पार्थ मंदिर

पाथरवाला, ता. अंबड, जि. जालना

भारतात महाभारत काळातील किंवा पांडवांनी स्थापन केलेली मंदिरे अनेक ठिकाणी पाहता येतात. पांडव आपल्या वनवासाच्या काळात विविध ठिकाणी भ्रमण करीत असताना त्यांनी काही मंदिरांची स्थापना केल्याच्या आख्यायिका प्रचलित आहेत. यातील बहुतांश मंदिरे भगवान शिवशंकराची आहेत. कुरुक्षेत्राच्या युद्धभूमीवर भगवान श्रीकृष्णाने श्रीमद्भगवद्‌गीतेचा उपदेश अर्जुनाला केला. त्यामुळे आध्यात्मिक दृष्टिकोनातून विचार केल्यास, इतर पांडवांच्या तुलनेत अर्जुनाचे स्थान अत्यंत महत्त्वपूर्ण ठरते. असे असले तरी संपूर्ण भारतात धनुर्धर अर्जुनाची स्वतंत्र मंदिरे अगदीच दुर्मिळ मानली जातात. या पार्श्वभूमीवर, महाराष्ट्र राज्यातील जालना जिल्ह्यातील अंबड तालुक्यात वसलेल्या पाथरवाला गावातील ‘पार्थ मंदिर’ विशेष महत्त्वाचे ठरते. येथे इतर मंदिरांप्रमाणे केवळ एकाच देवतेची पूजा न करता, थेट रथावर आरूढ झालेल्या अर्जुन आणि भगवान श्रीकृष्ण यांची संयुक्तपणे पूजा केली जाते.

या मंदिराची रचना आणि त्यातील मूर्ती देवगिरीच्या यादवकालीन स्थापत्यशैलीची साक्ष देतात. अभ्यासकांच्या मते, या ऐतिहासिक मंदिराची निर्मिती बाराव्या किंवा तेराव्या शतकात झाली असावी. ऐतिहासिक नोंदींनुसार, देवगिरीच्या यादवांचे प्रसिद्ध सेनापती खोलेश्वर यांच्या नावाशी या परिसराचा इतिहास जोडलेला आहे. त्यांनी या भागात खोलेश्वर महादेवासह काही प्राचीन बांधकामे केली होती. अलीकडच्या काळात या मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्यात आला असल्याने गर्भगृहात मूळ मूर्तीच्या जागी नवीन मूर्तीची स्थापना करण्यात आली आहे. असे असले तरी इतिहासप्रेमी आणि भाविकांसाठी मूळ प्राचीन मूर्ती मंदिराच्या सभामंडपात सुरक्षितपणे जतन करून ठेवण्यात आलेली आहे.

या मंदिराच्या स्थापनेविषयी स्थानिक पातळीवर एक आख्यायिका सांगितली जाते. ती अशी की महान धनुर्धर अर्जुनाला आपल्यासारखा श्रेष्ठ योद्धा जगात दुसरा कोणीही नसल्याचा गर्व झाला होता. त्याचा हा अहंकार दूर करण्यासाठी भगवान श्रीकृष्णाने त्याला सांगितले की सध्याचे बीड शहर म्हणजेच पूर्वाश्रमीची जी चंपावती नगरी होती, तेथील राणी चंपावती ही अर्जुनापेक्षाही श्रेष्ठ धनुर्धर आहे. हे ऐकून अर्जुनाने राणीची परीक्षा घेण्याचे ठरवले. त्याने श्रीकृष्णाला आपला रथ चंपावती नगरीकडे हाकण्याची विनंती केली. अर्जुनाचा रथ चंपावती नगरीच्या सीमेवर पोहोचताच राणी चंपावती स्वतः हातात धनुष्यबाण घेऊन अर्जुनासमोर उभी ठाकली. राणीने प्रत्यंचा ओढून जो पहिला बाण सोडला, त्याच्या प्रहाराने अर्जुनाचा रथ सारथी श्रीकृष्णासहित थेट सोळा योजने मागे फेकला गेला. हा रथ थेट पाथरवाला गावाच्या सीमेवर येऊन थांबला. रथाच्या ध्वजावर विराजमान असलेल्या महाबली हनुमानाने तेथे अर्जुनाचा रथ सावरला. ज्या ठिकाणी हनुमानाने रथ स्थिर केला, तेथे आज हनुमानाचे मंदिर उभे आहे. रथातून खाली उतरून अर्जुन आणि श्रीकृष्णाने ज्या जागी विसावा घेतला, त्याच स्थानी पुढे ‘पार्थ मंदिर’ उभारण्यात आले. अर्जुनाने म्हणजेच पार्थाने या ठिकाणी विसावा घेतल्यामुळे या गावास प्रथम ‘पार्थपूर’ असे नाव मिळाले. पुढे कालौघात या नावाचा अपभ्रंश होऊन त्याचे ‘पाथरवाला’ असे नामकरण झाले.

