पुणे जिल्ह्यातील बारामती शहराचे ग्रामदैवत म्हणून श्री सिद्धेश्वर मंदिर प्रसिद्ध आहे. कऱ्हा नदीच्या तीरावर वसलेले हे मंदिर ऐतिहासिक आणि वास्तुशास्त्राच्या दृष्टीने महत्त्वाचे मानले जाते. श्रीधर स्वामींनी ‘शिवलीलामृत’ ग्रंथात ज्या ‘द्वादशमती’ नगरीचा उल्लेख केला आहे, ती आजची बारामती नगरी होय. हे मंदिर येथील भाविकांचे मुख्य श्रद्धास्थान आहे. सासवडपासून सोनगावपर्यंत कऱ्हा नदीच्या काठावर एकूण बारा शिवमंदिरे आहेत. त्यापैकी हे एक महत्त्वाचे मंदिर आहे. या ठिकाणी संत ज्ञानेश्वर महाराज आणि संत तुकाराम महाराज यांचे वास्तव्य होते. ऐतिहासिक काळात शहाजीराजे भोसले, छत्रपती शिवाजी महाराज आणि त्यानंतर पेशव्यांनी या मंदिराला संरक्षण व राजाश्रय दिला होता.
ऐतिहासिक नोंदी आणि मंदिरावरील शिलालेखांनुसार या वास्तूच्या उभारणीचा प्रारंभ सिंहण (द्वितीय) या यादव राज्याच्या मार्गदर्शनाखाली झाला होता. या मंदिराच्या बांधकामावर ‘स्थापना – १२३७’ असा उल्लेख आढळतो आणि हे भव्य मंदिर पूर्ण होण्यासाठी कारागिरांना तब्बल ४० वर्षांचा कालावधी लागला होता. 
सोने, चांदी व शिसे यांच्या मिश्रणातून तयार केलेली व भक्कम पायावर उभी असलेली ही वास्तू बारामती परगण्यातील, भीमथडी नावाच्या जुन्या वस्तीतील, पहिली प्रमुख ऐतिहासिक वास्तू मानली जाते. मध्ययुगीन कालखंडात या मंदिराला राजकीयदृष्ट्या मोठे महत्त्व प्राप्त झाले होते. औरंगजेबाच्या आक्रमणकाळात शहाजीराजे भोसले यांसह छत्रपती शिवाजी महाराजांनी या मंदिराच्या संरक्षणाची जबाबदारी समर्थपणे पेलली होती. पुढे मराठा साम्राज्याच्या काळात पेशवे बाळाजी विश्वनाथ भट यांनी या देवस्थानाकडे विशेष लक्ष पुरवले होते. पेशव्यांनी इ.स. १७२३ मध्ये मोडी लिपीत एक विशेष सनद लिहून या मंदिराच्या व्यवस्थापनाची आणि पूजेची जबाबदारी पांडुरंग दाते यांच्याकडे सुपूर्द केली होती. आजही दाते कुटुंब मंदिराची दैनंदिन व्यवस्था सांभाळत आहे. त्या संदर्भातील ती सनद इतिहासाची साक्ष म्हणून येथे जतन केलेली आहे.
असे सांगितले जाते की संत ज्ञानेश्वर महाराज या मंदिरात नियमितपणे दर्शनासाठी येत असत आणि त्यांनीच या ठिकाणी एका गणेशमूर्तीची स्थापना केली होती. भाविकांची अशी श्रद्धा आहे की या मंदिरात एक असा पवित्र पाषाण आहे ज्यावर ज्ञानेश्वर माऊलींच्या हाताचे व बोटांचे ठसे उमटलेले दिसतात. 
जगद्गुरु संत तुकाराम महाराज देखील आपल्या पंढरपूर वारीच्या दरम्यान या मंदिरात मुक्काम करत असत. मराठी साहित्यातील अजोड ग्रंथ मानल्या जाणाऱ्या ‘शिवलीलामृत’ या ग्रंथाची रचना कवी श्रीधर स्वामींनी याच मंदिराच्या पवित्र वातावरणात इ.स. १७२८ च्या सुमारास केली होती. प्रसिद्ध आर्याकार कवी मोरोपंत हे बारामतीचेच सुपुत्र होते आणि त्यांनी आपल्या अनेक काव्यांची निर्मिती याच मंदिराच्या आवारात बसून पूर्ण केली होती.
बारामती शहराच्या मध्यवर्ती भागात, कऱ्हा नदीच्या तीरावर, एका उंच जागी हे मंदिर वसलेले आहे. मंदिराला चोहोबाजूंनी उंच दगडी तटबंदी आहे. तटबंदीतील मुख्य प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या प्रशस्त प्रांगणात प्रवेश होतो. प्रवेशद्वारावर दोन द्वारपालांची अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आणि सजीव वाटणारी शिल्पे कोरलेली आहेत. प्रांगणाच्या दोन्ही बाजूंना नक्षीदार खांबांवर आधारलेल्या ओवऱ्या आहेत. मंदिराच्या आवारात पावसाचे पाणी वाहून जाण्यासाठी जमिनीखाली दगडी वाहिन्यांची केलेली जुनी रचना आजही तितकीच सक्षम आहे. कितीही मुसळधार पाऊस झाला तरी परिसरात पाण्याचा लवलेशही साठत नाही. 
या दगडी वाहिन्या शेकडो वर्षांनंतरही कधीही नादुरुस्त झाल्या नाहीत. हे प्राचीन जलव्यवस्थापनाचे एक उत्कृष्ट उदाहरण मानले जाते.
