सोपीनाथ वा सुपीनाथ महाराज हे नागांचे नाथ मानले जातात. मळसूर येथील मंदिरात त्यांचे स्वयंभू स्थान आहे. पंचक्रोशीतील २५ पेक्षा अधिक गावांचे कुलदैवत असलेल्या सोपीनाथ महाराजांची पूजा येथे नागदेवतेच्या स्वरूपात केली जाते. या पुरातन मंदिरात यात्रेच्या वेळी देवाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी तप्त जळत्या निखाऱ्यावरून चालण्याची शेकडो वर्षांपासूनची प्रथा आहे. निखाऱ्यांवरून चालताना देवाला घातलेले साकडे पूर्ण होते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. या सोहळ्याला उपस्थित राहण्यासाठी अकोल्यासह मुंबई, पुणे, नागपूरसारख्या महानगरांतूनही असंख्य भाविक येतात.
मळसूर हे सोपीनाथ महाराजांचे एक मुख्य ठाणे मानले जाते. ‘सेंट्रल प्रॉव्हिन्सेस अंड बेरार डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स – अकोला डिस्ट्रिक्ट, व्हॉल्यूम ए’ (१९१०) मध्ये येथील मंदिराची व त्यातील उत्सवांची माहिती देण्यात आली आहे. त्यावरून ११५ वर्षांपूर्वी सोपीनाथ महाराजांना सुपोबा या नावाने संबोधले जात असे. सुपोबा हा महादेवाचा अंश मानला जातो. महादेवाच्या गळ्यात नाग असतो, त्या प्रमाणेच या मंदिरात सर्पमूर्ती आहेत. सर्पदंश झालेल्या व्यक्तीला या मंदिरात आणल्यास ती बरी होते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. गॅझेटियरमधील माहितीनुसार, येथे शिवरात्रीच्या १५ दिवस आधी दांडी पूनव उत्सव साजरा केला जातो. या उत्सवाच्या काळात १९०८ साली पाच जोडपी येथे निखाऱ्यावरून चालत गेल्याची नोंदही या गॅझेटियरमध्ये करण्यात आली आहे.
अकोला तालुक्यात सोपीनाथ महाराज तथा सुपोबाची अनेक स्थाने आहे. त्यांतील मळसूर हे देवाचे मुख्य स्थान असल्याचे सांगण्यात येते. हे स्थान येथे केव्हापासून आहे, याबाबतचा इतिहास अनुपलब्ध आहे. मात्र शेकडो वर्षांपासून येथे सोपीनाथ महाराजांचे अस्तित्व असल्याचे सांगण्यात येते. काही वर्षांपूर्वी या मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्यात आला.
गावात बस थांब्यानजीकच असलेल्या या मंदिराचा परिसर शांत व प्रसन्न आहे. मंदिराच्या कमानीपासून काही अंतरावर हे मंदिर आहे. परिसरात फुले, प्रसादाची विक्री करणारी अनेक दुकाने आहेत. 
मंदिराला चारही बाजूंनी मोठी आवारभिंत आहे. आवारभिंतीत असलेल्या प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या प्रांगणात प्रवेश होतो. या प्रांगणात अनेक झाडे असून येथे भाविकांना बसण्यासाठी सिमेंटच्या बाकांची सुविधा आहे. प्रांगणात मंदिरासमोर एका मोठ्या चौथऱ्यावर दीपस्तंभ आहे. या दीपस्तंभासमोरच यात्रेदरम्यान निखाऱ्यांवरून चालण्यासाठीची जागा आहे. सभामंडप, अंतराळ व गर्भगृह अशी या मंदिराची संरचना आहे. अर्धखुल्या स्वरूपाच्या सभामंडपात एका उंच बाकावर पंचधातूच्या तीन नागांच्या मूर्ती आहेत. सभामंडपातून पाच पायऱ्या चढून उंचावर असलेल्या अंतराळात प्रवेश होतो. बंदिस्त अंतराळाच्या समोरच्या बाजूस गर्भगृह आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या ललाटबिंबावर गणेशाची मूर्ती आहे. गर्भगृहात सोपीनाथ महाराजांचे स्वयंभू स्थान आहे. त्याला शेंदूर लावण्यात आलेला आहे. मागील बाजूस आसरा माता विराजमान आहे.
या मंदिरावर आकाराने लहान लहान होणारे तीन चौकोनी स्तर असून त्यावर घुमटाकार शिखर आहे. शिखरावर द्विस्तरीय आमलक व कळस आहे. शिखरावरील देवकोष्टकांमध्ये देव-देवतांच्या मूर्ती आहेत. मंदिराच्या आतील भागात असलेल्या अरुंद आकाराच्या उंच पायऱ्या चढून शिखर असलेल्या भागात येता येते. प्रांगणात डाव्या बाजूला असलेल्या भक्तनिवासात भाविकांच्या निवासाची सोय करण्यात येते. मंदिराच्या उजव्या बाजूला असलेल्या औदुंबराच्या वृक्षानजीक सप्तर्षींचे स्थान व प्राचीन शिवलिंग आहे.
या मंदिरात नागपंचमीसह विविध सण-उत्सव साजरे केले जातात. माघ महिन्यात रथसप्तमीनंतर येणाऱ्या पहिल्या सोमवारी देवाचे लग्न लागते. त्याआधी नऊ दिवस भाविक देवाचे उपवास करतात. लग्नाच्या दिवशी उपवासाची सांगता केली जाते. लग्न लागल्यानंतर मंदिरासमोरील जागेत खड्डा करून त्यात लाकडे जाळली जातात. त्यातून तयार झालेल्या निखाऱ्यांची विधिवत पूजा केली जाते. त्यानंतर अनेक विवाहित दाम्पत्ये या निखाऱ्यांवरून चालत देवाकडे सुखी जीवनासाठी साकडे घालतात. अनेक वर्षांपूर्वी गावातील देवकाते कुळातील एक मुलगी येथील काळे कुटुंबात दिली होती. या दाम्पत्याला काही कारणांमुळे ही अग्निपरीक्षा द्यावी लागली होती. तेव्हापासून ही परंपरा सुरू झाली, असे सांगण्यात येते. आजही देवकाते कुटुंबाकडून देवासाठी तेल आल्यानंतरच हा विवाहसोहळा पार पडतो. या सोहळ्याला हजारो भाविक उपस्थिती लावतात. या सोहळ्यानंतर सलग पाच सोमवारी येथे सोपीनाथ महाराजांची यात्रा असते. या यात्रेदरम्यानही परिसर भाविकांच्या गर्दीने फुलून जातो. या सोहळ्यानंतर पंचक्रोशीतील अनेक गावांमध्ये लग्नसराईला सुरूवात केली जाते.
