पुणे जिल्ह्यातील पुरंदर तालुक्यातील सासवड या ऐतिहासिक शहरात कऱ्हा आणि चांबळी (भोगवती) या नद्यांच्या संगमावर वसलेले संगमेश्वर मंदिर हे जिल्ह्यातील प्रसिद्ध आणि महत्त्वाच्या देवस्थानांपैकी एक आहे. साधारण सातव्या ते दहाव्या शतकातील हे मंदिर अत्यंत जागृत आणि पवित्र शिवस्थान मानले जाते. पांडव आणि ब्रह्मदेवाच्या पौराणिक कथेचा संदर्भ या मंदिराशी जोडलेला आहे. हेमाडपंती शैलीतील कोरीव सभामंडप, भव्य नंदी आणि पेशवेकाळात जीर्णोद्धार झालेले आकर्षक शिखर ही या मंदिराची वैशिष्ट्ये आहेत. निसर्गरम्य परिसर आणि दोन नद्यांचा संगम यामुळे या मंदिराला विशेष आध्यात्मिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त झालेले आहे.
संगमेश्वर मंदिर हे अतिशय प्राचीन असल्याचे अभ्यासकांचे मत आहे. ऐतिहासिक संदर्भांनुसार, या मंदिराचे मूळ बांधकाम सातव्या ते दहाव्या शतकाच्या दरम्यान म्हणजेच राष्ट्रकूट आणि चालुक्य काळात झाले असावे, असे मंदिराच्या पायावरून आणि स्तंभांच्या रचनेवरून स्पष्ट होते. मध्ययुगीन काळात सासवड हे गाव राजकीयदृष्ट्या महत्त्वाचे केंद्र होते. विशेषतः सतराव्या आणि अठराव्या शतकात मराठा साम्राज्याच्या काळात या परिसराला अनन्यसाधारण महत्त्व प्राप्त झाले. 
पहिल्या पेशव्यांचे म्हणजेच बाळाजी विश्वनाथ यांचे हे महत्त्वाचे ठाणे होते आणि त्यांची समाधीही याच मंदिराच्या परिसरात काही अंतरावर आहे. मंदिराचा सध्याचा कळस आणि बाहेरील काही भागांचा जीर्णोद्धार अठराव्या शतकात साधारणतः १७२० च्या सुमारास अंबाजीपंत पुरंदरे यांनी केला. पुरंदरे हे सासवडचे महत्त्वाचे सरदार होते आणि त्यांनी या मंदिराला मोठा राजाश्रय दिला होता. त्यामुळेच या मंदिराच्या मूळ बांधकामावर नंतरच्या काळात मराठा स्थापत्य शैलीचा प्रभाव पडलेला दिसून येतो. सासवडचा भुईकोट किल्ला आणि पुरंदरे यांचा वाडा या वास्तू मंदिराच्या जवळच आहेत आणि त्या संपूर्ण परिसराच्या ऐतिहासिक समृद्धीची साक्ष देतात. या मंदिराची आख्यायिका अशी की अज्ञातवासाच्या काळात पांडवांनी जेजुरीजवळील पांडेश्वर येथे वास्तव्य केले होते. आपले वडील महाराज पंडू यांचे श्राद्ध करण्यासाठी त्यांना पाण्याची आवश्यकता होती. यावेळी भीमाने श्रीकृष्णाच्या सूचनेनुसार पश्चिमेकडील चतुर्मुख डोंगरावर तपश्चर्या करणाऱ्या ब्रह्मदेवांकडील कमंडलू आणण्याचा प्रयत्न केला. त्या कमंडलूमध्ये १०८ पवित्र नद्यांचे तीर्थ होते.
भीमाने तो कमंडलू घेतल्यावर ब्रह्मदेव त्याचा पाठलाग करू लागले आणि त्या धावपळीत कमंडलूतील पाणी ज्या मार्गावरून वाहत गेले तिथे नदी निर्माण झाली. ब्रह्मदेवाच्या हातातील त्या ‘करा’वरून (कमंडलूवरून) या नदीला ‘कऱ्हा’ हे नाव पडले. या प्रवासादरम्यान ब्रह्मदेवाने ज्या ठिकाणी वाळूच्या शिवलिंगांची स्थापना करून पूजा केली, त्यातील महत्त्वाचे स्थान म्हणजे सासवडचे हे संगमेश्वर मंदिर होय. याशिवाय येथे कऱ्हा आणि चांबळी या दोन नद्यांचा संगम होत असल्याने हे स्थान अत्यंत पवित्र मानले जाते. सासवड बसस्थानकापासून पायी दहा मिनिटांच्या अंतरावर हे मंदिर आहे. मंदिराच्या परिसरात प्रवेश करताना चांबळी नदीवरील एक लोखंडी पूल (साकव) ओलांडून यावे लागते. पावसाळ्याच्या दिवसात जेव्हा नद्या दुथडी भरून वाहतात, तेव्हा मंदिराचे सौंदर्य अधिकच खुलून दिसते. मंदिर एका मध्यम आकाराच्या भक्कम दगडी चौथऱ्यावर उभारलेले आहे. मंदिराच्या चारही बाजूंनी सुरक्षिततेसाठी तटबंदी बांधलेली आहे. मंदिराचा परिसर अत्यंत स्वच्छ आणि फुलझाडांनी सजवलेला आहे. येथील सुंदर परिसर व नद्यांवरील प्रशस्त दगडी घाट यामुळे अनेक चित्रपट आणि मालिकांचे येथे अनेकदा चित्रीकरण होत असते. 
