मराठवाड्यातील जालना जिल्ह्यात सावरगाव येथे वसलेले प्राचीन शंभू महादेव मंदिर हे येथील आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक वारशाचे एक महत्त्वाचे उदाहरण आहे. हे मंदिर स्थानिक भाविकांचे श्रद्धास्थान असून ऐतिहासिक वारसा आणि वैशिष्ट्यपूर्ण वास्तुकलेच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचे मानले जाते. प्रभू श्रीरामाच्या पदस्पर्शाने युक्त अशा या भूमीवर स्थित असलेल्या या मंदिराला स्थानिक लोक ‘रामेश्वर मंदिर’ म्हणूनही ओळखतात. सावरगावच्या परिसरात वसलेला हा संपूर्ण मंदिर समूह वेगवेगळ्या ऐतिहासिक कालखंडातील बांधकामांची साक्ष देतो. येथे हजार वर्षांपूर्वीच्या गुहा आणि संतांची समाधी मंदिरे पाहायला मिळतात. हे स्थान संपूर्ण मराठवाड्यात प्रसिद्ध आहे.
रामायणातील कथांवरून हे स्पष्ट होते की श्रीराम हे शिवाचे भक्त होते. त्यामुळेच श्रीरामाने ज्या ठिकाणी शिवलिंगांची स्थापना केली, त्या मंदिरांना हिंदू धर्मपरंपरेत विशेष महत्त्व आहे. दक्षिण भारतातील सुप्रसिद्ध रामेश्वर मंदिर, प्रयागराज येथील कोटेश्वर, बनारस येथील रामेश्वर मंदिर, सांगली जिल्ह्यातील कृष्णा आणि वारणा नदीच्या संगमावर असलेले शिवमंदिर,
तसेच मिर्झापूर येथील चंबल, बनास व सिप नद्यांच्या त्रिवेणी संगमावरील शिवमंदिर अशी शेकडो मंदिरे श्रीरामाने स्थापित केलेली म्हणून देशभर प्रसिद्ध आहेत. भौगोलिकदृष्ट्या महाराष्ट्राच्या मध्यभागात असलेल्या जालना जिल्ह्यातील सावरगाव येथेही श्रीरामाने स्थापन केलेले असेच एक प्राचीन मंदिर उभे आहे. येथील महादेव अत्यंत जागृत आहे, अशी मान्यता आहे.
सावरगावच्या मुख्य वस्तीपासून काही अंतरावर एका परिसरात हा संपूर्ण मंदिर समूह वसलेला आहे. येथील मंदिरे वेगवेगळ्या कालखंडात बांधलेली असावीत, असे मत इतिहासकार आणि अभ्यासक व्यक्त करतात. मंदिराचे मुख्य पुजारी सांगतात की येथील गुहेमध्ये असलेले शंभू महादेव मंदिर सुमारे हजार ते बाराशे वर्षे प्राचीन आहे. या मंदिराच्या निर्मितीबाबत एक प्राचीन आख्यायिका सांगितली जाते की प्रभू श्रीरामाने आपल्या चौदा वर्षांच्या वनवास काळात या परिसरात मुक्काम केला होता. त्या काळात आपल्या नित्य पूजेसाठी त्यांनी या गुहेमध्ये स्वतः मंदिर तयार केले आणि तिथे शिवपिंडीची स्थापना केली. श्रीरामाशी असलेल्या या संबंधामुळेच या मंदिराला स्थानिक पातळीवर रामेश्वर मंदिर असेही म्हटले जाते.
सावरगावाजवळील या मंदिराच्या भोवती सुरक्षेसाठी एक तटबंदी बांधलेली आहे. या तटबंदीमध्ये एक मुख्य प्रवेशद्वार आहे. मंदिराच्या प्रांगणात पेव्हर ब्लॉकची फरसबंदी आहे. या प्रांगणातून पाण्याचा एक नैसर्गिक ओढा वाहतो. या ओढ्याच्या पाण्यात उतरण्यासाठी दगडी पायऱ्या बांधलेल्या आहेत. प्रांगणाच्या मध्यभागी कोरीव दगडात बांधलेली सुमारे पन्नास फूट खोल विहीर पाहायला मिळते. या विहिरीतील जलसाठा अक्षय असल्यामुळे उन्हाळ्यातही या विहिरीचे पाणी आटत नाही. मुख्य प्रांगणामध्ये तुळशी वृंदावन, धार्मिक विधींसाठी यज्ञकुंड, भाविकांसाठी एक मोठी सभागृहाची इमारत, मंदिराचे पुजारी आणि सेवेकरी यांच्या राहण्यासाठी निवासस्थाने व इतर काही लहान-मोठ्या वास्तू बांधलेल्या आहेत.
