री ब्रह्मचैतन्य गोंदवलेकर महाराजांचे परम शिष्य सद्गुरू आनंदसागर महाराज हे या निर्जन मंदिरात आले. आनंदसागर महाराजांनी आपल्या गुरूंनी दिलेले श्रीराम पंचायतन या मंदिरात आणले होते. ते पंचायतन त्यांनी भैरवनाथाच्या मंदिरात ठेवले आणि स्वतः भिक्षाटनासाठी गावात निघून गेले. जेव्हा ते भिक्षा मागून मंदिरात परत आले, तेव्हा त्यांना एक विलक्षण दृश्य पाहायला मिळाले. गर्भगृहातील मुख्य वज्रपीठावर श्रीरामाचे पंचायतन आपोआप स्थापित झाले होते आणि त्या जागी पूर्वी असलेले कालभैरवनाथ मंदिराच्या बाहेर जाऊन बसले होते. आनंदसागर महाराजांनी आपल्या पुण्य प्रभावाने आणि आध्यात्मिक शक्तीने कालभैरवनाथाशी संवाद साधला. या संवादादरम्यान कालभैरवनाथाने गर्भगृहात श्रीरामाचीच स्थापना करावी, असा कौल दिला. या दैवी दृष्टांतामुळे त्याच वर्षी म्हणजेच इ.स. १८९५ मध्ये सद्गुरू श्री ब्रह्मचैतन्य गोंदवलेकर महाराजांच्या शुभहस्ते येथे विधिपूर्वक श्रीरामाची स्थापना करण्यात आली. 
अशा प्रकारे कालभैरवाने स्वतःची जागा प्रभू श्रीरामाला दिली आणि स्वतः बाहेर जाऊन बसले, असे सांगितले जाते. आनंदसागर महाराजांनंतर या गादीवर गुरु-शिष्य परंपरेनुसार महंत म्हणून रामानंद महाराज आणि त्यानंतर प्रल्हाद महाराज यांनी मंदिराची धुरा सांभाळली.
हे मंदिर शहराच्या जुना जालना परिसरात आहे. मंदिराच्या समोरील भागात वाहने उभी करण्यासाठी एक प्रशस्त वाहनतळ आहे. मंदिराभोवती असलेल्या तटबंदीमधील प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या मोठ्या प्रांगणात प्रवेश होतो. या प्रांगणाचा मोठा भाग सुंदर अशा हरित उद्यानाने व्यापलेला आहे. तर उर्वरित भागात पेव्हर ब्लॉक बसवण्यात आले आहेत. या प्रांगणामध्येच एक ‘रामकुंड’ नावाचा तलाव आहे आणि या तलावाच्याच एका कोपऱ्यात पाण्याचा मुख्य स्त्रोत असलेली विहीर बांधलेली आहे. पूर्वीच्या काळी आनंदीस्वामी महाराज, आनंदसागर महाराज, रामानंद महाराज आणि रामाभाऊ महाराज हे सत्पुरुष या प्रांगणात ज्या ज्या ठिकाणी ध्यानासाठी बसत असत, त्या पवित्र जागांची स्मृती म्हणून त्या ठिकाणी सुंदर तुलसी वृंदावने निर्माण करण्यात आली आहेत.
सभामंडप आणि गर्भगृह अशी या मंदिराची संरचना आहे. सभामंडप हा प्रांगणाच्या जमिनीपेक्षा काहीसा उंचावर आहे. या सभामंडपाच्या मुख्य प्रवेशद्वारासमोर वर चढण्यासाठी चार पायऱ्या आहेत. या पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूंना दोन मोठे दगडी चौथरे बांधलेले आहेत आणि त्यांवर गजराज शिल्पे बसवलेली आहेत.
सभामंडपाच्या मुख्य प्रवेशद्वाराच्या द्वारशाखांवर उभ्या धारेची नक्षी आणि ललाटबिंबावर गणपतीचे सुंदर शिल्प कोरलेले आहे. या बंदिस्त सभामंडपाला हवेचा आणि प्रकाशाचा प्रवाह योग्य राहण्यासाठी ठिकठिकाणी खिडक्या आहेत. सभामंडपाच्या उजव्या बाजूला तीन आणि डाव्या बाजूला तीन स्वतंत्र दरवाजे आहेत. मुख्य प्रवेशद्वारासह सभामंडपाला एकूण सात दरवाजे आहेत. सभामंडपामध्ये भाविकांसाठी आसन व्यवस्था आहे. या सभामंडपामध्ये एकमेकांना अर्धचंद्राकार कमानीने जोडलेले एकूण सोळा गोलाकार स्तंभ आहेत. हे सर्व स्तंभ खाली चौकोनी आकाराच्या स्तंभपादावर उभे आहेत. या सभामंडपामध्ये सद्गुरू आनंदसागर महाराजांचा एक स्वतंत्र ध्यान कक्ष देखील बनवलेला आहे. सभामंडपात गर्भगृहाच्या दर्शनी भिंतीवर म्हणजेच मुख्य प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना आनंदसागर महाराज, श्री ब्रह्मचैतन्य गोंदवलेकर महाराज, रामानंद महाराज आणि प्रल्हाद महाराज या थोर संतांच्या सुंदर तसबिरी लावलेल्या आहेत.
