महाराष्ट्रातील जालना जिल्ह्यातील मंठा येथे डोंगर परिसरात वसलेले श्री रेणुका देवी संस्थान हे भाविकांचे महत्त्वपूर्ण श्रद्धास्थान आहे. आदिशक्तीचे रूप असलेल्या रेणुका मातेचे हे प्राचीन मंदिर ऐतिहासिक, धार्मिक व सांस्कृतिक वारशाचा उत्कृष्ट नमुना आहे. संपूर्ण मराठवाड्यात देवीचे हे एक महत्त्वाचे उपपीठ म्हणून प्रसिद्ध आहे. नवसाला पावणारी देवी म्हणून या पीठाची मोठी ख्याती आहे. पौराणिक संदर्भानुसार जमदग्नी ऋषींची पत्नी आणि भगवान परशुरामाची माता असलेली रेणुका देवी हे आदिशक्तीचेच रूप आहे. महाभारत व इतर प्राचीन ग्रंथांमध्ये देवीच्या महात्म्याचे सविस्तर वर्णन आढळते. देशभरात एकविरा, येल्लमा व पद्माक्षी अशा विविध रूपांत देवीची मंदिरे आहेत. रेणुका देवीचे मूळ पीठ नांदेड जिल्ह्यातील माहूरगड येथे स्थित आहे. भक्तांसाठी देवी वेगवेगळ्या ठिकाणी अंश रूपाने प्रकट झाल्यामुळे मंठा येथे हे प्रभावी शक्तीपीठ स्थापित आहे.
मंठा येथील या रेणुका देवी मंदिराला तीनशे ते चारशे वर्षांपूर्वीचा दीर्घ इतिहास लाभलेला आहे. अलीकडच्या काळात या मंदिराचा मोठ्या प्रमाणावर जीर्णोद्धार करण्यात आला असल्याची माहिती येथील स्थानिक पुजारी देतात. या मंदिराच्या स्थापनेबाबत परिसरामध्ये एक वैशिष्ट्यपूर्ण आख्यायिका सांगितली जाते. ती अशी की या परिसरातील चोपवाडी नावाच्या गावामध्ये जिजामाता नावाच्या एक महिला राहात होत्या. त्या रेणुका देवीच्या निस्सीम भक्त होत्या. त्यांना माहूरगडावर जाऊन देवीचे दर्शन घेण्याची तीव्र इच्छा होती, परंतु काही अपरिहार्य कारणांमुळे त्यांचे माहूरगडावर जाणे शक्य होत नव्हते. यावर उपाय म्हणून त्यांनी मंठा येथील याच डोंगरावर बसून देवीची कठोर आराधना सुरू केली. त्यांच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन यथावकाश रेणुका देवी तेथे प्रकट झाली आणि तिने जिजामातेस वर मागण्यास सांगितले. त्यावर जिजामातेने देवीला प्रार्थना केली की तिने कायमस्वरूपी याच डोंगरावर स्थापित व्हावे आणि दर्शनासाठी येथे येणाऱ्या सर्व भाविकांच्या इच्छा पूर्ण कराव्यात. देवीने हा वर मान्य केला आणि तेव्हापासून ती येथे नैसर्गिक तांदळा स्वरूपात पाषाणाच्या रूपात स्थापित झाली.
हे प्रसिद्ध मंदिर मंठा शहरापासून सुमारे दोन किलोमीटर अंतरावर एका शांत डोंगर परिसरात वसलेले आहे. मंदिराच्या मुख्य आवारात प्रवेश करताना सर्वप्रथम एक भव्य प्रवेशद्वार आणि स्वागतकमान दृष्टीस पडते. मंदिराच्या प्रांगणामध्ये भाविकांसाठी पूजा साहित्याची, नारळ-खणाची आणि इतर अनेक वस्तूंची ओळीने दुकाने सजलेली दिसतात. मंदिराच्या याच मुख्य प्रांगणात रेणुका देवीच्या परमभक्त जिजामाता यांचे समाधी मंदिर आहे. या लहानशा आणि देखण्या मंदिराच्या सभोवती एक स्वतंत्र दगडी तटबंदी बांधलेली आहे. समाधी मंदिराच्या समोर एक दगडी दीपमाळ उभारलेली आहे. मंदिराच्या गाभाऱ्यात जिजामाता यांच्या पद्मपादुका प्रतिष्ठापित केलेल्या आहेत. जिजामाता मंदिराच्या अगदी समोर पूर्वीच्या काळी बांधकामासाठी चुना दळण्याचे एक प्राचीन पाषाणी चाक आजही जतन करून ठेवलेले पाहायला मिळते. जिजामातेचे दर्शन घेतल्याशिवाय रेणुका देवीच्या दर्शनाचे पूर्ण पुण्य लाभत नाही, अशी येथील भाविकांची समज आहे.