संपूर्ण मंदिर समूहामध्ये रामेश्वर उर्फ शंभू महादेवाचे मंदिर हे मुख्य मंदिर आहे. या मंदिराच्या समोरील मोकळी जागा मुख्य प्रांगणाच्या पातळीपेक्षा सुमारे दोन फूट खोलगट भागात आहे. येथे खाली उतरण्यासाठी कातळात म्हणजेच मूळ खडकात पायऱ्या खोदलेल्या आहेत. या मंदिराची रचना प्रामुख्याने सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह अशा पारंपरिक पद्धतीने केलेली आहे. 
मंदिराचा सभामंडप हा दगडावर दगड रचून बनवण्याच्या प्राचीन हेमाडपंती स्थापत्यशैलीतील पाषाणी बांधकामाचा एक नमुना आहे. या सभामंडपाची समोरील बाजू खुली आहे. सभामंडपाच्या मुख्य प्रवेशद्वारासमोर दोन्ही बाजूंना गणपती आणि मारुती यांच्या शेंदूर लावलेल्या पाषाणमूर्ती बसवलेल्या आहेत. सभामंडपाच्या आतमध्ये प्रत्येकी चार चौकोनी खांबांच्या एकूण चार रांगा आहेत. हे सर्व खांब चौकोनी पायावर उभे आहेत. या खांबांच्या मधल्या भागावर चौकोन, षटकोन, अष्टकोन आणि वर्तुळ असे विविध भौमितिक आकार कोरलेले आहेत. खांबांच्या वरच्या भागात कणी असून त्यावर हस्त म्हणजेच कप्पे केलेले आहेत. या हस्तांवर दगडी तुळया टाकून त्यावर मंदिराचे छत तोललेले आहे. सभामंडपात मुख्य प्रवेशद्वाराच्या समोर एका वज्रपीठावर काळ्या दगडातील नंदीची मूर्ती विराजमान आहे. या सभामंडपाच्या पुढे असलेले अंतराळ आणि गर्भगृह हे मुख्य गुहेच्या आत कोरलेले आहे. गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार त्रिशाखीय पद्धतीचे असून त्यावर उभ्या धारेची नक्षी कोरलेली दिसते. या प्रवेशद्वाराच्या ललाटबिंबावर म्हणजेच वरच्या मध्यभागात गणपतीचे छोटे शिल्प कोरलेले आहे. 
गर्भगृहाच्या आत जमिनीवर मध्यभागी शिवपिंड प्रतिष्ठित आहे, तसेच पाठीमागील भिंतीवर विविध देवदेवतांची शिल्पे कोरलेली आहेत. गर्भगृहाच्या छतावर चार थरांचे चौकोनी आकाराचे पाषाणी शिखर आहे. हे शिखर गुहा असलेल्या मूळ डोंगराच्या वरच्या भागावर उभारण्यात आले आहे. या शिखराच्या पहिल्या थरामध्ये एक रिकामी खोली म्हणजेच रिक्त कक्ष आहे, तर दुसऱ्या आणि तिसऱ्या थरामध्ये मूर्ती ठेवण्यासाठी देवकोष्टके आहेत. शिखराचा चौथा थर हा अष्टकोनी आकाराचा असून त्याच्या सर्वात वरच्या भागात आमलक आणि कळस आहे.
शंभू महादेव मंदिराच्या बाजूलाच महंत रामगिरीजी महाराज यांचे समाधी मंदिर आहे. दोन गर्भगृहे असलेल्या या मंदिराची रचना वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. या मंदिरातील एका गर्भगृहात महंत रामगिरी महाराजांनी स्वतः स्थापन केलेली शिवपिंड आहे, तर दुसऱ्या गर्भगृहात महाराजांचे समाधीस्थान बांधलेले आहे. सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह अशी रचना असलेले हे मंदिर देखील प्राचीन हेमाडपंती स्थापत्यशैलीनुसार दगडी बांधकामात तयार केलेले आहे.