सभामंडपाच्या जमिनीपेक्षा मंदिराचे गर्भगृह आणखी काहीसे उंचावर आहे. या गर्भगृहात प्रवेश करण्यासाठी पाच पायऱ्या आहेत.
गर्भगृहात वज्रपीठावर लहान स्तंभिका आणि घुमटाकार छताचे नक्षीदार मखर आहे. त्यात चांदीच्या आसनावर प्रभू श्रीराम, लक्ष्मण आणि सीता माता यांच्या शुभ्र संगमरवरी मूर्ती विराजमान आहेत. प्रभू श्रीरामाची मुख्य मूर्ती व्यासपीठाच्या मध्यभागी स्थापित आहे. श्रीरामांनी येथे स्थानक म्हणजेच उभी मुद्रा धारण केलेली आहे आणि त्यांच्या मुखावर सौम्य तसेच प्रसन्न हास्य आहे. श्रीरामांच्या उजव्या हातात बाण व डाव्या हातात धनुष्य आहे. श्रीरामांच्या उजव्या बाजूला बंधू लक्ष्मणाची मूर्ती स्थापित आहे. त्यांचे स्वरूपही हुबेहूब श्रीरामांसारखेच स्थानक मुद्रेतील आहे. श्रीरामांच्या डावीकडे सीता माता यांची मूर्ती विराजमान आहे. श्री ब्रह्मचैतन्य गोंदवलेकर महाराजांच्या काळात या मूर्तींना विशेष धार्मिक विधी करून संस्कारित करण्यात आले होते. स्थानिक भाविकांच्या श्रद्धेनुसार, या मूर्तींच्या डोळ्यांतून प्रत्यक्ष अश्रू वाहिल्याच्या काही चमत्कारिक कथा देखील या परिसरात प्रचलित आहेत. या मुख्य मूर्तींच्या अगदी समोर म्हणजेच त्यांच्या चरणाशी प्रभू श्रीरामांचे निस्सीम भक्त हनुमानाची एक लहान पाषाणाची मूर्ती आहे. मुख्य वज्रपीठावर खाली तांब्याच्या धातूपासून बनवलेले श्रीरामपंचायतन देखील स्थापित केलेले आहे आणि त्याच्या दोन्ही बाजूंना पितळी धातूचे दोन छोटे गजराज म्हणजेच हत्ती ठेवलेले आहेत. गर्भगृहाच्या आतल्या बाजूला घुमटाकार छत असून या छताच्या पहिल्या दोन थरांमध्ये रिक्त देवकोष्टके आहेत, तर सर्वात वरच्या थरामध्ये चक्राची सुंदर नक्षी कोरलेली आहे.
मंदिराच्या छतावर प्रवेशद्वाराकडील बाजूला एक नगारखाना आहे. गर्भगृहाच्या छतावर पाच थरांचे भव्य गोलाकार मुख्य शिखर उभारलेले आहे. या शिखराच्या प्रत्येक थरामध्ये सुंदर देवकोष्टके असून त्यांत अनेक देवी-देवतांच्या आकर्षक मूर्ती बसवलेल्या आहेत. या प्रत्येक देवकोष्टकांवर लघु शिखरे देखील तयार केलेली आहेत. मुख्य शिखराच्या सर्वात वरच्या शीर्षभागावर गोलाकार आमलक आणि सोनेरी कळस आहे. या मुख्य मंदिराच्या अगदी समोर प्रांगणामध्ये भगवान मारुतीचे एक लहान आणि स्वतंत्र मंदिर आहे. याशिवाय प्रांगणामध्ये असलेल्या भक्तनिवासाच्या इमारतीच्या भिंतीला लागूनच कालभैरवनाथाची एक लहानशी देवळी आहे. या देवळीतील वज्रपीठावर कालभैरवनाथाची शेंदूर लावलेली पुरातन पाषाण मूर्ती स्थापित आहे. हीच ती कालभैरवनाथाची मुख्य मूर्ती आहे, जी इतिहासकाळात मुख्य मंदिरात स्थापित होती आणि प्रभू श्रीरामाच्या आगमनानंतर त्यांनी स्वतःची जागा रामाला देऊन स्वतः बाहेर येण्यास पसंती दिली होती.