जिजामाता मंदिराच्या बाजूला एका मोठ्या पिंपळ वृक्षाच्या छायेत पाषाणाचा नंदी आणि एक पवित्र शिवपिंड स्थापित आहे. या स्थानाच्या बाजूला दुसरी एक लहान दीपमाळ पाहायला मिळते.
मंदिराच्या आवारातील या दोन्ही दीपमाळा आकाराने लहान असून त्यांची उंची सुमारे आठ ते दहा फूट आहे. मुख्य प्रांगणात रेणुका देवीच्या मुख्य मंदिराच्या बाजूला एका उंच दगडी चौथऱ्यावर सुमारे तीस फूट उंचीची एक अष्टकोनी दीपमाळ उभारलेली आहे.
रेणुका देवीच्या मुख्य मंदिराची मूळ रचना सभामंडप आणि गर्भगृह अशी पारंपरिक पद्धतीची आहे. मूळ प्राचीन मंदिराच्या संरक्षणासाठी आणि भाविकांच्या सुविधेसाठी त्याच्या सभोवतीने अलीकडच्या काळात एक नवीन रांगमंडप बांधण्यात आलेला आहे. हा रांगमंडप मुख्य प्रांगणाच्या जमिनीपेक्षा सुमारे चार फूट उंचावर बांधलेला आहे. रांगमंडपामध्ये प्रवेश करण्यासाठी मुख्य प्रवेशद्वाराच्या समोर डाव्या आणि उजव्या अशा दोन्ही बाजूंनी दगडी पायऱ्यांची व्यवस्था केलेली आहे. या रांगमंडपाला डाव्या आणि उजव्या बाजूला आणखी दोन अतिरिक्त दरवाजे आहेत. रांगमंडपामध्ये पुढे गेल्यावर मुख्य सभामंडपाच्या प्रवेशद्वाराच्या अगदी समोर एका उंच वज्रपीठावर नंदी आणि सिंह यांची पाषाणशिल्प कोरलेली दिसतात. या शिल्पाच्या समोर असलेल्या एका दुसऱ्या सुसज्ज चौथऱ्यावर धार्मिक विधींसाठी एक यज्ञकुंड तयार केलेले आहे.
मुख्य सभामंडपाचे मुख्य प्रवेशद्वार बाहेरील रांगमंडपाच्या पातळीपेक्षा थोडे अधिक उंचावर आहे, येथे येण्यासाठी समोर पायऱ्या बांधलेल्या आहेत. मंदिराच्या आतील आणि समोरील दर्शनी भिंतींना संपूर्णपणे पांढऱ्या संगमरवरी फरशांचे आच्छादन करण्यात आलेले आहे. या आधुनिक नूतनीकरणामुळे मंदिराचे मूळ प्राचीनत्व आता काहीसे झाकोळले गेले असले तरी त्याला एक अतिशय स्वच्छ आणि भव्य स्वरूप प्राप्त झाले आहे.
या सभामंडपाला समोरील बाजूने एकाच ओळीत तीन मोठी प्रवेशद्वारे दिलेली आहेत. या सर्व प्रवेशद्वारांना मजबूत लाकडी झडपा बसवलेल्या आहेत. सभामंडपाच्या आतमध्ये एकमेकांना देखण्या अर्धचंद्राकार कमानींनी जोडलेले मजबूत चौकोनी स्तंभ उभारलेले पाहायला मिळतात.
सभामंडपाच्या भिंतींमध्ये आकर्षक देवकोष्टके तयार केलेली आहेत. त्यांत आदिमाया तुळजाभवानी माता आणि विठोबा यांच्या काळ्या पाषाणात घडवलेल्या प्राचीन व सुंदर मूर्ती विराजमान आहेत. हा सभामंडप पूर्णपणे बंदिस्त स्वरूपाचा आहे,
परंतु मंडपामध्ये उजेड आणि हवा खेळती राहण्यासाठी भिंतींमध्ये ठिकठिकाणी खिडक्या म्हणजेच वातायने ठेवण्यात आली आहेत. सणासुदीच्या काळात भाविकांना शिस्तीत दर्शन घेता यावे यासाठी सभामंडपामध्ये स्टेनलेस स्टीलचे मजबूत कठडे लावून दर्शन रांगांचे चोख व्यवस्थापन केलेले पाहायला मिळते.
सभामंडपाच्या अगदी समोर मंदिराचे मुख्य गर्भगृह आहे. गर्भगृहाच्या या मुख्य प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंच्या द्वारशाखांवर सुंदर फरशांचे आच्छादन केलेले आहे. गर्भगृहाच्या आतमध्ये एका उंच वज्रपीठावर, वरच्या बाजूस सुंदर कळस असलेले एक नक्षीदार लाकडी मखर ठेवलेले आहे. या मखरामध्येच मंठा गावची आराध्य देवता असलेली रेणुका माता तांदळा स्वरूपात विराजमान आहे. या शेंदूरचर्चित पाषाण मूर्तीचे रूप अत्यंत प्रसन्न असे आहे.
