पुण्याच्या मध्यवर्ती भागातील तुळशीबाग येथील श्रीराम मंदिर ही पेशवेकाळातील महत्त्वाची वास्तू मानली जाते. १७६१ मध्ये पानिपतच्या युद्धानंतर लोकांचे मनोधैर्य वाढवण्यासाठी सुभेदार नारो आप्पाजी खिरे यांनी हे मंदिर बांधायला सुरुवात केली. आंबिल ओढ्याच्या काठी असलेल्या या परिसरात पूर्वी तुळशीच्या अनेक बागा असल्यामुळे या भागाला ‘तुळशीबाग’ हे नाव मिळाले. तब्बल १४० फूट उंचीच्या या मंदिराच्या शिखरासह येथील लाकडी सभामंडपावर अतिशय सुंदर कोरीव काम आहे. ऐतिहासिक महत्त्वासोबतच हे मंदिर आजही पुण्याचे प्रमुख आध्यात्मिक आणि सामाजिक केंद्र आहे.
अठराव्या शतकात या मंदिराच्या भव्य उभारणीला प्रारंभ झाला. १७६१ मधील पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धानंतर पुणेकरांच्या जनजीवनावर निराशेचे सावट होते. अशा कठीण काळात नागरिकांचे मनोधैर्य उंचावण्यासाठी आणि त्यांना आध्यात्मिक बळ देण्यासाठी एक भक्कम अधिष्ठान असावे, असा उदात्त विचार पेशव्यांचे अत्यंत विश्वासू सरदार आणि पुण्याचे सुभेदार असलेल्या नारो आप्पाजी खिरे यांनी मांडला व त्या उद्देशाने १७६१ मध्ये मंदिराचा पाया रचला. 
या वास्तूच्या निर्मितीसाठी त्यांनी निष्णात वास्तुविशारद नंदराम नाईक यांची नियुक्ती केली होती. पानिपतच्या पराभवानंतर विखुरलेली मने सावरण्यासाठी आणि समाजात पुन्हा एकदा सकारात्मकतेचे बीज पेरण्यासाठी या मंदिराची उभारणी ही अठराव्या शतकातील एक अत्यंत महत्त्वाची ऐतिहासिक घटना मानली जाते.
मंदिराचे बांधकाम ३२ वर्षे सुरू होते आणि त्यासाठी त्या काळी सुमारे सव्वा लाख रुपयांहून अधिक खर्च करण्यात आला. नोव्हेंबर १७६५ मध्ये मंदिरात श्रीराम, लक्ष्मण आणि सीता यांच्या देखण्या मूर्तींची प्राणप्रतिष्ठापना करण्यात आली. पंढरपूरचे प्रसिद्ध मूर्तिकार उमाजीबाबा यांनी या मूर्ती विशेष कौशल्याने घडवल्या होत्या. १७६३ मध्ये मंदिराचा उंबरा बसवण्याचा विधी संपन्न झाला. याच काळात श्रीमंत माधवराव पेशवे यांनी खर्ड्याची लढाई जिंकल्यावर येथे नगारखाना बांधण्याचा नवस केला होता आणि मराठ्यांनी विजय मिळवल्यानंतर पेशव्यांनी दिलेला शब्द पाळत येथे मोठा नगारखाना उभारला.
एकोणिसाव्या शतकात आणि आधुनिक काळात या परिसरातील सामाजिक व व्यापारी बदल लक्षवेधी ठरले. १८८४ मध्ये प्रसिद्ध बांधकाम व्यावसायिक शेठ नंदराम नाईक यांच्या वंशजांनी मंदिराच्या शिखराचा आणि सभामंडपाचा मोठा जीर्णोद्धार केला. पेशवाईच्या अस्तानंतर मंदिराचा देखभालीचा खर्च भागवण्यासाठी मंदिराच्या बाहेरील ओवऱ्यांमध्ये दुकानांना जागा देऊन खर्चाची तरतूद करण्यात आली. येथूनच आजच्या प्रसिद्ध तुळशीबाग बाजारपेठेचा उगम झाला. एकेकाळी केवळ तुळशीची रोपे असलेल्या या परिसरात आता पुणेकरांच्या आवडीची बाजारपेठ विस्तारली आहे. काळानुसार मंदिराच्या आजूबाजूला गर्दी वाढली असली तरी मंदिरातील शांतता आणि पावित्र्य आजही अबाधित आहे.
सुमारे एक एकर जागेत विस्तारलेल्या तुळशीबाग श्रीराम मंदिर परिसराचे नियोजन नेटके आहे. मंदिराच्या भोवती असलेल्या आवारभिंतींवर विविध पौराणिक चित्रे रेखाटलेली आहेत. 
प्रांगणात श्रीरामाच्या मुख्य मंदिरासह सिद्धिविनायक गणपती आणि काशी विश्वेश्वर महादेव यांची लहान मंदिरे आहेत. महादेव मंदिरासमोर असलेल्या नंदीमंडपात नंदीची पाषाणी मूर्ती विराजमान आहे. मुख्य मंदिराच्या अगदी समोर दासमारुतीची दीड मीटर उंचीची काळ्या पाषाणातील मूर्ती आहे. या सर्व उपमंदिरांमुळे संपूर्ण परिसर एक परिपूर्ण पंचायतन भासतो.