भाविकां आणि यात्रेकरूंच्या सुविधेसाठी मंदिर प्रशासनाने परिसरात काही वास्तूंची उभारणी केली आहे. या विस्तीर्ण प्रांगणामध्ये बाहेरगावाहून दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांची राहण्याची सोय व्हावी म्हणून भक्तनिवासाची एक मोठी इमारत बांधण्यात आलेली आहे. या इमारतीला लागून प्रशस्त भोजनकक्ष तयार करण्यात आलेला आहे. उत्सव काळामध्ये येथे येथे येणाऱ्या हजारो भाविकांसाठी मोठ्या प्रमाणावर पंगत भोजनाचे आयोजन केले जाते. या मंदिरात श्री ब्रह्मचैतन्य गोंदवलेकर महाराजांच्या शिकवणीनुसार अन्नदानाला सर्वोच्च महत्त्व दिले जाते, त्यामुळे येथे नियमितपणे महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. या भोजनकक्षाच्या शेजारीच महाप्रसादाचे अन्नधान्य सुरक्षित ठेवण्यासाठी एक मोठा साठवण कक्ष म्हणजेच कोठार असून त्याच्या बाजूलाच स्वयंपाकासाठी सर्व सोयींनी युक्त असे एक मोठे स्वयंपाकघर बांधलेले आहे.
भक्तीची अखंड परंपरा हे या स्थानाचे प्रमुख वैशिष्ट्य मानले जाते. श्री ब्रह्मचैतन्य गोंदवलेकर महाराजांनी दिलेला “श्री राम जय राम जय जय राम” हा तेरा अक्षरी महामंत्र येथे येणारे पुजारी आणि भाविक सतत जपत असतात. 
मंदिरात अखंड नामजपाचे विविध कार्यक्रम आयोजित केले जातात. दररोज पहाटेच्या वेळी काकडा आरती आणि रात्रीच्या वेळी शेजारती केली जाते. मंदिरातील हे सर्व दैनंदिन धार्मिक विधी गोंदवलेकर महाराजांनी स्वतः घालून दिलेल्या नियमांनुसारच अत्यंत काटेकोरपणे पार पाडले जातात.
वर्षभरातील सर्व सणांमध्ये रामनवमी हा या मंदिराचा सर्वात मोठा मुख्य वार्षिक उत्सव मानला जातो. हा रामनवमी उत्सव चैत्र शुद्ध प्रतिपदेपासून म्हणजेच गुढीपाडव्यापासून ते चैत्र शुद्ध नवमीपर्यंत अशा एकूण नऊ दिवसांच्या काळात अत्यंत उत्साहात साजरा केला जातो. या नऊ दिवसांच्या कालावधीत मंदिरात सलग भजन, कीर्तन, प्रवचन आणि सात दिवसांची भव्य रामकथा व हरिनाम सप्ताह आयोजित केला जातो.
रामनवमीच्या मुख्य दिवशी दुपारी ठीक १२ वाजता प्रभू श्रीरामाचा जन्मोत्सव अत्यंत भक्तिमय वातावरणात आणि मोठ्या थाटामाटात साजरा केला जातो. या उत्सवाचा एक अत्यंत महत्त्वाचा भाग म्हणजे पालखी सोहळा होय.
या दिवशी श्रीरामाच्या मूर्तीची किंवा प्रतिमेची सुंदर पालखी सजवून ती संपूर्ण आनंदवाडी परिसरातून वाजतगाजत काढली जाते. याशिवाय दसरा, दिवाळी, संपूर्ण श्रावण मास, पुरुषोत्तम मास म्हणजेच अधिक मास, आषाढी एकादशी, कार्तिकी एकादशी आणि समर्थ रामदास स्वामींची पुण्यतिथी असणारी दासनवमी हे सर्व सणही येथे उत्साहात साजरे केले जातात.
दररोज सकाळी सहा वाजल्यापासून दुपारी साडेबारा व सायंकाळी चार वाजल्यापासून रात्री साडेनऊ वाजेपर्यंत भाविकांना येथे दर्शन घेता येते.
