पुणे शहरातील पाषाण येथे राम नदीच्या काठी असलेल्या सोमेश्वर मंदिराला सुमारे नऊशे वर्षांचा प्राचीन इतिहास लाभला आहे. यादवकालीन पायाभरणी असलेल्या या मंदिराचा १७व्या शतकात राजमाता जिजाऊंनी जीर्णोद्धार केल्याची नोंद सापडते. बालपणी छत्रपती शिवाजी महाराज मातोश्रींसह येथे दर्शनासाठी येत असत. पेशवे काळातही या मंदिराला वैभवाचे दिवस प्राप्त झाले. नानासाहेब पेशव्यांनी या वास्तूची विशेष निगा राखल्यामुळे हे मंदिर धार्मिक महत्त्वासोबतच ऐतिहासिक संपन्नतेचे प्रतीक ठरले आहे.
ऐतिहासिक नोंदींनुसार, छत्रपती शिवाजी महाराज लहानपणी पुण्यातील लाल महालात वास्तव्यास असताना या सोमेश्वर मंदिरात दर्शनासाठी येत असत. राजमाता जिजाऊ माँसाहेब यांची या स्थानावर नितांत श्रद्धा होती. त्यांनी १६४० ते १६६० या कालखंडात मंदिराचा मोठा जीर्णोद्धार करून घेतला. या कार्यामुळे संपूर्ण परिसराला ‘जिजापूर पेठ’ असे नाव मिळाले. शिवाजी महाराजांच्या मंत्रिमंडळातील मंत्री हनुमंते यांचा या मंदिराच्या उभारणीत मोलाचा वाटा होता. त्यांची समाधी आजही मंदिर परिसरात पाहायला मिळते. जिजाऊंच्या वास्तव्यामुळे या मंदिराला स्वराज्याच्या इतिहासाचा एक महत्त्वाचा साक्षीदार मानले जाते. मराठा साम्राज्याच्या उदयकाळातील अनेक स्मृती या मंदिराशी जोडलेल्या आहेत.
पेशवे कालखंडात या मंदिराचे वैभव अधिकच विस्तारले. पेशव्यांचे आध्यात्मिक गुरू शिवरामभट चित्राव स्वामी यांना मंदिर परिसरात सुवर्णमुद्रांचा खजिना सापडला होता. त्यांनी हा खजिना स्वतःकडे न ठेवता नानासाहेब पेशवे यांच्याकडे सुपूर्द केला. नानासाहेबांनी याच धनाचा वापर मंदिराच्या देखभालीसाठी आणि दुरुस्तीसाठी केला. मुघल सरदार शाहिस्तेखानाने देखील या मंदिराच्या सभामंडपासाठी निधी दिला होता. या काळात मंदिराची ख्याती दूरवर पसरली होती. नानासाहेब पेशवे आणि चित्राव स्वामी यांच्या समाधी आजही येथे पाहायला मिळतात. पेशवे काळात हे मंदिर सामाजिक न्यायाचे देखील प्रमुख केंद्र होते. लोक आपापसातील तंटे सोडवण्यासाठी या पवित्र स्थानी येत असत. पेशव्यांच्या राजवटीत या मंदिराला मोठा राजाश्रय लाभला.
सन १८३० मध्ये नारायणराव नातू यांनी मंदिराचा जीर्णोद्धार केल्याची नोंद आहे. त्यानंतर १८८४ मध्ये पुणेकर नागरिकांनी लोकवर्गणी जमा करून मंदिराची दुरुस्ती केली. याच काळात मंदिरात संगमरवरी खांब तसेच नवीन वास्तूंचा समावेश झाला. पुणे महानगरपालिकेने या मंदिराला दुसऱ्या श्रेणीच्या सांस्कृतिक वारसा स्थळाचा दर्जा दिला आहे. मंदिराच्या परिसरात काही वर्षांपूर्वी उभारलेले ‘ग्रामसंस्कृती उद्यान’ आणि १२ ज्योतिर्लिंगांच्या प्रतिकृतींचे प्रदर्शन केंद्रामुळे भाविकांसोबतच येथे पर्यटकांचीही वर्दळ असते.
मंदिराच्या सभोवताली भक्कम दगडी तटबंदी असलेली ही वास्तुरचना एखाद्या मजबूत किल्ल्यासारखी दिसते. या तटबंदीमध्ये सुमारे बारा फूट उंचीचे आणि मजबूत लाकडी झडपांचे मुख्य प्रवेशद्वार आहे. तटबंदीमध्ये पूर्व, दक्षिण आणि उत्तर अशा तीन दिशांना प्रवेशद्वारे आहेत. तसेच प्रवेशद्वाराच्या आत दोन्ही बाजूंना पहारेकऱ्यांसाठी स्वतंत्र कक्ष बांधलेले आहेत. प्रांगणात तटबंदीला लागून सेवेकऱ्यांच्या निवासासाठी खोल्या आणि प्राचीन कागदपत्रांचे प्रदर्शन केंद्र आहे. उत्तरेकडे असलेल्या यज्ञमंडपासह या संपूर्ण परिसराची मांडणी अत्यंत शिस्तबद्ध पद्धतीने केलेली दिसते.