मंदिराच्या दक्षिण बाजूला कऱ्हा नदीचा तीर आहे. या तीरावर खडकेश्वर आणि सतींची मंदिरे आहेत.
एका मोठ्या दगडी प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या प्रांगणात प्रवेश होतो. प्रांगणात मंदिरासमोर दोन उंच आणि सुबक दगडी दीपमाळा आहेत. नंदीमंडप, सभामंडप, अंतराळ व गर्भगृह अशी या मंदिराची संरचना आहे. नंदीमंडपात एका काळ्या पाषाणात कोरलेला मोठा नंदी विराजमान आहे. साधारण सहा फूट उंचीच्या या नंदीच्या अंगावर विविध अलंकार, गळ्यात घुंगूरमाळ आणि पाठीवर झूल अत्यंत बारकाईने कोरलेली आहे. हे मंदिर पूर्वाभिमुख असले तरी या नंदीने आपली मान मात्र उत्तर दिशेला वळवलेली आहे. मंदिराच्या सभामंडपात सोळा नक्षीदार दगडी स्तंभ आहेत. त्यापैकी मध्यभागी असलेले चार स्तंभ पूर्णाकृती असून त्यावर आकर्षक भौमितिक आणि फुलांची नक्षी कोरलेली आहे. सभामंडपाच्या छताचे बांधकाम पूर्णपणे दगडी आहे व ते एकमेकांत दगड गुंफून केलेले आहे. जमिनीवर एक मोठे कासव कोरलेले आहे. सभामंडपातून दोन पायऱ्या उतरून गर्भगृहात प्रवेश होतो. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर गणेशपट्टी आणि पर्णवेलींचे कोरीव काम आहे. गर्भगृहात मध्यभागी संगमेश्वर महादेवाची मोठी पिंडी आहे. त्यावर असलेल्या अभिषेकपात्रातून या पिंडीवर सतत जलाभिषेक सुरू असतो. 
असे सांगितले जाते की दरवर्षी श्रावण महिन्यात एक नाग आणि नागिणीची जोडी या मंदिरात शिवलिंगाचे दर्शन घेण्यासाठी येते.
मंदिराचे शिखर हे पायऱ्यांच्या स्वरूपात वर चढत जाणारे आहे. त्यावर विविध देवदेवतांच्या मूर्ती आणि बारीक नक्षीकाम आहे. मंदिराच्या बाह्य भिंतींवर विविध फुलांची आणि देव-देवतांची शिल्पे कोरलेली आहेत. मंदिराच्या परिसरात एक तुळशी वृंदावन आहे. त्यात मध्यभागी शिवलिंग आहे व तुळशीला घातलेले पाणी थेट शिवलिंगावर पडेल, अशी तेथील रचना आहे.
महाशिवरात्री हा या मंदिरातील सर्वात मोठा उत्सव असतो. यावेळी सासवडसह संपूर्ण जिल्ह्यातून भाविक मोठ्या संख्येने येथे दर्शनासाठी येतात. या दिवशी मंदिरात अभिषेक, भजन आणि कीर्तनाचे अखंड कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्रिपुरारी पौर्णिमेच्या दिवशी येथे भव्य दीपोत्सव साजरा केला जातो. त्यावेळी संपूर्ण मंदिर परिसर व येथील दोन्ही उंच दीपमाळा शेकडो दिव्यांनी उजळून निघतात. नदीपात्रात सोडलेले दिवे आणि मंदिराचा उजेड यामुळे त्यावेळचे दृश्य अत्यंत विलोभनीय दिसते. श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवारी येथे विशेष गर्दी असते. सासवड हे संत सोपानदेवांचे समाधी स्थळ असल्याने आषाढी आणि कार्तिकी वारीच्या वेळी पालखीचा मुक्काम येथे असताना अनेक वारकरी संगमेश्वर मंदिरात आवर्जून दर्शनासाठी येतात.