मुख्य गर्भगृहाच्या छतावर मंदिराचे मुख्य शिखर आहे. हे शिखर एकूण चार थरांचे असून त्याचा आकार गोलाकार आहे. शिखराच्या बाहेरील अंगावर पद्मदलमंडल नक्षी कोरलेली आहे, तसेच त्यावर वेगवेगळ्या देवकोष्टकांची निर्मिती केलेली आहे. शिखराच्या शीर्षभागावर एक भव्य पाषाणी आमलक आणि त्यावर सोनेरी कळस आहे.
सभामंडपाच्या बाहेरील भागातून म्हणजेच या मंदिरापासून सुमारे चारशे ते पाचशे मीटर अंतरावर रेणुका देवीचे मूळ स्थान आहे. मुख्य मंदिराच्या मागील बाजूने थेट डोंगरमाथ्याकडे जाणाऱ्या या मूळस्थान मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी प्रशासनाने एक व्यवस्थित पायरी मार्ग तयार केला आहे. डोंगरमाथ्यावरील या मूळ स्थानावर एक दगडी चौथरा बांधलेला आहे. या चौथऱ्यावर एका लहानशा देवळीमध्ये देवीची मूळ तांदळा स्वरूपात पाषाण मूर्ती स्थापित आहे. या छोट्या देवळीच्या अगदी बाजूला सुमारे दोन फूट उंचीची एक लहान दीपमाळ आहे. या दीपमाळेच्या शेजारीच परिसरातील इतर स्थानिक देवी-देवतांच्या शेंदूरचर्चित प्राचीन पाषाण मूर्ती सुद्धा दर्शनासाठी ठेवलेल्या आहेत.
भाविकांच्या सोयीसाठी या संपूर्ण मंदिर परिसरात एक आधुनिक जलशुद्धीकरण केंद्र, देवस्थानचे शासकीय कार्यालय, भक्तनिवास आणि इतर काही इमारती उभारण्यात आलेल्या आहेत. मंदिराकडे येणाऱ्या वाटेवर डोंगराच्या पायथ्याशी एक सुंदर गणपती मंदिर आणि अनुसया माता मंदिर सुद्धा स्थित आहे. भाविक मुख्य डोंगरावर चढण्यापूर्वी या पायथ्याशी असलेल्या मंदिरांचे दर्शन आवर्जून घेतात.
प्रतिवर्षी साजरा होणारा अश्विन महिन्यातील शारदीय नवरात्रोत्सव हा या मंदिरातील सर्वात मुख्य आणि मोठा वार्षिक उत्सव मानला जातो. या नऊ-दहा दिवसांच्या काळात देवीच्या दर्शनासाठी मंदिरात अहोरात्र भाविकांच्या लांबच लांब रांगा लागतात. या काळात जालना जिल्ह्यासह विदर्भ व मराठवाड्यातून हजारो भाविक रेणुका मातेच्या चरणी लीन होण्यासाठी येथे येतात. नवरात्रोत्सवाप्रमाणेच दरवर्षी चैत्र पौर्णिमेला देवीची मोठी वार्षिक जत्रा भरते. या जत्रेच्या दिवशी देवीचा भव्य पालखी सोहळा आयोजित केला जातो. परिसरातील आणि दूरवरून आलेले हजारो भाविक या पालखी उत्सवात अत्यंत उत्साहाने सहभागी होतात. या यात्रेदरम्यान देवीची पारंपरिक पद्धतीने खण आणि नारळाने ओटी भरली जाते, तसेच तिला विविध सौभाग्य अलंकार अर्पण करण्याची जुनी प्रथा आहे. या मोठ्या उत्सवांच्या वेळी मंदिर प्रशासनातर्फे आणि स्थानिक मंडळांतर्फे भजन, कीर्तन, देवीचे जागरण, गोंधळ, धार्मिक होमहवन आणि महाप्रसादाचे भव्य आयोजन केले जाते.
या मुख्य उत्सवांव्यतिरिक्त वर्षभरातील इतर महत्त्वाचे सण जसे की चैत्र पाडवा, विजयदशमी (दसरा), दीपावली, संपूर्ण श्रावण आणि मार्गशीर्ष महिना, शाकंभरी पौर्णिमा तसेच कोजागिरी पौर्णिमा या सर्व प्रसंगी मंदिरात विशेष धार्मिक विधी आणि सजावट केली जाते. नेहमीच्या दिवसांचा विचार करता, दर मंगळवार, शुक्रवार, अष्टमी, पौर्णिमा आणि अमावस्या या तिथींना देवीच्या दर्शनासाठी मंदिर परिसरात भाविकांची मोठी गर्दी पाहायला मिळते. दररोज सकाळी सहा ते रात्री ८.३० पर्यंत भाविकांना येथे देवीचे दर्शन घेता येते.