पाथरवाला गावापासून काही अंतरावर गोदावरी नदीच्या काठावर हे मंदिर वसलेले आहे. मंदिरापर्यंत येण्यासाठी उत्तम पक्क्या रस्त्याची सुविधा उपलब्ध आहे. मुख्य मंदिराच्या समोर भाविकांच्या वाहनांसाठी प्रशस्त वाहनतळ आहे. मंदिराच्या सुरक्षेसाठी अलीकडच्या काळात मंदिराभोवती दगडी तटबंदी बांधण्यात आलेली आहे. या तटबंदीमध्ये एक भव्य प्रवेशद्वार आहे. या प्रांगणात प्रवेश केल्यानंतर मंदिराच्या समोर जमिनीवर एक प्राचीन पाषाणी चाक पडलेले दिसते. हे चाक अर्जुनाच्या रथाचे चाक आहे, अशी येथील ग्रामस्थांची श्रद्धा आहे. दुसरीकडे, पुरातत्त्व अभ्यासकांच्या मते हे पाषाणी चाक प्राचीन काळी मंदिराच्या बांधकामासाठी लागणारा चुना मळण्याच्या म्हणजेच घाण्याचे काम करण्यासाठी वापरले जात असावे.

वास्तुरचनेचा विचार केल्यास या मंदिराची बांधणी प्रामुख्याने अर्धमंडप, सभामंडप आणि मुख्य गर्भगृह अशा तीन भागांत केलेली पाहायला मिळते. मंदिराच्या अर्धमंडपाचे प्रवेशद्वार प्रांगणाच्या जमिनीपेक्षा सुमारे पाच फूट उंच स्तरावर आहे. त्यामुळे या ठिकाणी वर चढण्यासाठी आठ पायऱ्या बांधलेल्या आहेत. प्रवेशद्वारासमोरील या चौकोनी पायऱ्यांची रचना पिरॅमिडसारखी दिसते. येथील अर्धमंडप हा अर्धखुल्या स्वरूपाचा आहे. त्याच्या बाह्य बाजूला लहान स्तंभिका असलेला एक कठडा आहे. तसेच समोरील भागामध्ये गोलाकार स्तंभ उभारलेले आहेत. या अर्धमंडपातून पुढे गेल्यास मुख्य सभामंडपाचे प्रवेशद्वार लागते. सभामंडपात प्रवेश केल्यावर उजव्या बाजूच्या भिंतीला लागून श्रीकृष्ण आणि पार्थाची प्राचीन मूर्ती ठेवलेली दिसते. ही मूळ मूर्ती काळाच्या ओघात झिजल्यामुळे तिला मुख्य गर्भगृहातून बाहेर काढून येथे सभामंडपात ठेवण्यात आले असल्याचे येथील मुख्य पुजारी सांगतात. या प्राचीन मूर्तीच्या बाजूलाच श्रीकृष्ण व पार्थाची एक पांढऱ्या संगमरवरी पाषाणातील मूर्ती पाहावयास मिळते. मूळ पाषाणमूर्ती बदलून ही संगमरवरी मूर्ती गर्भगृहात स्थापित करण्याचा निर्णय घेण्यात आला होता. परंतु, तिची प्राणप्रतिष्ठा करीत असताना या मूर्तीला उभी तूट म्हणजेच दुभंग निर्माण झाला. त्यामुळे ती मूर्ती गर्भगृहात न ठेवता सभामंडपात आणून ठेवण्यात आली, अशी माहिती पुजारी देतात. या सभामंडपातून मंदिराच्या बाहेर पडण्यासाठी गर्भगृहाच्या डाव्या आणि उजव्या बाजूला दोन स्वतंत्र दरवाजे दिलेले आहेत. सभामंडपात गर्भगृहाच्या मुख्य प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना दोन पाषाणी वज्रपीठे तयार केलेली आहेत. यातील उजव्या बाजूच्या वज्रपीठावर गणपतीची आणि डाव्या बाजूच्या वज्रपीठावर मारुतीची मूर्ती विराजमान आहे.

गर्भगृहातील मुख्य वज्रपीठावर असलेल्या संगमरवरी मखरामध्ये चार घोड्यांच्या रथावर म्हणजेच चतुराश्व रथावर आरूढ झालेली पार्थ आणि श्रीकृष्णाची मूर्ती प्रतिष्ठित आहे. यामध्ये घोड्यांचे लगाम आपल्या हातात धरून भगवान श्रीकृष्ण रथाचे सारथ्य करीत आहेत, तर त्यांच्या मागे एका हातात धनुष्य धारण करून आणि दुसऱ्या हाताने पाठीवरील भात्यातून बाण काढणारा धनुर्धर अर्जुन युद्धरत स्थितीत कोरलेला आहे. या रथाच्या वर असलेल्या छत्राच्या भागावर मारुती आणि एक ध्वजशिल्प साकारलेले दिसते. गर्भगृहाच्या छतावर मंदिराचे निमुळते होत गेलेले शिखर बांधलेले आहे.