मंदिरासमोर अडीच फूट उंच जोत्यावर वैशिष्ट्यपूर्ण नंदीमंडप आहे. बारा फूट लांब आणि बारा फूट रुंद असलेल्या या मेघडंबरीयुक्त नंदीमंडपात काळ्या पाषाणातील एक नंदी विराजमान आहे. या नंदीच्या गळ्यात पाच इंच उंचीची दगडी घंटा आहे आणि त्याच्या शरीरावर पन्नास घुंगरांचा रेखीव पट्टा कोरलेला आहे. या नंदीचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे समोरून पाहिल्यास त्याचा एक कान भक्ताचे गाऱ्हाणे ऐकण्यासाठी तर दुसरा कान महादेवाच्या दिशेने वळलेला भासतो. असे सांगितले जाते की पूर्वी येथे असलेला नंदी आता आहे त्यापेक्षा दुप्पट मोठा व उभ्या स्थितीत होता. पण तो दुभंगला व त्यातल्याच एका तुकड्यातून सध्या येथे असलेला नंदी घडवला आहे. त्याच्या दोन्ही कानांमागे नाग कोरले आहेत. या मंडपातील चार स्तंभांवर सुंदर नक्षी कोरलेली आहे. हे स्तंभ महिरपी कमानींनी एकमेकांशी जोडलेले आहेत. नंदीमंडपाच्या पुढे व मुख्य मंदिराच्या समोर दगडी दीपमाळ आहे.
काळ्या पाषाणात साकारलेल्या हेमाडपंती मंदिराच्या बाह्य भिंतींवर नंदीमंडपाप्रमाणेच कमानी असलेली मोकळी गवाक्षे आहेत. जाळीची नक्षी असलेल्या येथील दगडी खिडक्यांचे वैशिष्ट्य म्हणजे प्रत्येक खिडकीवर करण्यात आलेले स्वतंत्र आणि वेगळे कोरीव काम होय. मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वारावर दोन्ही बाजूंना तटबंदीतील प्रवेशद्वाराप्रमाणेच वैशिष्ट्यपूर्ण द्वारपाल शिल्पे कोरलेली आहेत. प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या सभामंडपात प्रवेश होतो. 
चौरसाकृती व प्रशस्त असणाऱ्या येथील सभामंडपात चार फूट उंच व चार फूट रुंदीची दगडी कक्षासने आहेत. असे सांगितले जाते की यांचा वापर श्रावणी सोमवारी सत्यनारायणाची पूजा किंवा धार्मिक पारायणे करण्यासाठी केला जात असे. सभामंडपाच्या मध्यभागी एक मोठे पितळी कासव आहे. त्याच्या खाली पूर्वी कमळाच्या आकाराचे दगडी कारंजे अस्तित्वात होते. सभामंडपाच्या आतील बाजूने छतावर चोवीस फूट व्यास असलेल्या घुमटाच्या खालच्या बाजूला गोलाकार स्वरूपात आठ मूर्ती कोरलेल्या आहेत. या घुमटाच्या मध्यभागी असलेल्या कोरीव कमळासह जमिनीवरील कारंज्याचा मध्य व मंदिराचे शिखर ही सर्व एकाच रेषेत आहेत.
गर्भगृहाच्या दर्शनी भिंतीवर असलेल्या देवकोष्टकांत एकीकडे भगवान परशुरामाची तर दुसरीकडे काळभैरवाची मूर्ती प्रतिष्ठापित आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर नंदी, सिंह, उभा असलेला गणेश व एक आसनस्थ व्यक्ती यांचे कोरीव काम आहे. या प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या गर्भगृहात प्रवेश होतो. गर्भगृहात जमिनीवर एका चार खांबी मंडपात अखंड पाषाणातील शिवपिंडी आहे.
पिंडीच्या मागे गणपती व कऱ्हामाईची मूर्ती आहे. पिंडीच्या वर असलेल्या घुमटाकार छतावर पूर्वी एक गुप्तलिंग व एक पाण्याची टाकी होती. घुमटाकार रचनेमुळे येथे प्रतिध्वनी ऐकायला येतो. इथेही शंकराची पिंडी, वरचा कमळमध्य व शिखर सर्व एका रेषेत आहे. असे सांगितले जाते की गर्भगृहात एक गुप्त भुयार आहे, त्यातून तीन मार्ग जातात.
त्यापैकी एक मार्ग मळदच्या मारुती मंदिरात, दुसरा मेडदच्या किल्ल्यात व तिसरा बाबुजी नाईक यांच्या वाड्यात जातो. श्रीमंत बाबुजी नाईक हे पेशव्यांचे सावकार होते. नंदीमंडप, गर्भगृह व मंडप तिन्हीची शिखरे विटांच्या बांधकामातील व हेमाडपंती-नागर शैलीतील आहेत.
सिद्धेश्वर मंदिरात महाशिवरात्रीचा उत्सव अत्यंत मोठ्या स्वरूपात साजरा होतो. या दिवशी कऱ्हा नदीच्या तीरावर भाविकांची अलोट गर्दी उसळते. महाशिवरात्रीच्या निमित्ताने मंदिरात अखंड हरिनामाचा सप्ताह आयोजित केला जातो आणि यामध्ये भजन, कीर्तन व प्रवचनांचे कार्यक्रम पार पडतात.
महाशिवरात्रीला आणि प्रत्येक एकादशीला भगवान शंकराच्या पिंडीला दही-भाताचा विशेष महाभोग चढवला जातो. श्रावण महिन्यात दर सोमवारी पहाटेपासूनच रुद्राभिषेक आणि विशेष पूजाअर्चा केल्या जातात. त्यावेळी संपूर्ण परिसर ‘हर हर महादेव’च्या जयघोषाने दुमदुमून जातो.