या मंदिराच्या सभामंडपाचे प्रवेशद्वार मुख्य प्रांगणापेक्षा सुमारे दोन फूट खोल भागात असून तिथे खाली उतरण्यासाठी पायऱ्या केलेल्या आहेत. प्रवेशद्वाराच्या समोर एका दगडी चौथऱ्यावर पद्मपादुका आहेत. सभामंडपाच्या समोरील बाजूला चार चौकोनी खांब असून आत जाण्यासाठी तीन वेगवेगळी प्रवेशद्वारे दिलेली आहेत. या प्रवेशद्वारांवर महिरपी तोरणे कोरलेली आहेत. सभामंडपाच्या मध्यभागी एका वज्रपीठावर काळ्या पाषाणातील नंदीची मूर्ती आहे आणि त्याच्या समोर पद्मपादुका स्थापन केल्या आहेत. याच्या पुढे मंदिराचे अंतराळ आहे. अंतराळाच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना द्वारपाल शिल्पे कोरलेली असून वर ललाटबिंबावर गणपतीचे शिल्प विराजमान आहे. अंतराळाच्या पुढे दोन वेगळी गर्भगृहे आहेत. यातील एका गर्भगृहात जमिनीवर शिवपिंड आहे, तर दुसऱ्या गर्भगृहात महाराजांची समाधी आहे. ही दोन्ही गर्भगृहे दुमजली स्वरूपाची आहेत. शिवपिंडी असलेल्या गर्भगृहाच्या छतावर गोलाकार आकाराचे शिखर बांधलेले आहे, तर समाधी असलेल्या गर्भगृहाच्या छतावर चार थरांचे अष्टकोनी शिखर उभारले आहे. या दोन्ही शिखरांच्या वरच्या भागात आमलक असून त्यावर कळस बसवलेले आहेत. या समाधी मंदिराच्या बाजूलाच नव्याने बांधलेले सिद्धेश्वर मंदिर आहे. या मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे येथील गोमुखातून २४ तास पाण्याचा अखंड जलस्रोत वाहत असतो.
मंदिराच्या मुख्य प्रांगणात महंत केशवगिरी महाराज यांचे देखील एक समाधी मंदिर आहे. या मंदिराच्या समोर भाविकांच्या सुविधेसाठी नव्याने सभामंडप बांधण्यात आलेला आहे. सभामंडपाच्या पुढे असलेल्या मुख्य गर्भगृहाच्या आत महंत केशवगिरी महाराजांची समाधी आहे.
शंभू महादेव मंदिरामध्ये वर्षभर विविध धार्मिक उत्सव साजरे केले जातात. विशेषतः श्रावण महिन्यात येथे दर्शनासाठी भाविकांची गर्दी होते. श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवारी मंदिरात विशेष पूजेचे आणि उत्सवांचे आयोजन केले जाते. श्रावण महिन्यातील अमावस्या आणि महाशिवरात्री हे या मंदिरातील मोठे वार्षिक जत्रोत्सव मानले जातात. या उत्सवांच्या वेळी संपूर्ण मराठवाडा आणि शेजारील विदर्भ परिसरातून हजारो भाविक दर्शनासाठी सावरगाव येथे येतात. या उत्सवांच्या निमित्ताने मंदिरामध्ये रुद्राभिषेक, महापूजा, अखंड भजन, कीर्तन, प्रवचन, धार्मिक ग्रंथांचे पारायण, भागवत कथा आणि महाप्रसादाचे वाटप अशा विविध कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. या मुख्य उत्सवांव्यतिरिक्त मंदिरात दसरा, दिवाळी, कार्तिक अमावस्या, वैकुंठ चतुर्दशी आणि नागपंचमी हे वर्षभरातील सण पारंपरिक पद्धतीने साजरे केले जातात. सामान्य दिवसांमध्ये दररोज पहाटे ४ वाजल्यापासून ६ वाजेपर्यंत देवाची पूजा व शृंगार चालतो. सकाळी ६ वाजता महाआरती, दुपारी १ वाजता नैवेद्य, सायंकाळी ७ वाजता महाआरती व रात्री १० वाजता शेजारती होते. हे मंदिर भाविकांना दर्शनासाठी २४ तास खुले असते.