पार्थ मंदिराच्या मागच्या बाजूला खंडेश्वरी देवीचे एक प्राचीन मंदिर आहे. या देवीच्या स्थापनेविषयी स्थानिक भाविकांमध्ये एक आख्यायिका सांगितली जाते. पूर्वीच्या पार्थपूर गावातील एक भक्त बीड येथील खंडेश्वरी देवीच्या मंदिरात नित्यनियमाने दर्शनासाठी जात असत. पुढे वृद्धावस्थेमुळे त्यांना लांबचा प्रवास करून देवीच्या दर्शनाला जाणे शारीरिकदृष्ट्या अशक्य होऊ लागले. आपला भक्त दर्शनासाठी का येत नाही, याचा शोध घेण्यासाठी देवी बीड नगरीहून या ठिकाणी आली. भक्ताची भक्ती पाहून तिने त्याच्या इच्छेनुसार याच ठिकाणी आपले स्थान निश्चित केले. या देवीच्या मंदिरासमोर एक

प्राचीन पाषाणी दीपमाळा उभी आहे. या मंदिराची रचनासुद्धा सभामंडप आणि गर्भगृह अशी विभागलेली आहे. येथील सभामंडप अर्धखुल्या स्वरूपाचा आहे. त्याच्या बाह्य बाजूला एक कठडा आणि त्यात खांब उभारलेले आहेत. या स्तंभांवर टाकलेल्या लाकडी किंवा दगडी तुळईवर मंदिराचे छत पेललेले आहे. मुख्य गर्भगृहात असलेल्या वज्रपीठावर खंडेश्वरी देवीची पारंपरिक तांदळा स्वरूपातील पाषाणमूर्ती पाहावयास मिळते. ही मूर्ती वस्त्रे तसेच पारंपरिक अलंकारांनी सुशोभित केलेली असते. गर्भगृहाच्या छतावर गोलाकार नक्षीकाम केलेले शिखर आहे. त्याच्या वरच्या भागावर आमलक आणि त्यावर एक कळस बसवलेला आहे.

भगवान श्रीकृष्ण आणि अर्जुनाचे स्थान असल्यामुळे ‘कृष्ण जन्माष्टमी’ हा या मंदिराचा मुख्य वार्षिक उत्सव मानला जातो. या निमित्ताने दरवर्षी श्रावण कृष्ण प्रतिपदेपासून ते अष्टमीपर्यंत अखंड हरिनाम सप्ताहाचे आयोजन केले जाते. या सात दिवसांच्या कालावधीत अध्यात्म आणि संतांच्या विचारांवर आधारित विविध विषयांवर कीर्तनकारांची कीर्तने आणि प्रवचने सादर केली जातात. परिसरातील भजनी मंडळे मंदिरामध्ये उपस्थित राहून आपली गायन सेवा अर्पण करतात. कृष्णजन्माच्या म्हणजेच अष्टमीच्या दिवशी गोपाळकाल्यानिमित्त दहीहंडी फोडून काला केला जातो. या प्रसंगी दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांसाठी महाभोजनाचे म्हणजेच महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. या मुख्य उत्सवाव्यतिरिक्त मंदिरात आषाढी आणि कार्तिकी एकादशी, दसरा, दिवाळी, संपूर्ण श्रावण महिना तसेच पुरुषोत्तम मास म्हणजेच धोंड्याच्या महिन्यामध्ये विविध प्रकारच्या धार्मिक कार्यक्रमांचे आणि अभिषेकांचे आयोजन केले जाते. दररोज पहाटेपासून रात्री उशिरापर्यंत भाविकांना या मंदिरात दर्शन घेता येते.

पार्थ मंदिरापासून साधारण एक किलोमीटर अंतरावर हनुमानाचे म्हणजेच मारुतीचे एक स्वतंत्र मंदिर वसलेले आहे. प्रांगण असलेल्या या मारुती मंदिराच्या समोर एका पाषाणावर एकमेकांना समांतर अशा दोन खोल चरी म्हणजेच रेघा उमटलेल्या दिसतात. या चरी म्हणजे राणी चंपावतीच्या बाणामुळे मागे ढकलल्या गेलेल्या अर्जुनाच्या रथाच्या चाकांच्या खुणा आहेत, असे सांगितले जाते. राणी चंपावतीने सोडलेल्या बाणामुळे अर्जुनाचा रथ जेव्हा सोळा योजने मागे फेकला गेला, तेव्हा याच ठिकाणी मारुतीने तो अडवून सावरला होता, अशी आख्यायिका येथे प्रचलित आहे.

उपयुक्त माहिती

  • अंबड येथून ३२ किमी अंतरावर
  • जालना शहरापासून ५८ किमी अंतरावर
  • अंबड शहरापासून एसटीची सुविधा
  • खासगी वाहने मंदिरापर्यंत येऊ शकतात
  • परिसरात निवास व न्याहारीची सुविधा नाही
Back To Home

मंदिरे