उत्तरेकडे असलेले मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार ऐतिहासिक वैभवाची साक्ष देते. ‘दिंडी दरवाजा’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या दुमजली प्रवेशद्वारावर नगारखाना आहे. या नगारखान्यावर पेशवे काळातील स्थापत्यशैलीचा प्रभाव दिसून येतो. येथील नगारखान्यात आजही ठराविक वेळी सनई-चौघड्याचे वादन केले जाते. नगारखान्याच्या भिंतींवर कृष्णलीला, द्वारपाल आणि विविध पौराणिक प्रसंगांची देखणी चित्रे रंगवलेली आहेत. मंदिराच्या प्रवेशद्वारातून आत येताना दोन्ही बाजूंना असलेल्या दुकानांच्या रांगांमधील एका अरुंद गल्लीतून मुख्य मंदिराकडे येता येते.
सुमारे ६० फूट लांब, ४० फूट रुंद आणि २५ फूट उंच असलेला मुख्य मंदिराचा सभामंडप सागवानी लाकडात घडवलेला आहे. हा सभामंडप पेशवेकालीन लाकडी कोरीव कामाचा एक उत्कृष्ट नमुना मानला जातो. सभामंडपाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण कलात्मक छतावर रंगीत नक्षीकाम आहे. येथे लाकडी खांबांच्या चार रांगा आहेत आणि हे खांब महिरपी कमानींनी एकमेकांना जोडलेले आहेत. खांबांवरील तुळईवर आणि तख्तपोशीवर वैशिष्ट्यपूर्ण रेखीव मीनाकारी काम आहे. 
येथील खांबांवर दीपोत्सवासाठी पेशवेकालीन धातूच्या पणत्या बसवलेल्या आहेत. येथील हे नक्षीदार छत मंदिराच्या अंतर्गत सौंदर्यात मोठी भर घालते.
सभामंडपाच्या पुढे अंतराळ आणि मग मुख्य गर्भगृह आहे. दगडात बांधलेल्या या गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार नक्षीदार चांदीच्या पत्र्याने मढवलेले आहे. गर्भगृहात एका वज्रपीठावर श्रीराम, लक्ष्मण आणि सीता यांच्या पांढऱ्या संगमरवरी मूर्ती आहेत. साधारण एक मीटर उंचीच्या या मूर्तींचे चेहरे प्रसन्न आणि शांत आहेत. मूर्तींना सुवर्ण अलंकार आणि कलात्मक वस्त्रप्रावरणांनी सजवलेले असते. मूर्तींच्या पाठीमागे चांदीची देखणी नक्षीदार प्रभावळ आहे. गर्भगृहाचे कोरीव लाकडी छत सूक्ष्म कलाकुसरीने नटलेले आहे.
मंदिराच्या गर्भगृहावर उभारलेले शिखर हे पुणे शहराचे एक महत्त्वाचे भूषण आणि स्थापत्यशास्त्राचा चमत्कार मानले जाते. तब्बल १४० फूट उंचीचे हे शिखर रेखीव व देखणे आहे. शिखराची रचना सात थरांमध्ये केलेली आहे. खालचा थर चौकोनी आणि वरील सहा थर गोलाकार आहेत. शिखराच्या प्रत्येक थरामध्ये असलेल्या देवकोष्टकांमध्ये विविध देवी-देवतांची आणि संतांची शिल्पे कोरलेली आहेत. शिखराच्या शीर्षस्थानी चार फूट उंचीचा सोन्याचा मुलामा दिलेला कळस आहे. शिखरावर चुन्यामध्ये केलेले अलंकारिक कोरीव काम आणि नैसर्गिक रंगांचा वापर या वास्तूची शोभा वाढवतो.
तुळशीबाग श्रीराम मंदिरात वर्षभर विविध धार्मिक आणि सांस्कृतिक उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. चैत्र महिन्यात साजरा होणारा रामजन्मोत्सव येथील सर्वात मोठा आणि महत्त्वाचा सोहळा असतो. रामनवमीच्या निमित्ताने येथे नऊ दिवस शास्त्रीय संगीताचे दर्जेदार कार्यक्रम आयोजित केले जातात. या उत्सवाला मोठी परंपरा आहे. यासोबतच आषाढी एकादशी, कार्तिकी एकादशी आणि दत्तजयंती यांसारखे सणही भक्तिभावाने साजरे होतात. दसऱ्याच्या दिवशी मंदिरात विशेष पूजा आणि उत्सव असतो. उत्सवाच्या काळात संपूर्ण मंदिर फुलांनी आणि दिव्यांनी सजवले जाते.
मंदिराचा दैनंदिन कार्यक्रम शिस्तबद्ध आणि पारंपरिक पद्धतीने पार पडतो. दररोज पहाटे साडेपाच वाजता सनई-चौघडा वादनाने दिवसाची सुरुवात होते आणि त्यानंतर काकड आरती केली जाते. सकाळी नऊ वाजता मुख्य आरती, दुपारी महानैवेद्य आणि संध्याकाळी साडेसात वाजता सायंकालीन आरती पार पडते. प्रत्येक एकादशीला मंदिरात सकाळी भजन, संध्याकाळी कीर्तन आणि रात्री प्रवचनाचे आयोजन केले जाते. रात्री दहा वाजता शेजारती होऊन मंदिराचे दरवाजे बंद होतात. महाशिवरात्रीला येथील शिवमंदिरात लघुरुद्र अनुष्ठान केले जाते. दिवाळीत नरक चतुर्दशी आणि भाऊबीजेला विशेष आरतीचे आयोजन असते.