मुख्य प्रवेशद्वारातून आत शिरल्यावर प्रांगणात प्रवेश होतो. मंदिराच्या समोर काळ्या दगडात घडवलेली सुमारे ४० फूट उंचीची भव्य दीपमाळ आहे. या दीपमाळेच्या पायथ्याशी असलेल्या मखरात गणपतीची शेंदूरचर्चित मूर्ती आहे. तसेच या दीपमाळेच्या आत वर जाण्यासाठी जिना आहे. दीपमाळेच्या उजव्या बाजूला कालभैरव-भैरवीचे आणि डावीकडे गणपतीचे स्वतंत्र संगमरवरी मंदिर आहे. या छोट्या मंदिरांवरील घुमटाकार शिखरांवर कळस बसवलेले आहेत. 
येथून जवळच असलेल्या मारुती मंदिरात वीर मारुतीची मोठी मूर्ती आहे. या मारुती मंदिरासमोर एक प्राचीन वीरगळ स्तंभ आहे.
सुमारे दोन फूट उंच चौथऱ्यावर बांधलेल्या या मंदिरात सभामंडप, अंतराळ व गर्भगृह अशी संरचना आहे. येथील सभामंडपाला तीन बाजूंनी मुक्त दरवाजे आहेत. याचे घुमटाकार छत भक्कम भिंतींच्या आधारावर तोललेले असून छताच्या आतील बाजूला आठ दिशांना अष्टदिग्पालांची रंगीत चित्रे काढलेली आहेत. वितानावर मयूर युगुलांचे कोरीव काम आणि रंगकाम केलेले आहे. सभामंडप मध्यभागी असलेल्या चौथऱ्यावर अखंड पाषाणातील नंदीची मूर्ती आहे. अंतराळाच्या प्रवेशद्वाराच्या बाजूला असलेल्या देवकोष्टकात गणेशाची मूर्ती आहे.
अंतराळात जमिनीवर कासवाची मूर्ती तसेच उजव्या कोपऱ्यात एक स्वतंत्र शिवपिंडी स्थापित आहे. छतावर टांगलेल्या अभिषेक पात्राद्वारे या पिंडीवर जलधारा धरली जाते. येथून काहीसे खोल असलेल्या गर्भगृहात प्रवेश होतो. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या शाखांवर पानाफुलांची आणि केळीच्या वृक्षांची नाजूक नक्षी कोरलेली असून ललाटबिंबावर गणपतीचे शिल्प आहे. गर्भगृहात मध्यभागी स्वयंभू सोमेश्वर महादेवाचे शिवलिंग आहे. त्यावर पितळी अभिषेक पात्र टांगलेले असते. मागील भिंतीत गणेशाची शेंदूरचर्चित मूर्ती आहे.
मंदिराच्या सभामंडपाच्या छतावरील स्तंभाकार चार लहान शिखरांवर आमलक व कलश बसवलेले आहेत. मुख्य गर्भगृहावर प्राचीन शैलीतील नक्षीकाम केलेले एक मोठे घुमटाकार शिखर आहे. त्याच्या शीर्षस्थानी आमलक व कळस आहे. मंदिराच्या मागील बाजूने राम नदीच्या पात्रात उतरण्यासाठी घाट बांधलेला आहे. या घाटावर ‘चक्रतीर्थ’ नावाचा झरा आहे. मंदिराच्या तटबंदीच्या बाहेर पाषाणात बांधलेले एक कुंड आहे.
या मंदिरात वर्षभरात अनेक उत्सव होतात. दररोज सकाळी ८ ते सायंकाळी ७ या वेळेत भाविक सोमेश्वर महादेवाचे दर्शन घेऊ शकतात. ज्येष्ठ शुक्ल दशमीला येथे गंगा दसरा उत्सव साजरा केला जातो. महाशिवरात्रीला भाविकांची अलोट गर्दी असते. या दिवशी काढल्या जाणाऱ्या सोमेश्वर महादेवाच्या पालखीमध्ये देवाचा चांदीचा मुखवटा ठेवून संपूर्ण परिसरात मिरवणूक काढली जाते. श्रावण महिन्यात दर सोमवारी विशेष पूजा आणि अभिषेकाचे आयोजन केले जाते. तसेच त्रिपुरारी पौर्णिमेला मंदिराजवळील मोठी दीपमाळ प्रज्वलित केली जाते. हनुमान जयंती आणि काळभैरव जयंतीला देखील मंदिरात विशेष धार्मिक विधी होतात.
